8 πράγματα που δεν ξέρατε για την "Αντιγόνη" του Σοφοκλή

Τα φετινά Επιδαύρια ανοίγουν με την συμπαραγωγή του Εθνικού Θέατρου με το Φεστιβάλ Επιδαύρου και παρουσιάζουν την σοφόκλεια "Αντιγόνη" σε σκηνοθεσία του Γερμανού σκηνοθέτη Ούλριχ Ράσε σε παγκόσμια πρεμιέρα τη Παρασκευή 27, το Σάββατο 28 και τη Κυριακή 29 Ιουλίου στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου.

O Γερμανός σκηνοθέτης επανέρχεται στη χώρα μας μετά την αξέχαστη εμπειρία που χάρισε στο κοινό, το 2022, με τον "Αγαμέμνονα" του Αισχύλου σε συμπαραγωγή με το Residenztheater του Μονάχου, αυτή τη φορά με ένα λαμπερό καστ Ελλήνων ηθοποιών. Η Φιλαρέτη Κομνηνού, ο Γιώργος Γάλλος, η Κόρα Καρβούνη, ο Δημήτρης Καπουράνης και ο Θάνος Τοκάκης, μαζί με τον εννιαμελή Χορό θα ερμηνεύσουν τη σκηνική γλώσσα του Ράσε, βαδίζοντας αέναα στην περιστρεφόμενη σκηνή που θα στηθεί στην ορχήστρα του αργολικού θεάτρου με τη συνοδεία ζωντανής μουσικής.
 

 

Ο Γερμανός σκηνοθέτης Ούλριχ Ράσε, εστιάζει στον χαρακτήρα του Κρέοντα, τονίζοντας τη σημασία του ως φορέα της κρατικής εξουσίας και της νομιμότητας. Γι' αυτόν, ενώ η Αντιγόνη ενσαρκώνει την αντίσταση και την ηθική υπακοή στους άγραφους νόμους, ο Κρέων εκπροσωπεί την ανάγκη για διατήρηση της τάξης και της σταθερότητας στην πολιτεία. Ο Ράσε υπογραμμίζει τη σημασία της κατανόησης των κινήτρων του Κρέοντα, ο οποίος, αν και αυταρχικός, ενεργεί με σκοπό την προστασία του κράτους και των νόμων του. Η προσέγγισή του προσφέρει μια πιο σύνθετη και ισορροπημένη ερμηνεία της τραγωδίας, αναδεικνύοντας τις συγκρούσεις μεταξύ ατομικής ηθικής και κρατικής εξουσίας.

Λίγο πριν την παγκόσμια αποκλειστική πρεμιέρα, συγκεντρώσαμε 8 "μυστικά" για την τραγωδία του Σοφοκλή που κλείνει το θηβαϊκό κύκλο:

#1 Μέρος του "θηβαϊκού κύκλου"

Η "Αντιγόνη" ανήκει στα έργα του λεγόμενου θηβαϊκού κύκλου (τα άλλα δύο είναι ο "Οιδίπους Τύραννος" και ο "Οιδίπους επί Κολωνώ"), και χρονολογείται περίπου το 441 π.Χ., αποτελώντας το αρχαιότερο -μαζί με τον "Αίαντα"- σωζόμενο έργο του Σοφοκλή. Η ηρωίδα πάντως εμφανίζεται νωρίτερα στους "Επτά επί Θήβας" του Αισχύλου (467 π.Χ.), τραγωδία που αφορά τη σύγκρουση των δυο αδερφών, Πολυνείκη και Ετεοκλή, για το θρόνο της Θήβας. Η τραγωδία του Σοφοκλή αποτελεί τη "συνέχεια" αυτής του Αισχύλου.
 

#2 Βραβείο στα Μεγάλα Διονύσια

Η "Αντιγόνη" παρουσιάστηκε στα Μεγάλα Διονύσια στην Αθήνα, τη μεγάλη γιορτή προς τιμήν του θεού Διόνυσου κατά την οποία διεξάγονταν δραματικοί αγώνες. Λέγεται ότι ήταν το πρώτο έργο του Σοφοκλή που πήρε το πρώτο βραβείο, ξεπερνώντας το μεγάλο αντίπαλό του, Αισχύλο.

#3 Πολιτικό σχόλιο 

Ο Σοφοκλής έγραψε την "Αντιγόνη" σε μια εποχή που η Αθήνα βίωνε πολιτικές αλλαγές και τη χρησιμοποίησε ως αλληγορία για τη νεοσύστατη αθηναϊκή δημοκρατία, η οποία ακόμη αγωνιζόταν να εδραιωθεί. Το έργο λειτουργεί και ως σχόλιο πάνω στον αυταρχισμό και τη σημασία της ατομικής συνείδησης. Η Αντιγόνη τιμωρείται για κάτι που οι περισσότεροι θεωρούσαν σωστό. Ο Σοφοκλής ανάγκασε το κοινό να δει τις συνέπειες της απόλυτης εξουσίας και το τίμημα της ακεραιότητας, καθώς η ηρωίδα δεν ζητά εξουσία αλλά δικαιοσύνη.

#4 Η πρώτη πολιτική αυτοκτονία;

Σε ένα σύγχρονο διάβασμα της τραγωδίας, η αυτοκτονία της Αντιγόνης δεν είναι τραγική αλλά πράξη πολιτικής ανυπακοής. Η Αντιγόνη προλαβαίνει την εξουσία, αυτοκτονεί πριν την τιμωρήσει ο Κρέων, δείχνοντας ότι κανείς δεν μπορεί να της αφαιρέσει την ελευθερία επιλογής — ούτε και ο θάνατος. Σε μια διαφορετική ανάγνωση, η Αντιγόνη διαπράττει αυτοχειρία για να δώσει τέλος στο στίγμα της γενιάς των Λαβδακιδών.

#5 Αντιγόνη, η πρώτη αντιστασιακή

Η Αντιγόνη συχνά θεωρείται σύμβολο αντίστασης στην εξουσία και υπεράσπισης των ηθικών αξιών. Η ιδεολογία της, ο εμβληματικός στίχος προς τον Κρέοντα "οὐ συνεχθρεῖν, ἀλλὰ συμφιλεῖν ἔφυν" (γεννήθηκα για ν’ αγαπώ κι όχι για να μισώ), η θυσία της για την υπερίσχιση της δικαιοσύνης έχουν εμπνεύσει μεταγενέστερους καλλιτέχνες καθώς και το φεμινιστικό κίνημα, παρ' όλο που δεν μπορούμε να μιλάμε για φεμινισμό την εποχή του Σοφοκλή.

#6 Η "Αντιγόνη" στο σύγχρονο δυτικό κόσμο

Η τραγωδία του Σοφοκλή έχει εμπνεύσει συγγραφείς, φιλοσόφους και άλλους δημιουργούς, που διασκεύασαν ή επαναδιατύπωσαν το μύθο. Σημαντικά παραδείγματα είναι η Αντιγόνη" του Ζαν Ανούιγ (1944) που έχει πολιτικό και αντιστασιακό υπόβαθρο απέναντι στο ναζιστικό καθεστώς, όπως και η μεταπολεμική "Αντιγόνη" του Μπέρτολτ Μπρέχτ (1948), που πεθαίνει για χάρη της ανθρώπινης αξιοπρέπειας έναντι του φασισμού. Ο Ζαν Πολ Σαρτρ ασχολήθηκε, επίσης, με το μύθο συσχετίζοντας τον με την υπαρξιστική του θεωρία. Το 2018, η ομάδα Outside the Wire έκανε μια διασκεύη με τίτλο "Antigone in Ferguson", με αφορμή αφορμή τον φόνο του Michael Brown από αστυνομικό στο Φέργκιουσον των ΗΠΑ. 
 

#7 Η Βουγιουκλάκη στην "Αντιγόνη"

Το 1990, ο Μίνως Βολανάκης σκηνοθέτησε την Αλίκη Βουγιουκλάκη στον ρόλο της Αντιγόνης, με μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Επρόκειτο για την πιο λαϊκή προσέγγιση της τραγωδίας και αρκετοί κριτικοί χαρακτήρισαν τη παράσταση ως "καλλιτεχνικό φιάσκο" και μια ακόμη προβολή της πρωταγωνίστριας Βουγιουκλάκη. Σημείωσε, πάντως, θριαμβευτικό sold out με τον κόσμο να φτάνει μέχρι την ορχήστρα της Επιδαύρου για να την παρακολουθήσει.

#8 Ο τραγικός Κρέων

Αν και ο τίτλος του έργου είναι "Αντιγόνη", ο πραγματικός τραγικός ήρωας είναι ο Κρέων: εκείνος διαπράττει ύβρη και σφάλμα κρίσης, ενώ στο τέλος καταρρέει και χάνει τα πάντα. Ο Σοφοκλής παραπλανεί εσκεμμένα το κοινό παρουσιάζοντας μια ηρωίδα, αλλά τελικά διδάσκει μέσω της πτώσης ενός ηγέτη. Με αυτή τη προσέγγιση θα έρθει αντιμέτωπος και ο Ούλριχ Ράσε στην ορχήστρα του Αρχαίου Θεάτρου της Επιδαύρου.