Είχα καιρό να πάω στην Τήνο και η καλλιτεχνική δράση "Το αόρατο νήμα υφαίνει" στο χωριό Αγάπι μου έδωσε την ιδανική αφορμή να πάρω μια γεύση από πρώτο χέρι από ένα νησί στο οποίο έχουμε αφιερώσει άρθρα επί άρθρων, για τη γαστρονομία του, τις προσπάθειες να αναδείξει το "αργό" πρόσωπο ενός τουρισμού με άξονα την εντοπιότητα και τους ανθρώπους, να αντισταθεί στις σειρήνες της υπέρμετρης τουριστικοποίησης και του ελιτισμού που ακολουθεί με μαθηματική ακρίβεια το hype του ανερχόμενου, ψαγμένου προορισμού. Ε, λοιπόν, όσο κι αν οι κάτοικοι και οι λάτρες του νησιού έχουν αφορμές για παράπονο, όσο κι αν έχουν γίνει αισθητές πραγματικότητες όπως η λειψυδρία, η ακρίβεια, η αλλοίωση του τοπίου, η μείωση της αγροτικής παραγωγής, η φασαρία που μπορεί να φέρει μαζί της η τουριστική ανάπτυξη, ακόμη κι ένα πρόκειται για ένα μόνο πολυτελές resort "ενταγμένο στο τοπίο" ή ένα ακόμη κοκτέιλ μπαρ σε ένα χωριό, η Τήνος έχει τις αντιστάσεις της.
Και κυρίως έχει κοινότητες. Κοινότητες που αγωνίζονται μαχητικά για να μην αλλοιωθεί το τοπίο και πετυχαίνουν μικρές ή μεγάλες νίκες, επιχειρηματίες που συνασπίζονται και δοκιμάζουν στην πράξη την αλληλεγγύη και τη δημιουργία ουσιαστικών δικτύων συνεργασίας, καλλιτέχνες που ζουν στο νησί όλο το χρόνο και δημιουργούν, όσο κι αν το Airbnb έχει ως αποτέλεσμα να μη βρίσκουν στέγη οι φοιτητές της σχολής μαρμαροτεχνίας και να μειώνονται πρώτη χρονιά φέτος οι φοιτητές.τριες. Κοινότητες όπως αυτές που έχουν δημιουργήσει η Α.Μ.Κ.Ε. "Ανθός Τήνου" ιδρύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025 από τον Μαρίνο Σουράνη (σεφ και ιδιοκτήτη του πολυβραβευμένου εστιατορίου "Μαραθιά") και τον Περικλή Δουβίτσα (εκδότη – "Εκδόσεις Νεφέλη") έχοντας χαρτογραφήσει το όραμα "Τήνος 2030: Βιώσιμη Ανάπτυξη μέσα από την Εκπαίδευση", και αποτελεί ένα καθοριστικό βήμα για τη διαμόρφωση της Τήνου ως πιλοτικού νησιωτικού οικοσυστήματος όπου η ξερολιθιά, η παραδοσιακή δόμηση, η αγροτική παραγωγή και η μεταποίηση συνδέονται οργανικά με τη γαστρονομία και τον ποιοτικό τουρισμό και ο Σύλλογος Αμπασάδα.
Μέρος μιας τέτοιας κοινότητας γίναμε κι εμείς το Σαββατοκύριακο που μας πέρασε καλεσμένες του ΝΩΜΩ ΑμΚΕ που που ιδρύθηκε από την Αλεξάνδρα Γρυπάρη, εικαστικό και τη Σοφία Ζησίμου, αναλύτρια, μέσα από το σχεδιασμό του Tinos Virtual Museum (Εικονικό Μουσείο Τήνου) και δραστηριοποιείται στο σημείο τομής της τέχνης, της επιστήμης και της τεχνολογίας. Έχει υλοποιήσει και άλλα προγράμματα στην Τήνο, όπως το Toichos project, 2025, το μηνιαίο πρόγραμμα φιλοξενίας Γάλλων αρχιτεκτόνων σχεδιαστών, Σμιλεύοντας τη Μνήμη, 2024-2025, τη δράση προφορικής ιστορίας σχετικά με το οικοσύστημα παραδοσιακών τεχνών του νησιού, ΙΧΝΗ, 2024 τη δράση ψηφιακής τεκμηρίωσης με άξονα τη σιδηρουργία και το The Inherited Earth, 2023, ένα διεθνές πρόγραμμα φιλοξενίας καλλιτεχνών.
Περπατήσαμε σε νερόμυλους και ξωκλήσια αναζητώντας τα έργα της έκθεσης "Το αόρατο νήμα υφαίνει", σε επιμέλεια της Ελένης Γλυνή, και απολαμβάνοντας πρώτα και κύρια την ίδια την εμπειρία της φθινοπωρινής φύσης και της περιήγησης παρά την κατά τόπους περιγραφική συνομιλία των έργων με τα τοπόσημα, όπου ξεχωρίζει η δουλειά της Μάρως Φασουλή που συνομιλεί σε βάθος χρόνου με την ανώνυμη λαϊκή αρχιτεκτονική, την παράδοση της υφαντικής και τα βιώματα των Κυκλάδων (με ιδιαίτερη έμφαση στην Τήνο), αλλά και με τους κώδικες της χειρωνακτικής εργασίας γενικότερα, και του Νίκου Ποδιά που αναπαράγει με χρωματιστά μολύβια αρχειακές φωτογραφίες από την Παλαιά Μονή Ουρσουλίνων στα Λουτρά Τήνου. Η σειρά ονομάζεται Serviam δημιουργώντας μας συνειρμούς και για την νέα εποχή του υπηρετείν - σερβίρειν, αντηχώντας και το όνομα του νέου cafe-εστιατορίου που έχει ανοίξει σε έναν από τους χώρους του ιστορικού συγκροτήματος.
Υπάρχει μέλλον για την αγροτική παραγωγή των Κυκλάδων;
Παράλληλα, μετρήσαμε πεζούλες και ξερολιθιές που παραμένουν το σήμα κατατεθέν του τηνιακού τοπίου, δοκιμάσαμε ξεχωριστά τυριά της Τήνου και των Κυκλάδων με αφορμή την προσπάθεια ένταξης της Κυκλαδικής Τυροκομίας στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCΟ, η υποψηφιότητα της οποίας θα εξεταστεί τον Νοέμβριο, δοκιμάσαμε την cucina povera του Ιταλού σεφ Raffaele Licinio που ήρθε στην Τήνο από την Πομπηία για να μοιραστεί την τεχνογνωσία του κινήματος Slow Food.
Και κυρίως αφουγκραστήκαμε την αγωνία των κατοίκων και επιχειρηματιών του νησιού που ζουν (και) από τον τουρισμό για το πώς μπορούν να διασφαλίσουν μια βιώσιμη ανάπτυξη που δεν θα εξαφανίσει την αγροτική παραγωγή αλλά θα κάνει τον αγρότη και τον κτηνοτρόφο ενεργό μέλος της αλυσίδας χωρίς τον οποίο δεν μπορεί να υπάρχει η περίφημη ταυτότητα του τόπου που (θέλουμε να) αναζητά ο επισκέπτης. Η αγροτική και κτηνοτροφική παραγωγή στις Κυκλάδες εξαφανίζεται και η κατάσταση φαίνεται μη αναστρέψιμη, ειδικά για τον πρωτογενή τομέα, όπως έκαναν σαφές οι περισσότεροι παρευρισκόμενοι στη συζήτηση για τη σχέση της γης με την παραγωγή και τη διατροφή.
Πρέπει να μπορεί ένας αγρότης να βγάλει όσα κι ένας ιδιοκτήτης Airbnb
Παρόλα αυτά οι μικρές συνέργειες όπως αυτή του σεφ Αντώνη Ψάλτη (Μικρό Καράβι) με τον παραγωγό οσπρίων Νίκο Αλβέρτη ή με τον Λορέντζο και τη Μανταλένα του παραδοσιακού τυροκομείου Μανταλένα μπορούν να κάνουν τη διαφορά εξασφαλίζοντας, αν όλα πάνε καλά, την ευημερία του μικρού παραγωγού και την πρόσβαση του εστιάτορα σε τοπικά προϊόντα που κάνουν τη μισή δουλειά στις γεύσεις, όπως ειπώθηκε χαρακτηριστικά. "Μπορεί ο τουρισμός να πιέσει την πολιτεία να προστατέψει τον αγρότη, μπορεί να εξαφαλίσει ότι ο παραγωγός θα βγάζει όσα ο ιδιοκτήτης Airbnb, ότι θα απολαμβάνει ένα κύρος για τη δουλειά που κάνει;" έδωσε το σύνθημα ο Αντώνης Ψάλτης επιχειρηματολογώντας όχι υπέρ της δαιμονοποίησης του τουρισμού αλλά του τι μπορεί να γίνει στην πράξη για να μην δράσει αυτός ισοπεδωτικά ως προς την τοπική ταυτότητα, επιχειρηματικότητα και δυναμική.
Κοινή παραδοχή ανάμεσα στους ομιλητές ήταν η ανάγκη να μη χαθεί το νήμα με την παράδοση και τη γη, οι σπόροι, οι συνταγές, η γνώση σχετικά με τον αγροτικό τομέα, ακόμη κι αν αυτή παραμείνει σε συμβολικό ή εκπαιδευτικό επίπεδο, σε επίπεδο εικόνων για τα νέα παιδιά ανοίγοντας πιθανόν το δρόμο για ένα μελλοντικό χόμπι αν όχι για επαγγελματικό προσανατολισμό. Δυστυχώς, τα φαινόμενα τουριστικής μαφίας και τα παραδείγματα όπου ο ο τουρισμός, αντί να απορροφά την πρωτογενή παραγωγή στέκεται ανταγωνιστικά απέναντι στον μικρό παραγωγό ή κτηνοτρόφο που ακούστηκαν εξελίσσονται σε κανόνα, με τους τελευταίους που επιμένουν, ειδικά τους νέους, να εξελίσσονται σε "ήρωες”. Ειδικότερα, ο συγγραφέας Δημήτρης Ρουσουνέλος αναφέρθηκε αναλυτικά στην ανισορροπία στις χρηματοδοτήσεις μεταξύ του ξενοδοχειακού/τουριστικού τομέα και του πρωτογενούς/δευτερογενούς τομέα στην περιφέρεια, στις δυσκολίες που έχει να αντιμετωπίσει μια νέα αγρότισσα σε ένα τουριστικό νησί σήμερα όταν διώκεται από τις γύρω βίλες που ήρθαν μετά από αυτήν ή κόβουν τους καλαμιώνες αιώνων δίπλα της με αποτέλεσμα να ξεραίνεται η γη, αλλά και στο ψεύτικο σκηνικό "φύσης” που στήνουν ορισμένες μεγάλες μονάδες αντί να εντάσσουν π.χ. στις εκτάσεις τους καλλιέργειες που θα μπορούσαν να προμηθεύουν και τις κουζίνες τους.
Με τις πεταλίδες των νησιών!
"Ο επισκέπτης θέλει να ακούσει ιστορίες, ιστορίες αληθινές που να αφορούν αυτό που έχει στο πιάτο του, γιατί έτσι έχει μια ολοκληρωμένη εμπειρία από τον τόπο."
"Η καλή πρώτη ύλη κάνει πιο εύκολη τη δουλειά μας. Πρέπει ο εστιάτορας να πάει στον παραγωγό, να τον στηρίξει κάνοντας συμφωνίες επωφελείς και για τις δυο πλευρές, βάζοντας πλάτη όταν χρειαστεί, να δει τη δουλειά του από κοντά για να μπορεί να την επικοινωνήσει. Ο κόσμος θέλει να ακούσει ιστορίες, ιστορίες αληθινές που να αφορούν αυτό που έχει στο πιάτο του, γιατί έτσι έχει μια ολοκληρωμένη εμπειρία από τον τόπο." είπε ο Αντώνης Ψάλτης και δοκιμάζοντας τον πουρέ φασολιών με λακέρδα ή τη σαλάτα σταμναγκάθι, με αγουρίδα, σταφύλι και καρίκι στο Μικρό Καράβι έχοντας πρώτα γνωρίσει τους παραγωγούς και ακούσει την ιστορία τους, προσυπογράφουμε. Μπορεί η μεγάλη εικόνα να παραμένει προβληματική, η Τήνος όμως, με τις συνέργειες, τα μικρά και ουσιαστικά δίκτυα, το εκπαιδευτικό πλάνο που χτίζει, μοιάζει να έχει μια δυναμική υγιούς αντίστασης, γνωρίζοντας από τα παραδείγματα άλλων νησιών που έχουν χάσει το στοίχημα με την πρωτογενή παραγωγή τι μπορεί αν μη τι άλλο να αποφύγει.
Με τις καλές πρακτικές του δικτύου Slow Food να πλανώνται στον αέρα από τις ομιλίες της ιταλικής ομάδας που ήρθε να μιλήσει και να μαγειρέψει στην Τήνο και το όραμα του Ανθού να παρουσιάζεται από τον Μαρίνο Σουράνη, το διήμερο έκλεισει τρώγοντας Pasta e fagioli (ζυμαρικά με φασόλια) και πίνοντας νησιώτικα κρασιά παρέα με τους ηλικιωμένους κατοίκους του χωριού Αγάπι στο πολιτιστικό κέντρο της κοινότητας, και νέους ανθρώπους και δημιουργούς από διαφορετικά πεδία. Και αν μη τι άλλο απολαμβάνοντας τη δύναμη της κοινότητας που καταρχήν οραματίζεται, αρθρώνει, αγωνίζεται, έστω και στο πεδίο του συμβολικού κάποιες φορές, διεκδικεί για το νησί το μέλλον που ονειρεύεται. "Πεταλίδες των βράχων" είμαστε, ακούμε έναν νησιώτη τυροκόμο να λέει στο πολύ καλό βίντεο που ετοίμασε το ΥΠΠΟ για την υποψηφιότητα της Κυκλαδικής Τυροκομίας στον Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCΟ, "τυριά της πέτρας είναι τα τυριά μας" και ευχόμαστε δύναμη κι ανθεκτικότητα, σαν της πεταλίδας, σε όλους αυτούς που αγωνίζονται απέναντι στην έλλειψη υποστήριξης και στρατηγικής για τα νησιά. Με τις πεταλίδες!
Η πολυεπίπεδη καλλιτεχνική πρωτοβουλία "Το αόρατο νήμα υφαίνει" διαρκεί έως τις 25 Οκτωβρίου 2026, με τον παραδοσιακό οικισμό της Αγάπης στην Τήνο να ζωντανεύει με εκδηλώσεις παράλληλά με την εικαστική έκθεση και το Σαββατοκύριακο 24-25 Οκτωβρίου και την Τήνο να εξελίσσεται σε ιδανικό φθινοπωρινό ταξιδιωτικό προορισμό. Κάνοντας μια πολύ όμορφη ξενάγηση στον Πύργο με τη Σοφία Σερελή του ταξιδιωτικού γραφείου Tinos Unveiled που γνωρίζει σε βάθος το νησί ανυπομονούμε να επιστρέψουμε και το προτείνουμε ανεπυφύλακτα για μια off season εκδρομή.
Διαβάστε Επίσης
