Γρηγόρης Καραντινάκης: "Στο θέατρο η αλήθεια φαίνεται-όταν λες ψέματα, αποκαλύπτεσαι"

Όταν διαβάσατε για πρώτη φορά το έργο του Δημήτρη Δημητριάδη, ποια εικόνα, ποια φράση ή ποια σιωπή σάς έκανε να πείτε: "Αυτό πρέπει να ανέβει στη σκηνή"; 

Το έργο το γνώριζα, όταν όμως έκανα, πρώτη φορά, την ανάγνωση με σκοπό την σκηνή του υπόσταση, ταράχτηκα. Το πρώτο πράγμα που μου ήρθε στο μυαλό, από την ένταση, ήταν οι στίχοι του Παύλου Παυλίδη από το "Ένα αλλιώτικο παιδάκι":
"Όσους κλωτσάνε με μανία μπρός τα μάτια μας
Τον πληγωμένο κι αβοήθητο εαυτό τους
Τους περιμένει ένα φίδι μες στον ύπνο τους
Έχει τρυπώσει ήδη μέσα στ' όνειρο τους".
Αυτό ήταν το πρώτο. 
Το δεύτερο ήταν ή αίσθηση -όχι η εικόνα- η αίσθηση που μου είχε αφήσει η δολοφονία του Ζακ Κωστόπουλου, που συνοψίζεται στον τίτλο της ταινίας του Μιχαήλ Ρομ, "Ο αληθινός φασισμός". Αυτά τα δύο, και ο τίτλος φυσικά. "Η αλήθεια είναι", μια φράση που την ακούμε τόσο συχνά, και μάλιστα αρκετές φορές για να καλύψει ένα ψέμα. 

Πάντα δοκιμάζω κάποια στοιχεία, χωρίς να ξέρω, πως μέσα σ' αυτά, θα λειτουργήσουν οι ηθοποιοί, χωρίς να γνωρίζω ΑΝ αυτά, θα λειτουργήσουν στους θεατές. Αυτό το μαγικό ΑΝ όμως είναι και η πεμπτουσία της θεατρικής πράξης

Δύο από τις πιο σημαντικές λέξεις της ελληνικής γλώσσας, η Α-λήθεια, που προέρχεται από την λέξη λήθη, με το στερητικό άλφα μπροστά, αυτό που δεν μπορεί να ξεχαστεί δηλαδή, αλλά και από το ρήμα είναι, που με την φιλοσοφική του διάσταση, μιλάμε για την έννοια, που περικλείει την ουσία των πραγμάτων και την ύπαρξη. Επίσης το να συνδιαλλέγομαι με το έργο και τον δημιουργό του ήταν για μένα ευλογία. Στην εποχή μας, που κυριαρχεί το ψέμα και η υποκρισία με όχημα μια παραχαραγμένη αλήθεια, έχει αξία ν ανεβαίνουν έργα, που μας βγάζουν από την βολή μας και μας μετακινούν συναισθηματικά. 

Σκηνοθετώντας το έργο του Δημήτρη Δημητριάδη, μας φέρνετε αντιμέτωπους με ένα υπαρξιακό σοκ: από τη μία, η καθημερινότητα μιας οικογένειας κι από την άλλη, ένας σκοτεινός, ποιητικός βυθός. Πώς μετατρέπεται στα χέρια σας μια οικογενειακή τραγωδία σε μια σχεδόν τελετουργική εμπειρία για τον θεατή; 

Το θέατρο από την φύση του εμπεριέχει το τελετουργικό στοιχείο. Ο Δημητριάδης  με το έργο του μετατοπίζει τις αισθητικές αναζητήσεις του θεάτρου, στο κέντρο της κοινωνικής σκηνής. Αναστατώνει τον θεατή, οδηγώντας τους ήρωές του, στα άκρα του σκοταδιού της ανθρώπινης ύπαρξης, με σκοπό ο θεατής να συγκινηθεί, δηλαδή να μετατοπιστεί εσωτερικά, με αίτημα την κάθαρση! Ξεκινάει μέσα από σκηνικά γεγονότα, μια διαδικασία αποκάλυψης ενός εγκλήματος, ως διαδικασία αποσύνθεσης της κοινωνίας ολόκληρης. Η τελετουργία που αναφέρατε δεν είναι παρά η ψυχική, πνευματική μετατόπιση του θεατή ως προς τον άλλον.  

Ο γιος είναι απών-παρών. Πώς σκηνοθετεί κανείς έναν άνθρωπο που απουσιάζει, αλλά εξακολουθεί να ορίζει τα πάντα και να καθορίζει τις πράξεις των δύο γονιών;

Το παιδί ως δρων υποκείμενο όντως δεν υπάρχει. Απών όμως δεν είναι, όλο το σύμπαν περιστρέφεται γύρω από αυτό! Ο θεατής φαντασιώνεται το παιδί μέσα από την δική του παραστασιακή συνειδητότητα σιγά-σιγά. Η δε υπόλοιπη ζωή, το "έξω από το σπίτι", η κοινωνία (Η Καίτη, ο Φιλιππάκης, η Αγλαίτσα, ένας κληρικός, ένας υδραυλικός, οι φίλοι του παιδιού) μπαίνουν από την χαραμάδα των τηλεφωνικών κλήσεων, μέσα στο σπίτι και ενεργοποιούν την σχέση με τον άλλον. Όλα αυτά ανήκουν στην δυναμική της παράστασης.

Στο πως γεφυρώνει, την σκηνή δηλαδή, με το φαντασιακό του θεατή. Πως το σκηνικό συμβάν, ενεργοποιεί, το συναισθηματικό του ασυνείδητο, με σκοπο την ψυχική του λύτρωση. Η σκηνοθεσία - για μένα- άρα και η απάντηση στο ερώτημα σας, ξεκινάει από την ερμηνεία του κειμένου. Φαντασιώνομαι τον συγγραφέα απέναντι από την λευκή σελίδα. Τι του τρώει τα σωθηκά τόσο, που δεν μπορεί να μην γράψει;  Αυτό είναι το σημαντικό Πως; Τι; Γιατί;  Το παιδί υπάρχει -με έναν δικό μου τρόπο- επάνω στην σκηνή. Αναζητώ τα πάντα μέσα στο θεατρικό κείμενο, που πολλές φορές κατά την διάρκεια της γραφής από τον συγγραφέα "κρύβονται" πίσω από τις λέξεις, ανάμεσα στις παύσεις - το συγκεκριμένο κείμενο έχει πολλές παύσεις- στις σκηνικές οδηγίες του συγγραφέα. 

Υπήρξε κάποια σκηνοθετική επιλογή σε αυτή την παράσταση που σας φόβισε; Κάτι που δεν ξέρατε αν θα λειτουργήσει, αλλά νιώσατε ότι έπρεπε να το τολμήσετε;

Πάντα δοκιμάζω κάποια στοιχεία, χωρίς να ξέρω, πως μέσα σ' αυτά, θα λειτουργήσουν οι ηθοποιοί, χωρίς να γνωρίζω ΑΝ αυτά, θα λειτουργήσουν στους θεατές. Αυτό το μαγικό ΑΝ όμως είναι και η πεμπτουσία της θεατρικής πράξης. Μια αλυσίδα από υποθέσεις, αυτός ο συρμός που οδηγεί σ' ενα ταξίδι που λέγεται παράσταση. Σ' αυτή την παράσταση η ανομολόγητη εσωτερική βία, ήταν μια περιοχή που ήθελα να κατευθύνω την εξωτερίκευση της.  Με κάποιον τρόπο, ήθελα στην παράσταση να δημιουργείται ένταση, χωρίς φανερή εξωτερικευση βίας. Όχι πάντα τουλάχιστον.  Ευχαριστώ πάντως τους ηθοποιούς, την Ηρώ ΚΙσσανδράκη και τον Γιάννη Δρακόπουλο, που με θάρρος μπήκαν σ' αυτό το σύμπαν.  

Η παράσταση συνεχίζεται για δεύτερη χρονιά. Όταν επιστρέφετε σε μια παράσταση, τι ανακαλύπτετε που δεν μπορούσατε να δείτε στην πρεμιέρα; Υπάρχει κάτι που σήμερα σκηνοθετείτε διαφορετικά, ακόμη κι αν το κείμενο παραμένει το ίδιο; 

Ναι. Η Παράσταση είναι διαφορετική σε σχέση με την προηγούμενη εκδοχή της. Σχεδόν άλλη. Άλλος σκηνικός και εικαστικός χώρος. Διαφορετικά κοστούμια. Σε μεγάλο μέρος της διαφορετική συμπεριφορική αλληλεπίδραση των ηθοποιών. 

Πολλές φορές η αλήθεια διαταράσσει την ησυχία μας και δεν το θέλουμε αυτό. Η αλήθεια ενεργοποιεί την διαδικασία της αποκάλυψης και αυτή με την σειρά της ενεργοποιεί την διαδικασία της αποσύνθεσης

Το έργο θίγει τη βία της "ψευδούς ζωής" και την αδυναμία αποδοχής του διαφορετικού. Έχουμε μάθει να αποδεχόμαστε πραγματικά το διαφορετικό ή απλώς έχουμε τελειοποιήσει τον τρόπο με τον οποίο κρύβουμε την απόρριψή του πίσω από μια εικόνα προοδευτικότητας; 

Φυσικά και ως κοινωνία κάνουμε ένα βήμα μπρός δύο πίσω. Η πορεία είναι ασθμαίνουσα.  Άρα δεν πάμε καλά. Κυριαρχεί τις περισσότερες φορές η υποκρισία.  Δυστυχώς αυτά που διαβάζουμε και ακούμε καθημερινά είναι δυσοίωνα και καταθλιπτικά. Δυστυχώς. Γι' αυτό υπάρχει η τέχνη που διερευνά την φύση της φθοράς των ανθρωπίνων σχέσεων και των κοινωνικών συνόλων. Ξέρετε στο κείμενο του Δημήτρη Δημητριάδη μετά τον τίτλο, Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΕΙΝΑΙ υπάρχει αφιέρωση "στους ατυχείς". Ποιοί είναι οι ατυχείς; Μήπως είναι η ελάχιστη κραυγή του συγγραφέα, για την πορεία όχι μόνο της κοινωνίας μας, αλλά γενικά του ανθρώπινου όντος; 

Στην παράσταση, η αλήθεια είναι σκοτεινή και αμείλικτη. Στο θέατρο σήμερα, αναζητάμε την αλήθεια για να λυτρωθούμε ή για να σοκαριστούμε;

Και το σοκ, μπορεί να είναι λυτρωτικό. Αρκεί να μην είναι στόχος, το σοκ, για το σοκ. Το σημαντικό είναι η αλήθεια στην σκηνική ερμηνεία του έργου. Δεν αντέχουν όμως όλοι την αλήθεια. Πολλές φορές η αλήθεια διαταράσσει την ησυχία μας και δεν το θέλουμε αυτό. Η αλήθεια ενεργοποιεί την διαδικασία της αποκάλυψης και αυτή με την σειρά της ενεργοποιεί την διαδικασία της αποσύνθεσης. Ποιός άνθρωπος ή πια κοινωνία το αντέχει αυτό; Βλέπετε τι συμβαίνει σήμερα μετά από όσα έχει ζήσει η ανθροπώτητα; Στην Γερμανία, στην Ευρώπη, στον κόσμο ολόκληρο!

Ποιος είναι ο ρόλος του σύγχρονου θεάτρου σε μια εποχή που η πραγματικότητα συχνά ξεπερνά τη μυθοπλασία σε σκληρότητα; Μπορεί ακόμη η τέχνη να μας αιφνιδιάσει ή έχει εξαντληθεί η δύναμή της μπροστά σε όσα συμβαίνουν γύρω μας;

Η τέχνη βρίσκεται σε διαρκή αλληλεπίδραση με την ζωή. Δεν γίνεται διαφορετικά. Πάντα έτσι ήταν. Άλλες φορές με γρήγορα βήματα και πυκνά, αλλες με αργά και σταθερά. Ο ρόλος του θεάτρου είναι να συνομιλεί με την κοινωνία με κέντρο πάντα τον άνθρωπο. Να αναμοχλεύει στις φυγές και τα πάθη του. Απλά το σύγχρονο θέατρο, πολλές φορές, αλληθωρίζει και καταντάει αυτοαναφορικό. Έτσι ακκιζόμενο ξεχνιέται στον καθρέφτη και χάνει το κέντρο του που είναι ο άνθρωπος και η αλήθεια του. Ακόμα αν και αυτή είναι σάπια.

Έχετε μια σπουδαία διαδρομή τόσο στον κινηματογράφο όσο και στο θέατρο. Τι μπορεί να κάνει ένας ηθοποιός ζωντανά μπροστά σας που δεν μπορεί να κάνει ποτέ ένας κινηματογραφικός φακός; Και τι μπορεί να αποκαλύψει ο φακός που η σκηνή δυσκολεύεται να συλλάβει;

Στο θέατρο κυριαρχεί η ζωντανή σχέση του ηθοποιού με τον θεατή. η συσσώρευση μιας ενέργειας που πάλλεται ανάμεσα στους ηθοποιούς και στους θεατές. Οι πρώτοι καταθέτουν την αλήθεια τους, οι δεύτεροι την αθωότητά τους. Αυτή η ζωντανή σχέση, όταν λειτουργεί με θάρρος και απο τους δύο, χαρίζει απίστευτη συγκίνηση και λύτρωση. Από την άλλη η μαγεία του κινηματογράφου και η δύναμη του κοντινού πλάνου, στην κινηματογραφική οθόνη. Στο κοντινό πλάνο ενός ηθοποιού, ο χρόνος σταματά και ο χώρος εξαφανίζεται, υπάρχει μόνο συναίσθημα και ας κοιτάει ακίνητος και αμίλητος και ας τρίβει αργά τα ακροδάχτυλά του. 

Πόσο επηρεάζει η κινηματογραφική σας παιδεία τον τρόπο με τον οποίο στήνετε μια θεατρική παράσταση; Στον ρυθμό, στον φωτισμό, στην κίνηση ή στον τρόπο που στρέφετε το βλέμμα του θεατή; 

Από το θέατρο ξεκίνησα, εκεί είναι η πηγή μου, οι πρώτες μου σπουδές ήταν στην σκηνογραφία. Μέτα σπούδασα κινηματογράφο. Θεωρώ όπως στον κινηματογραφο διαχέεται το θέατρο, έτσι και στο θέατρο εμπεριέχεται το σινεμά. Άλλη όμως η σκηνική αλήθεια, άλλη η αληθινή ανάπλαση την ζωής. Σε όποιαδήποτε φόρμα και είδος. Και τα δύο περιέχουν έντονη δημιουργική πρόκληση.  Πάντως δεν χρησιμοποιούσα ποτέ video στις παραστάσεις μου. Πρώτη φορά είναι τώρα. Στην δεύτερη εκδοχή της παράστασης. Στην πρώτη δεν είχα!

Αν κοιτάξετε πίσω στην πορεία σας, ποιο έργο, ποια ταινία ή ποια συνεργασία αποτέλεσε το σημείο καμπής για εσάς ως δημιουργό; Υπήρξε μια στιγμή που αισθανθήκατε ότι από εκεί και πέρα δεν θα μπορούσατε να δημιουργείτε με τον ίδιο τρόπο;

Ο Νίκος Κούνδουρος, ο Ρόμπερτ Στούρουα και ο Μιχάλης Κακογιάννης. Η σχέση μου και η συνάντηση μαζί τους, ήταν καθοριστική για το πως αντιλαμβάνομαι όχι μόνο τον κινηματογράφο και το θέατρο, αλλά τον κόσμο ολόκληρο. Στο σήμερά μου, ο Δημήτρης Δημητριάδης και ο Παύλος Παυλίδης!

Υπάρχει κάτι σε αυτό το έργο που σας έφερε αντιμέτωπο με μια δική σας αλήθεια, την οποία μέχρι τότε αποφεύγατε;

Πάντα η εμπλοκή μου με κάποιο έργο, με αναστατώνει συναισθηματικά, αναγνωρίζω και αντιλαμβάνομαι τον εαυτό μου με διαφορετικό τρόπο. Τα σκοτάδια μας φωτίζουμε μέσα από την τέχνη, με την ελπίδα φυσικά, η φλόγα που αργοκαίει μέσα μας να ζεστάνει έστω και έναν ακόμα. 

Με αφορμή τον τίτλο της παράστασης, ποια είναι μια αλήθεια που μάθατε για τον εαυτό σας μέσα από τα χρόνια της σκηνοθετικής σας διαδρομής; 

Όταν λές ψέματα φαίνεται!

Τι άλλο ετοιμάζετε αυτή την περίοδο; Υπάρχει κάποιο θεατρικό κείμενο, κάποια ιδέα ή κάποιο κινηματογραφικό σενάριο που σας απασχολεί έντονα αυτή τη στιγμή;

Υπάρχουν ιδέες και σχέδια σε όλα τα πεδία που αναφέρατε. Είναι σε διάφορα στάδια επεξεργασίας. Ευχομαι να είμαστε καλά όλοι μας, να κάνουμε τα σχέδια μας πραγματικότητα.

Προπώληση: more.com