"Το θέατρο ή τη ζωή σου": Ο Σταμάτης Φασουλής εξομολογείται 50 χρόνια αναμνήσεων, λαθών και μύθων

Ο Σταμάτης Φασουλής ανεβαίνει στη σκηνή του Θεάτρου Τέχνης Καρόλου Κουν με την παράσταση "Το θέατρο ή τη ζωή σου" (από 16/10). Δεν κάνει έναν απλό απολογισμό ή μια αναπόληση του παρελθόντος, αλλά μια κατάθεση ψυχής- έναν ζεστό, ανθρώπινο διάλογο με τη μνήμη, τους δασκάλους του και το ίδιο το κοινό.

Σε αυτή τη διαδρομή δεν περπατά μόνος. Η εξομολόγησή του αποκτά πραγματική ουσία και παλμό μέσα από τη συνάντηση με τους πολύτιμους συνοδοιπόρους του. Οι γεμάτες φως νότες του Σταμάτη Κραουνάκη και οι ενορχηστρώσεις του Παναγιώτη Τσεβά δίνουν τον μουσικό σφυγμό, ενώ οι λεπτές, αέρινες πινελιές που προσέφερε απλόχερα ως φίλος ο Φωκάς Ευαγγελινός, μαζί με τη δραματουργική επιμέλεια, τον συντονισμό και τα βίντεο της Αιμιλίας Καραντζούλη, συνθέτουν τον καμβά της αφήγησης. Το ατμοσφαιρικό σύμπαν συμπληρώνουν το σκηνικό της Ζωής Μολυβδά-Φαμέλη, τα κοστούμια της Κλαιρ Μπρέισγουελ, οι υποβλητικοί φωτισμοί του Σάκη Μπιρμπίλη και ο σχεδιασμός ήχου του Αντώνη Παπακωνσταντίνου. Μαζί με αυτούς, οι τρεις χαρισματικοί μουσικοί που αναπνέουν μαζί του επί σκηνής μετατρέπουν τις αναμνήσεις σε μια ζωντανή γιορτή.

Γιατί στο θέατρο —όπως ακριβώς και στη ζωή— η μνήμη παίρνει νόημα μόνο όταν μοιράζεται. Και αυτή η παράσταση είναι μια ανοιχτή αγκαλιά από μια ομάδα ανθρώπων που λατρεύουν τη σκηνή, έτοιμοι να μας παρασύρουν στο συγκινητικό ταξίδι τους. Διαβάστε όσα μας είπε.

Με την παράσταση "Το θέατρο ή τη ζωή σου" νιώθω ότι ανοίγετε τα συρτάρια της μνήμης. Πώς προέκυψε η ιδέα;

Ήταν μια ιδέα του Μίλτου Σωτηριάδη και του Θεάτρου του Νέου Κόσμου. Όταν την άκουσα, μου φάνηκε πολύ καλή. Η αλήθεια είναι ότι δεν είχα κατά νου να κάνω μια ρετροσπεκτίβα — δεν είχα καν το θάρρος να το σκεφτώ.

Και έχει ιδιαίτερη σημασία ότι την παρουσιάζετε στο Υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης Καρόλου Κουν. Είναι μια επιστροφή, κατά κάποιον τρόπο.

Είναι η πρώτη σχολή στην οποία πέρασα, γιατί είχα περάσει και στον Κουν και στο Εθνικό. Στενοχωριέμαι που δεν ακολούθησα το Θέατρο Τέχνης· από την άλλη, δεν μετανιώνω που πήγα στο Εθνικό. Είναι μια περίεργη συναισθηματική κατάσταση ανάμεσα στα δύο. Ουσιαστικά, το θέατρο το έμαθα στο Θέατρο Τέχνης, γιατί είχα δει όλες τις παραστάσεις του. Όταν ήμουν μικρό παιδί, τις μετρούσα. Έφτασα να βλέπω κάθε χρόνο και τις τρεις-τέσσερις παραστάσεις που ανέβαζαν τότε. Από την Τρίτη Γυμνασίου και μετά τις έβλεπα όλες.

Κοιτάζοντας πίσω, από πού αισθάνεστε ότι αντλείτε τις βασικές θεατρικές σας ρίζες;

Ουσιαστικά, το θέατρο το έμαθα από τη σχολή του Εθνικού με δασκάλους τον Μινωτή, την Παξινού, τον Τερζάκη· το έμαθα από τη Λαμπέτη, από τον Χορν που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην πορεία μου, αλλά και από τις παραστάσεις του Θεάτρου Τέχνης. Με αυτά πορεύομαι μέχρι τώρα — για να μην πω ότι τρέφομαι ακόμη από αυτά.

Αναφέρεστε στη "χρυσή γενιά" του Εθνικού, σε πρόσωπα που έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στην ιστορία του ελληνικού θεάτρου.

Εμένα αυτά με διαμόρφωσαν. Το θέατρο μπήκε στη ζωή μου όταν ήμουν μόλις τριάμισι ετών. Με ξαναπήγαν όταν ήμουν έξι-επτά χρονών, αλλά η πρώτη επαφή ήταν τότε, στα τριάμισι. Από εκεί άρχισαν όλα, δεν εμφανίστηκε ξαφνικά αργότερα.

Ζούσατε στη Σαλαμίνα. Οι γονείς σας ήταν φιλότεχνοι;

Ναι, στη Σαλαμίνα. Μετά τα έξι-επτά ήρθαμε στην Αθήνα. Δεν ξέρω πώς έτυχε με το θέατρο. Νομίζω ότι την πρώτη φορά είχαμε πάει στην Αθήνα σε μια περίοδο που η μητέρα μου και ο πατέρας μου έβγαιναν για πρώτη φορά μετά τον θάνατο του παππού μου. Η μητέρα μου είχε βγάλει τα μαύρα ρούχα και ο πατέρας μου ήθελε να βγούμε μια βόλτα. Πήγαμε στον κήπο του Μουσείου, φάγαμε ένα παγωτό και μετά με πήγαν στο θέατρο Βέμπο, όπου είδαμε το "Βίρα τις άγκυρες". Έτσι άρχισαν όλα. Όταν γυρίσαμε στο σπίτι, πριν κοιμηθώ, είπα στη μαμά μου: "Μαμά, εγώ θα γίνω ηθοποιός".

"Στο τέλος της διαδρομής, πρέπει να συμβουλευτείς το παιδί που ήσουν κάποτε"

Αυτό το παιδί το συναντάτε μέσα στην παράσταση; Τι σας λέει, ας πούμε, όταν κάθεται στην πρώτη σειρά;

Το συναντάω και το αποζητάω. Δεν θέλω να αποκαλύψω το τέλος της παράστασης, αλλά στο τέλος πρέπει να συμβουλευτείς αυτό το παιδί. Δεν ξέρω αν τελικά συμφιλιώνομαι μαζί του ή όχι. Όσο για το τι θα μου έλεγε αν με έβλεπε από την πρώτη σειρά; Αυτό το ρωτάω κι εγώ στην παράσταση. Ζητάω ένα σημάδι.

Το ψάχνετε, λοιπόν. Το έργο δεν είναι απλώς αναμνήσεις. Έχει μια δραματουργική συνέπεια· σας οδηγεί κάπου και στο τέλος υπάρχει μια λύση.

Αν μπορεί κανείς να τη πει "λύση". Είναι περισσότερο ένα ερωτηματικό. Δεν πρόκειται για μια απλή παράθεση γεγονότων από τη ζωή μου και το θέατρο που διασταυρώνονται. Το ερώτημα είναι τι δημιουργεί όλο αυτό· πόσο μπορεί να σε διαμορφώσει ως άνθρωπο, να σε διαλύσει ή να σε πας παρακάτω.

Βρίσκεστε, κατά κάποιον τρόπο, κάτω από τη σκιά των μύθων. Περνούν από την παράσταση πρόσωπα μυθικά που γνωρίσατε, που υπήρξαν φίλοι και συνεργάτες σας: η Μελίνα Μαρκούρη, η Αλίκη Βουγιουκλάκη...

Η Μελίνα, η Αλίκη, η Λαμπέτη, ο Χορν, αλλά και άνθρωποι με τους οποίους συνεργάστηκα, από τον Παπαμιχαήλ μέχρι πολλούς άλλους. Πρόκειται για ανθρώπους που απλώς συνεργαστήκαμε, αλλά και για προσωπικότητες που με επηρέασαν βαθύτατα.

Σας επηρέασαν καλλιτεχνικά, αλλά και ως άνθρωπο;

Και τα δύο. Υπάρχουν ακόμη πρόσωπα και καταστάσεις που δεν γνώρισα από κοντά, αλλά η σκιά τους δημιούργησε μέσα μου μια συνθήκη και έναν χαρακτήρα. Χωρίς τις μνήμες των άλλων —όσα γνωρίζω για τα μπουλούκια, για το θέατρο που προηγήθηκε και για όλη την ιστορία που έφτασε σε εμάς— δεν θα ήμουν ο ίδιος. Αναφερόμαστε στο θέατρο από τους πρώτους Έλληνες συγγραφείς, γύρω στο 1800, στον Χουρμούζη, μέχρι να καταλήξουμε στον Πίντερ και σε όσα γίνονται σήμερα.

Και τώρα που τους ξανασυναντάτε στη σκηνή, πώς νιώθετε; Η παρουσία τους εκεί φέρνει συγκίνηση, προβληματισμό, νοσταλγία ή διάθεση για το "πάμε παρακάτω";

Υπάρχουν όλα. Συγκίνηση, κούραση, βάρος, αλλά και χαρά. Η χαρά ότι αυτά τα πράγματα ξαναγεννιούνται, έστω φευγαλέα, για μια σκηνή. Ξαναζούν πράγματα ξεχασμένα ή άγνωστα στους πολλούς, που τώρα σκάνε σαν πυροτέχνημα μπροστά τους. Το μεγάλο στοίχημα ήταν πώς θα χωρέσουν όλα αυτά χωρίς να πλατειάζουμε, αλλά και χωρίς να αναφέρονται σαν τηλεγραφήματα. Αυτό δεν θα έλεγε τίποτα, όπως δεν θα έλεγε και μια αμιγώς νατουραλιστική περιγραφή. Πρέπει να διαλέξεις τρία πράγματα που να εκφράζουν τη νέα σκηνή του Χρηστομάνου, ένα πράγμα που να συμπυκνώνει την Παξινού, ένα που να τα περιέχει όλα. Αυτή η πυκνότητα της πληροφορίας πυροδοτεί το θέατρο, και όλα πρέπει να βρίσκονται σε ποιητικό επίπεδο, όχι στο επίπεδο του ανεκδότου. Αλλιώς θα ήταν απλό κουτσομπολιό.

Υπάρχει η κάθαρση που συνήθως περιμένουμε στο τέλος μιας παράστασης;

Ναι, υπάρχει η κάθαρση.

Επειδή έχετε και φοβερό χιούμορ, σκεφτόμουν ότι μέσα σε αυτά τα πενήντα χρόνια θα υπάρχουν και σαρδάμ, αποτυχίες, απρόοπτα.

Το σαρδάμ είναι μια ολόκληρη ενότητα! Στο θέατρο, δίπλα σε κάτι πάρα πολύ σοβαρό, τρυπώνει ένα σαρδάμ, μετά επανέρχεται κάτι τρυφερό και ύστερα πάλι κάτι κωμικό. Υπάρχει μια διαρκής εναλλαγή, χωρίς την οποία θέατρο δεν υφίσταται.

Δεν νομίζω ότι θα μπορούσε να κάνει άλλος τη μουσική εκτός από τον Σταμάτη. Αγαπάει το θέατρο και το νιώθει με έναν δικό του, μοναδικό τρόπο. Δεν είναι απλώς ένας συνθέτης· είναι άνθρωπος του θεάτρου, τραγουδοποιός, αλλά και ηθοποιός ο ίδιος.

Γελάτε ακόμη όταν τα σκέφτεστε;

Εγώ νόμιζα ότι αυτά τα πράγματα, επειδή τα ξέρω και τα λέω χρόνια, δεν θα μου φαίνονταν πια αστεία. Όμως μου φαίνονται πάρα πολύ αστεία, γιατί η κοινοποίησή τους στο κοινό τα μεταμορφώνει· τους δίνει μια άλλη διάσταση. Είναι διαφορετικό να τα λες στο σπίτι σε δυο-τρεις φίλους και διαφορετικό να τα μοιράζεσαι με άγνωστους ανθρώπους. Γι’ αυτό έρχονται στις πρόβες φίλοι, γνωστοί αλλά και άγνωστοι, ώστε να μπορώ να μετρήσω την αντίδραση. Και γελάω κι εγώ μαζί τους καθώς τα ξανασκέφτομαι.

Υπάρχει κάποια στιγμή μέσα σε αυτά τα πενήντα χρόνια που ξεχωρίζετε;

Υπάρχει μία, αλλά τη φυλάω για την παράσταση. Είναι δύο ξεχωριστά συμβάντα στη ζωή μου που συνδέονται άμεσα με το θέατρο. Η δυσκολία ήταν να υπάρχει αντιστοιχία: σε κάθε θεατρικό γεγονός να αντιστοιχεί ένα γεγονός της προσωπικής μου ζωής. Ένας διαρκής διάλογος ανάμεσα στη ζωή και στο θέατρο.

Όταν αποκαλύψατε τα σχέδιά σας στους συναδέλφους σας, πώς αντέδρασαν;

Το συγκλονιστικό είναι να λέει τα πράγματα ο άνθρωπος που τα έχει βιώσει. Δεν βάζουμε τα λόγια στο στόμα κάποιου άλλου. Όταν είπα στον Γρηγόρη Βαλτινό τι ετοιμάζω, μου είπε: "Α, αυτό πρέπει να το παίξω εγώ!". Μου άρεσε πάρα πολύ αυτή η ατάκα, γιατί κάτι σημαίνει.

Καθοριστικό ρόλο στην παράσταση παίζει και η παρουσία του Σταμάτη Κραουνάκη.

Ο Σταμάτης έχει κάνει καταπληκτική δουλειά. Έγραψε δύο υπέροχα μουσικά θέματα και δύο τραγούδια: ένα καινούργιο τραγούδι που ανοίγει το δεύτερο μέρος και με το οποίο τελειώνει η παράσταση, καθώς και μια σπαρακτική διασκευή ενός παλαιότερου κομματιού. Δεν νομίζω ότι θα μπορούσε να κάνει άλλος τη μουσική εκτός από τον Σταμάτη. Αγαπάει το θέατρο και το νιώθει με έναν δικό του, μοναδικό τρόπο. Δεν είναι απλώς ένας συνθέτης· είναι άνθρωπος του θεάτρου, τραγουδοποιός, αλλά και ηθοποιός ο ίδιος.

Ο Φωκάς Ευαγγελινός βρέθηκε κι αυτός στο πλευρό σας.

Ο Φωκάς μάς βοήθησε καθοριστικά, γιατί είναι από τους λίγους που γνωρίζουν αυτόν τον κόσμο. Έχει ζήσει το παλιό θέατρο, το μουσικό θέατρο, αλλά και το μοντέρνο· συνδέει όλες τις εποχές. Δεν πρόκειται για μια γενική χορογραφία όπου οι άνθρωποι απλώς κινούνται, αλλά για δύο-τρεις πινελιές πολύ χαρακτηριστικές εκείνης της εποχής. Επίσης, ξεχωριστό τόνο δίνουν οι τρεις μουσικοί που συνομιλούν μαζί μου στη σκηνή: ο Παναγιώτης Τσεβάς στο ακορντεόν, ο Δημήτρης Κίκλης στο πιάνο και η Μυρσίνη Αχαλινωτοπούλου στο τσέλο. Δεν είναι απλώς μουσικοί που συνοδεύουν· είναι οργανικό κομμάτι της αφήγησης. Μου θυμίζουν πράγματα, τους ρωτάω, τραγουδάμε μαζί. Η Μυρσίνη, μάλιστα, η κόρη του Μάνου Αχαλινωτόπουλου, είναι ένα σπάνιο ταλέντο που εκτός από τσέλο τραγουδάει και υπέροχα.

Πώς διαμορφώνεται το σκηνικό της Ζωής Μολυβδά-Φαμέλη;

Υπάρχουν προβολές που λειτουργούν σαν οργανική προέκταση του σκηνικού. Δεν υπάρχουν οθόνες. Είναι σαν να φωτίζεται ένας τοίχος από μέσα και ξαφνικά να εμφανίζεται ένα αντικείμενο σε αργή κίνηση, ένα σύννεφο, μια θάλασσα. Για παράδειγμα, την ώρα που ακούγεται η Βέμπο, αχνοφαίνεται μια αυλαία και ένα μικρόφωνο της εποχής.

Το θέατρο είναι ζωή. Η ανταλλαγή, οι ιδέες, οι αισθήσεις... όλα αυτά με ανανεώνουν

Μέσα από την παράσταση ξαναζείτε και την εκρηκτική εποχή του ελεύθερου θεάτρου, της Ελεύθερης Σκηνής.

Δεν μιλώ τόσο για πράγματα που έχω κάνει εγώ ο ίδιος —λέω ελάχιστα, δύο-τρεις τίτλους. Μιλώ περισσότερο για το ελεύθερο θέατρο και την Ελεύθερη Σκηνή, για πράγματα που σφράγισαν μια ολόκληρη εποχή.

Υπήρχε τότε μια συλλογική ορμή που ενδεχομένως λείπει από το σύγχρονο θέατρο;

Υπάρχει και σήμερα, κυρίως στα θέατρα εκτός "πιάτσας". Αυτές οι μικρές ομάδες κάνουν πολύ σοβαρή δουλειά, αντίστοιχη με εκείνη που κάναμε κι εμείς. Δεν ξέρω, βέβαια, πόσοι μπορούν να αντέξουν στον χρόνο. Εμείς αντέξαμε από το 1972 μέχρι το 1986 — δεκατέσσερα χρόνια, μια ολόκληρη θητεία. Στην παράσταση αναφέρομαι περισσότερο στις αποτυχίες παρά στις επιτυχίες. Οι αποτυχίες μού έχουν κοστίσει πολύ. Αυτό δείχνει, βέβαια, και μια έπαρση: ότι θεωρούσα τις επιτυχίες δεδομένες.

Ποιες στιγμές κρατάτε από τη διαδρομή σας ως σκηνοθέτης;

Δεν μου αρέσει η λέξη "καριέρα". Από τη σκηνοθετική μου πορεία κρατάω πέντε πράγματα που πλησίασαν το 90% αυτού που είχα στο μυαλό μου: το "Βίρα τις άγκυρες", το "Τρίτο στεφάνι", τον "Θάνατο του εμποράκου", τον "Οδυσσεβάχ" με την Ξένια Καλογεροπούλου και το "Κλουβί με τις τρελές".

Το "Κλουβί με τις τρελές" ήταν μια εξαιρετικά απαιτητική παραγωγή, κάτι που σπάνια βλέπουμε πλέον.

Είχε τεράστιο κόστος και κάτι τέτοιο σήμερα είναι αδιανόητο. Γι’ αυτό έχω σταματήσει να σκηνοθετώ μιούζικαλ. Αν το μιούζικαλ δεν έχει θέαμα, μεγάλη ορχήστρα και εξαιρετική υποκριτική, γιατί να μην ανεβάσεις μια πρόζα; Κανένας παραγωγός δεν μπορεί να το χρηματοδοτήσει πια. Από το 2012 και μετά, αναγκαστήκαμε όλοι να κάνουμε μεγάλες οικονομίες.

Αναφέρεστε συχνά στη φράση "δεν προλαβαίνω". Τι σημαίνει για εσάς;

Έγινε μέχρι και τραγούδι από τον Σταμάτη: "Δεν προλαβαίνω, δεν προλαβαίνω". Πράγματι, δεν προλαβαίνεις να πεις όλο το θέατρο — κι όμως, πρέπει να τα πεις όλα.

Ή μήπως σημαίνει ότι δοθήκατε τόσο πολύ στο θέατρο, που δεν προλάβατε να χαρείτε άλλα πράγματα;

Ναι, ισχύει κι αυτό. Με βοήθησε πολύ η ενασχόλησή μου με το Βραβείο Χορν, γιατί με ανάγκαζε να βλέπω παραστάσεις νέων παιδιών. Εφεύρισκα διαρκώς τρόπους για να είμαι σε επαφή με τη θεατρική πραγματικότητα. Για μένα, ένας θίασος πρέπει να περιλαμβάνει όλες τις ηλικίες. Δεν γίνεται να δημιουργείται ένα "γκέτο" ηλικιωμένων, μεσήλικων ή μόνο νέων ηθοποιών. Το θέατρο απαιτεί ποικιλία και αλληλεπίδραση ηλικιών — και εννοώ την ηλικία του πνεύματος. Με ανακουφίζει το ότι συνεργάζομαι με ανθρώπους σαράντα, τριάντα ή είκοσι πέντε ετών. Ο καθένας φέρνει την εποχή του. Μπορώ να ρωτήσω τη Μυρσίνη αν γνωρίζει τον Παλαμά: ο ένας θα πει "ναι, κάτι ξέρω", ο άλλος "το ξέρω, αλλά δεν θα το διάβαζα" και ο τρίτος "εμένα μου αρέσει πάρα πολύ!".

Τι είναι, τελικά, αυτό που σας χαρίζει η σκηνή κάθε βράδυ;

Ζωή. Το θέατρο είναι ζωή. Η ανταλλαγή, οι ιδέες, οι αισθήσεις... όλα αυτά με ανανεώνουν. Η παράσταση διαρκεί σχεδόν δυόμισι ώρες· αν δεν είχα αυτή τη χαρά, δεν ξέρω αν θα τα έβγαζα πέρα. Το σώμα χρειάζεται πνευματική και συναισθηματική τροφή για να πάρει μπρος. Δεν αρκούν οι βιταμίνες. Σημασία έχουν οι συναντήσεις.

 

Προπώληση: more.com