Δυο ή τρεις λόγοι που θέλουμε να δούμε κι άλλο από το νέο έργο του Ανέστη Αζά

Παρακολουθώντας δυο τρεις σκηνές από την πρόβα του νέου έργου του Ανέστη Αζά, "Δύο ή τρία πράγματα που ξέρω γι’ αυτόν" που ανεβαίνει στο θέατρο Προσκήνιο, από τις 24 Ιανουαρίου, διαφορετικοί ανδρικοί και πατρικοί ρόλοι, στερεότυπα και αναφορές εισβάλουν με φόρα στο αφαιρετικό σκηνικό παραδοσιακού καφενείου που έχει στηθεί για τις ανάγκες της παράστασης. Τάβλι, φλίπερ, χέρια που χτυπάνε στο τραπέζι, τιμόνια που στρίβουν, ατάκες που πολλοί από εμάς που μεγαλώσαμε στα ‘80s-’90s έχουμε ακούσει ως παιδιά ή και έχουμε ακούσει τον εαυτό μας να λέει στα παιδιά του, φωνές που διατάζουν, παρακαλούν, συμβουλεύουν, εμπνέουν, προκαλούν αγανάκτηση ή θυμηδία. Με όχημα προσωπικές ιστορίες, χιούμορ και τρυφερότητα ακόμη κι όταν καταπιάνεται με θέματα που πονάνε, η παράσταση διερευνά τον ανδρικό ρόλο, σήμερα και στο πρόσφατο παρελθόν, με τρόπο που σε κερδίζει, καθώς οι εντάσεις και οι ρυθμοί αλλάζουν και το συναίσθημα κυριαρχεί. Άλλωστε όπως μας λέει ο σκηνοθέτης "στο θέατρο δεν μπορείς να απαντήσεις σε αντίστοιχα θέματα με μεγάλη σαφήνεια, περισσότερο ο ρόλος σου είναι να δώσεις τα ερεθίσματα για να γίνει η συζήτηση μετά τη παράσταση”.   

Ο σκηνοθέτης καταπιάνεται με το επίκαιρο θέμα της λεγόμενης κρίσης της ανδρικής ταυτότητας εστιάζοντας στον ρόλο του πατέρα και του αποτυπώματος που αφήνει στις επόμενες γενιές. Με τους ηθοποιούς (Γιώργος Βαλαής, Κωνσταντίνος Μωραΐτης,
Μάρω Σταυρινού, Κωνσταντίνα Τάκαλου, Ρίνο Τζάνι) να συμβάλλουν ενεργά στη δημιουργία του κειμένου, η ομάδα του Ανέστη Αζά στήνει ένα σύγχρονο, πρωτότυπο έργο που προσεγγίζει μέσα από προσωπικές αφηγήσεις αλλά και στοιχεία μυθοπλασίας την "κρίση της αρρενωπότητας" που κατά σημεία μοιάζει να συμβαδίζει με την κρίση της ελληνικής κοινωνίας.  

"Πέντε ηθοποιοί προσπαθούν να καταλάβουν γιατί δυσκολεύονται τόσο πολύ τα αγόρια να βρούνε τη θέση τους σε έναν κόσμο που αλλάζει ταχύτατα και προσπαθεί να απαλλαγεί από τους παραδοσιακούς κανόνες της πατριαρχίας. Πώς η μνήμη μπορεί να λειτουργήσει ως σύμμαχος, προκειμένου να γίνουν κατανοητά τα λάθη του παρελθόντος και πώς τελικά ο σύγχρονος άντρας βιώνει την μοναξιά που μοιάζει να είναι μονόδρομος;"

Το πρώτο πρότυπο 

'Όταν τον προσέγγισε ο Δημήτρης Καρατζάς που έχει την καλλιτεχνική διεύθυνση του θεάτρου "Προσκήνιο" για να προτείνει ιδέες για μια παράσταση ο Ανέστης Αζάς σκεφτόταν ήδη το θέμα της ανδρικής ταυτότητας σήμερα, έχοντας μόλις διαβάσει το αμετάφραστο στα ελληνικά βιβλίο του Γάλλου ιστορικού και συγγραφέα Ιβάν Ζαμπλονκά "Ιστορία της Αρρενωπότητας", μια επανεξέταση της πατριαρχίας με το βλέμμα στην έμφυλη δικαιοσύνη μέσα από μια ανδρική φεμινιστική οπτική. Όταν λοιπόν ο Καρατζάς επέλεξε τη συγκεκριμένη ιδέα, ανάμεσα σε άλλες, ο Αζάς ξεκίνησε την έρευνα διαβάζοντας βιβλία, βλέποντας ταινίες, συζητώντας με ειδικούς, για να επικεντρωθεί τελικά στο πατρικό πρότυπο, "το πρώτο πρότυπο που μιμούνται συνήθως τα αγόρια".  

"Προσπάθησα να φτιάξω έναν άξονα για το πώς μέσα από τη μίμηση των διαφόρων συμπεριφορών του πατέρα διαμορφώνεται η δική μας συμπεριφορά ως ενήλικες και τι σημαίνει αυτό μετά. Το πώς τα τραύματα που έχει η προηγούμενη γενιά έρχονται να συναντήσουν τα δικά μας τραύματα και πώς αυτό μετά εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους. Στην πορεία όμως δεν ήθελα να έχω μια αυστηρά ανδρική οπτική επειδή ζούμε σε μια εποχή που αυτή η συζήτηση πρέπει πλέον να συμπεριλαμβάνει και τις γυναίκες. Να κάνουμε τη συζήτηση συνολικά. Οπότε πήρα το ρίσκο να συμπεριλάβω και γυναίκες ηθοποιούς και τη δική τους οπτική κάνοντας το κάστινγκ κυρίως με άξονα ανθρώπους με τους οποίους θέλω να δουλέψω μαζί." 

"Αυτή δεν είναι η δική του ιστορία"

"Ο άξονας είναι τα πορτρέτα των πατεράδων, όμως όχι μέσα από τη δική τους οπτική, αλλά από τη δική μας. Αυτή δεν είναι η δική του ιστορία, αυτή είναι η δική μου ιστορία. Και είναι μια μυθοπλασία." 

"Δουλεύοντας μαζί με τους ηθοποιούς και με τον σταθερό συνεργάτη μου στη δραματουργία τα τελευταία χρόνια Μιχάλη Πητίδη, μοιραστήκαμε εμπειρίες από τους δικούς τους πατέρες και σταδιακά δημιουργήθηκε ένα έργο το οποίο βασίζεται εν μέρη σε αυτοβιογραφικό υλικό, εν μέρη όμως και σε πιο μυθοπλαστικό υλικό. Ο άξονας είναι τα πορτρέτα των πατεράδων, όμως όχι μέσα από τη δική τους οπτική, αλλά από τη δική μας. Αυτή δεν είναι η δική του ιστορία, αυτή είναι η δική μου ιστορία. Και είναι μια μυθοπλασία."

Δεδομένου του ότι η συζήτηση για την κρίση της ανδρικής ταυτότητας έχει ξεκινήσει πολύ πριν σε άλλες χώρες, το υλικό που προέκυψε θεωρείς ότι τοποθετεί περισσότερο το θέμα στις κοινωνικές συνθήκες του να μεγαλώνεις στην Ελλάδα; 

"Ναι, πολύ, στην πραγματικότητα, αυτό που προσπάθησα να κάνω είναι μία αφήγηση της χώρας μέσα από την αντανάκλαση της γενιάς αυτής. Δηλαδή της προηγούμενης γενιάς, των πατεράδων όσων μεγάλωσαν στα 80s και στα 90s όπως εγώ. Στην παράσταση παρακολουθείς κάποιες αντρικές συμπεριφορές και πως αυτές περνάνε ή δεν περνάνε στο σήμερα, κάποιες κληροδοτούνται ως πρόβλημα, κάποιες κληροδοτούνται ως αξίες. Κάποια πράγματα από αυτόν τον παλιό ρόλο τα χρειαζόμαστε, κάποια δεν τα χρειαζόμαστε καθόλου. Αλλά όλο αυτό προσπαθούμε να το κάνουμε στη παράσταση μέσα από μια αντανάκλαση της σχέσης μας με τον πατέρα".

Είσαι πατέρας; 
"Όχι, ο Γιώργος Βαλαής που είναι ένας από τους βασικούς χαρακτήρες στο έργο, είναι πατέρας, άρα κατά κάποιο τρόπο έχουμε ενσωματώσει και αυτόν τον ρόλο. Το έργο διερωτάται πάνω στους ρόλους, σαν να είναι η ζωή μια διαρκής εναλλαγή ρόλων και προσωπείων που μας καλεί να σκεφτούμε κάθε φορά τον ρόλο μας. Τον συγκεκριμένο ρόλο, του πατέρα, πρέπει να τον ξαναγράψουμε". 

Από μια φεμινιστική οπτική ίσως η έμφαση που δίνεται σήμερα στην κρίση της ανδρικής ταυτότητας, ειδικά όταν γίνεται αντιληπτή ως αποτέλεσμα μιας αντίστροφης καταπίεσης, να μοιάζει προβληματική δεδομένου του ότι η πατριαρχία παραμένει ο κανόνας. Ποιά είναι η άποψή σου; 

"Στο πλαίσιο της έρευνας το συζήτησα πολύ και αυτό με την Νέλλη Καμπούρη που είναι ερευνήτρια στις πολιτικές επιστήμες με έμφαση στις σπουδές φύλου, και νομίζω ότι ειδικά στην Ελλάδα η κρίση των ανδρών συνδέεται και με την κρίση της χώρας. Πολλοί άνδρες χάνοντας την δυνατότητα να παρέχουν χρήματα έχασαν τον ρόλο και την ταυτότητά τους και χωρίς να θέλω με τίποτα να δικαιολογήσω τοξικές συμπεριφορές παρατηρείται μια έξαρση ως προς το πως προσπαθούν να εκτονώσουν με άλλους τρόπους τη χαμένη περηφάνια". 

Με ποιόν τρόπο σε απασχολεί η επίδραση του διαδικτύου και των social media ως προς την ανάδυση της κουλτούρας των incel και την έκθεση των νέων αγοριών σε τοξικά πρότυπα, ένα θέμα που απασχολεί τους γονείς αλλά και την καλλιτεχνική επικαιρότητα, αν κρίνουμε από τη δημοφιλία σειρών όπως το "Adolescence"; 

"Δεδομένου του ότι αντίστοιχες συμπεριφορές υπήρχαν ανέκαθεν κατά μια έννοια τείνω να μην υπερεκτιμώ την έμφαση που δίνεται τη συγκεκριμένη στιγμή. Νομίζω ένα κλειδί είναι ίσως η συμπερίληψη. Όπως για παράδειγμα η πρόταση τα ομαδικά αθλήματα να είναι μεικτά. Ο μισογυνισμός ήταν κομμάτι της κοινωνικοποίησης μας. Πρέπει να δουλέψουμε συνειδητά προς την άλλη κατεύθυνση. 'Όποια συζήτηση περί ανατροφής και περί έμφυλων ρόλων, ως προς το τι κοινωνία θέλουμε να ζούμε πρέπει να συμπεριλαμβάνει όλους μας. Εκεί η εκπαίδευση όπως και η οικογένεια μπορούν να παίξουν ένα ρόλο, γιατί κατά τ’ άλλα το τοπίο των ερεθισμάτων σήμερα είναι ανεξέλεγκτο και αυτό είναι και καλό και κακό. Και για να μην παρεξηγηθώ, μπορεί να μην έχεις από την οικογένεια σου καλά παραδείγματα και να τα πάρεις από έξω όπως και το αντίστροφο". 

Μέσα από τη διαδικασία δημιουργίας της παράστασης, υπήρξαν πράγματα που άλλαξαν στο μυαλό σου από όταν ξεκινήσατε; 

"Ναι σίγουρα, αν και εγώ πάντα δουλεύω με ανοιχτό κείμενο, δηλαδή, το κείμενο δεν είναι έτοιμο στη πρώτη πρόβα αλλά γράφεται κατά τη διάρκεια των προβών με όλα τα ρίσκα που αυτό συνεπάγεται.”

Όπως και σε άλλες παραστάσεις σου και εδώ η μουσική παίζει κεντρικό ρόλο με τον συνθέτη Παναγιώτη Μανουηλίδη, να παίζει και live. Τι είναι για σένα η μουσική; 

"Η μουσική φέρνει το συναίσθημα, δίνει τη δυνατότητα να σκεφτούμε πάνω σε αυτά που ακούμε, που βλέπουμε. Είναι ένα πολύ ωραίο μέσο για να το κάνεις αυτό."

'Έχοντας δουλέψει πολύ με το θέατρο-ντοκουμέντο πώς βρίσκεις το μέσο για να γίνει μία καταγραφή κάτι άλλο, μία συνθήκη αναπαράστασης; 

"Καλή ερώτηση. Σε μία προβα πρέπει να λύσεις αυτό το ζήτημα, πώς αναπαριστάς το υλικό, το οποίο όμως ισχύει και για τα κλασικά έργα, ισχύει για τα πάντα. Νομίζω ότι εδώ ένα κλειδί είναι ότι στο θέατρο κάθε μορφή που εμφανίζεται είναι ένα φάντασμα, ένας χαρακτήρας.Υπάρχει μόνο πάνω στη σκηνή, δεν υπάρχει εκτός σκηνής. Οπότε και αυτοί που έχουμε εμείς είναι χαρακτήρες. Ακόμα και όταν δουλεύεις με υλικό που μπορεί να είναι αυτοβιογραφικό, πάντα πάνω στη σκηνή δημιουργείται κάτι άλλο που έχει τη δική του οντότητα και τη δική του αυτοτέλεια. Που είναι το έργο.”

Η οικογένεια που δεν τελειώνει ποτέ και ο ρόλος που πρέπει να ξαναγραφτεί 

Τι είδους πατέρες βλέπουμε στη σκηνή στο "Δύο ή τρία πράγματα που ξέρω γι’ αυτόν"; 

"Υπάρχει ένας κύκλος θεμάτων που ξεκινάει από το "My Hero”, ο ήρωας των παιδικών μας χρόνων, με τον οποίο κάποια στιγμή συγκρουόμαστε και μετά καλούμαστε πάλι να τα βρούμε ή και όχι. Υπάρχει δηλαδή μία τέτοια πορεία στο έργο και παράλληλα προσπαθήσαμε να κάνουμε και πολλές αναφορές στα πρότυπα που έχουμε, από τη μουσική, τον κινηματογράφο, τα social media. Από τις παλιές ελληνικές ταινίες μέχρι τους coaches αρρενωπότητας που δίνουν συμβουλές σε νέους άνδρες. Με το τελευταίο φτιάξαμε μία σατιρική σκηνή μέσα στο έργο γιατί αυτά τα πράγματα δεν μπορώ να τα πάρω και πολύ σοβαρά.

Το χιούμορ, απ' όσο είδα, υπάρχει πολύ στην παράσταση.

Προσπαθώ πάντα να υπάρχει χιούμορ, ελπίζω να λειτουργήσει! 

Στο τέλος εσένα τι γεύση σου αφήνει; Υπάρχει συμφιλίωση με το πρότυπο του πατέρα;

"Πρέπει να δει κανείς τα τραυματα που είχε και η προηγούμενη γενιά. Η υπόθεση της πατριαρχίας στην Ελλάδα πάει πολύ πίσω. Πάντως για μένα στο θέατρο δεν μπορείς να απαντήσεις σε αντίστοιχα θέματα με μεγάλη σαφήνεια, περισσότερο ο ρόλος σου είναι να δώσεις τα ερεθίσματα για να γίνει η συζήτηση μετά τη παράσταση. "

Προσπαθώ να απαντήσω χωρίς να κάνω σπόιλερ. Ας λάβουμε υπόψιν μας ότι ζούμε στην Ελλάδα, όπου η οικογένεια είναι πολύ σημαντικό κομμάτι του ποιοι είμαστε. Εκτός αν έχουν συμβεί πολύ άσχημες, εγκληματικές συμπεριφορές, με τις οποίες συνειδητά δεν καταπιαστήκαμε εδώ, κατά κάποιο τρόπο η οικογένεια στην Ελλάδα δεν τελειώνει ποτέ, με τα θετικά και τα αρνητικά που έχει αυτό. Είναι λίγο ένα είδος θρίλερ! Δύσκολη ερώτηση. Αν δεν συμφιλιωθείς τότε πώς προχωράς; Μένεις με τους δαίμονες σου; Ή τραβάς μια γραμμή και και λες όχι εγώ δεν θα συμφιλιωθώ ποτέ; Πρέπει να δει κανείς τα τραυματα που είχε και η προηγούμενη γενιά. Η υπόθεση της πατριαρχίας στην Ελλάδα πάει πολύ πίσω. 
Πάντως για μένα στο θέατρο δεν μπορείς να απαντήσεις σε αντίστοιχα θέματα με μεγάλη σαφήνεια, περισσότερο ο ρόλος σου είναι να δώσεις τα ερεθίσματα για να γίνει η συζήτηση μετά τη παράσταση.