Το "Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα" και τα αντι-αρχεία του AIDS και της κουίρ μνήμης

   

Μία από τις πιο συγκινητικές σκηνές στο περσινό, τρίτο "Queers Read Out Loud" στο Hyper Hypo, σε επιμέλεια της Βασιλείας Κάγκα, ήταν όταν ανέβηκε στη σκηνή, ή μάλλον στο dancefloor, ο συγγραφέας Παναγιώτης Ευαγγελίδης και μοιράστηκε μαζί μας το δισταγμό του ως προς το τι να μας διαβάσει. Αρχικά είχε σκεφτεί, όπως είπε, ένα απόσπασμα από τον "Κωνσταντίνο", το εμβληματικό για ορισμένους και άγνωστο για άλλους γκέι μυθιστόρημά του που κυκλοφόρησε το 1997 αλλά συνεπαρμένος από τη νεανική ενέργεια του κοινού και όσων αναγνώσεων είχαν προηγηθεί σκέφτηκε μήπως ταιριάζει καλύτερα στο κλίμα της βραδιάς η "Στρέλλα". Παρ’ όλα αυτά, όταν ο συγγραφέας ζήτησε να αποφασίσει το κοινό ποιο προτιμά, ο σκοτεινός, δύστροπος, όπως μας προειδοποίησε, "Κωνσταντίνος" κέρδισε την ψήφο του ακροατηρίου. Και παρόλες τις μεγάλες προτάσεις του και τους διαφορετικούς λόγους και χρόνους που μεταφέρουν αυτές, συγκίνησε και χειροκροτήθηκε. Κοιτώντας πίσω και προσπαθώντας να απαντήσει γιατί έγγραφε έτσι τότε, ο συγγραφέας αναφέρθηκε σε μια λογοτεχνική κατασκευή προκειμένου να μιλήσει για τον περιθωριοποιημένο κόσμο των γκέι σε μια εποχή που το AIDS μάστιζε την κοινότητα. 

Πώς λες μια ιστορία σιωπών;

Η ιστορία του AIDS στην Ελλάδα είναι μια ιστορία σιωπών, παρατηρούν οι Γιώργος Σαμπατακάκης και Δημήτρης Παπανικολάου (δύο πρόσωπα που έχουν δουλέψει συστηματικά για την αρχειοθέτηση αυτής της ιστορίας) στο άρθρο τους "Η λογοκρισία ως πολιτισμική ιστορία". Σ’ αυτό αναφέρεται και ο επιμελητής Πάνος Φουρτουλάκης αναζητώντας πληροφορίες για την εποχή εκείνη. Ο Φουρτουλάκης ανατρέχει στα "κουίρ φανζίν ως παράθυρα προς ξεχασμένες πραγματικότητες" και ειδικότερα το "Κοντροσόλ στο Χάος", το κουίρ φανζίν που εξέδιδαν από  το 1988 ως το 1992 ο ποιητής και εκδότης Παύλος Αβούρης, ο σκηνοθέτης Αλέξης Μπίστικας και ο σκηνοθέτης, χορογράφος και εικαστικός Δημήτρης Παπαϊωάννου. Μια ιστορία σιωπών που παρ’ όλα αυτά συλλέγονται και καταγράφονται ολοένα και πιο συστηματικά, δημιουργώντας διαφορετικά συν-αισθηματικά αρχεία, τα οποία φέρνουν κοντά παλαιότερους και νεότερους που ενδιαφέρονται να κληροδοτήσουν/κληρονομήσουν αυτή τη μνήμη. Δεν είναι τυχαίο ότι ο "Κωνσταντίνος" ξανακυκλοφόρησε πρόσφατα στα βιβλιοπωλεία από τον νέο εκδοτικό οίκο Γεννήτρια, το πρώτο τεύχος του "Χταποδιού", του διαδικτυακού περιοδικού του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, ήταν αφιερωμένο στην "Καλλιτεχνική και πολιτική μνήμη του AIDS" (απ’ όπου και η αναφορά στον Φουρτουλάκη), ενώ μια σειρά καλλιτεχνικές δράσεις τα τελευταία δύο χρόνια, τόσο σε εναλλακτικούς όσο και σε θεσμικούς πολιτιστικούς χώρους, κοιτάζουν αυτή την κληρονομιά. 

Το "Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα", μια "καταιγίδα θανάτου"

Πιο πρόσφατο και εμβληματικό παράδειγμα το "Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα", η performance-installation των Γιώργου Κουμεντάκη - Δημήτρη Παπαϊωάννου που ανεβαίνει από τις 24 ως τις 30/1 σε νέα ανάγνωση από τον διεθνή μαέστρο Θεόδωρο Κουρεντζή στην Εθνική Λυρική Σκηνή και έγινε βέβαια αμέσως sold-out. Το έργο πρωτοπαρουσιάστηκε το 1995, στο παλιό εργοστάσιο της ΔΕΗ στο Νέο Φάληρο, ως το πρώτο κεφάλαιο της παράστασης-εγκατάστασης "Ενός λεπτού σιγή" της θρυλικής Ομάδας Εδάφους, σε σύλληψη, σκηνοθεσία και χορογραφία του Δημήτρη Παπαϊωάννου. Με το τραύμα από τον θάνατο από AIDS αγαπημένων φίλων να παραμένει διαρκές και με τον "φόβο να στοιχειώνει την ερωτική ζωή μιας ολόκληρης γενιάς", ο Δημήτρης Παπαϊωάννου ζήτησε από τον Γιώργο Κουμεντάκη να συνθέσει μια "καταιγίδα θανάτου", ένα ρέκβιεμ για εκείνους που χάθηκαν από το AIDS. Στο δεύτερο κεφάλαιο της ίδιας παράστασης, τη διστακτική ελπίδα για τη ζωή έφερναν τα "Τραγούδια της αμαρτίας" του Μάνου Χατζιδάκι, σε ποίηση Ντίνου Χριστιανόπουλου. Όπως δηλώνει ο Παπαϊωάννου σε συνέντευξή του στο "Βήμα" τα τελευταία χρόνια, τον απασχολεί ιδιαιτέρως η έννοια του αρχείου, τόσο με την έννοια του πώς μπορεί το ζωντανό θέαμα να αγγίξει γενιές που δεν ήταν παρούσες κατά την παρουσίασή του όσο και του αρχείου του πολιτισμού του σύγχρονου ελληνικού κράτους. 

Μάλιστα, μια επανεπίσκεψη της συγκεκριμένης παράστασης μέσω ενός αρχειακού βίντεο και σχεδίων του Παπαϊωάννου, σαν μια φασματική προβολή από τον παρελθόν, είχε επιχειρήσει η έκθεση "This Current Between Us" που είχε γίνει πριν λίγα χρόνια στο παλιό εργοστάσιο της ΔΕΗ σε επιμέλεια των Πάνου Γιαννικόπουλου, Γεωργίας Λιάπη. 

'Ένα πένθος που δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό

Στην ιστορία του AIDS πένθος και αγωνιστικότητα πάνε χέρι χέρι, καθώς το τραύμα πήρε πολιτική διάσταση μέσα από την οργάνωση Act Up. Σε μια συζήτηση με την Προσωρινή Ακαδημία Τεχνών για το φαράσι.ζιν  #3 "Πέθνος" ο ιστορικός Βαγγέλης Καραμανωλάκης χαρακτηρίζει τον λόγο που αναπτύσσει τελευταία η ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα για τους θανάτους από AIDS τη δεκαετία του ’90, "μια διαδικασία ανάκλησης και πένθους της απώλειας, ένα πένθος, όμως, που προφανώς δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό σε εθνικό επίπεδο. (...) Κοινότητες που έχουν συγκροτηθεί στη βάση παραδοχών που έρχονται σε αντίθεση με τα εθνικά "χαρακτηριστικά" δεν λογίζονται μέρος του έθνους, ο θάνατος των ανθρώπων στη δεκαετία του ’90 από AIDS δεν θα καταμετρηθεί στις εθνικές απώλειες, δεν θα πενθήσουμε γι’ αυτές. ". 

"Οι τρόποι με τους οποίους ο ακτιβισμός για το AIDS στη δεκαετία του 1980 χρησιμοποίησε το δημόσιο πένθος ως πολιτικό επιτελεστικό σημαίνον διαμαρτυρίας και αντίστασης προώθησε όχι μόνο τη δημόσια αναγνώριση της ομοφοβικής/τρανσφοβικής βίας, αλλά και κουίρ αρχεία μαρτυρίας και συλλογικής φροντίδας απέναντι στους αποκλεισμούς που ρυθμίζουν τον χώρο και τον χρόνο της μνήμης". Αθηνά Αθανασίου

"Οι τρόποι με τους οποίους ο ακτιβισμός για το AIDS στη δεκαετία του 1980 χρησιμοποίησε το δημόσιο πένθος ως πολιτικό επιτελεστικό σημαίνον διαμαρτυρίας και αντίστασης προώθησε όχι μόνο τη δημόσια αναγνώριση της ομοφοβικής/τρανσφοβικής βίας, αλλά και κουίρ αρχεία μαρτυρίας και συλλογικής φροντίδας απέναντι στους αποκλεισμούς που ρυθμίζουν τον χώρο και τον χρόνο της μνήμης", μας λέει, συζητώντας στο πλαίσιο του ίδιου φανζίν, η Αθηνά Αθανασίου. Και συνεχίζει: "Σκέφτομαι την ακτιβιστική παράδοση του HIV και την περίφημη φράση του Douglas Crimp το 1987 "και πενθούμε και οργανωνόμαστε", η οποία ξαναγράφει τη φράση του Joe Hill που έγινε σύνθημα του εργατικού κινήματος το 1915 στην Utah "Don’t mourn, organize!" (μην πενθείτε, οργανωθείτε!). Αλλά και τη δημόσια επιτελεστικότητα των πένθιμων αγωνιστικών πρακτικών, όπως των die-ins, της ACT UP: ταυτόχρονα εορταστικές, μαχητικές, θλιμμένες, συντροφικές. Οι διαδηλωτές/διαδηλώτριες ξάπλωναν στο έδαφος και προσποιούνταν ότι είναι νεκρές/οί, διαταράσσοντας τη ροή των περαστικών και τραβώντας την προσοχή τους, μπροστά σε –ή σε σχέση με– σεσημασμένους δημόσιους χώρους και κτίρια”.

Αντί-μνημεία, αντί-αρχεία, τα κουίρ αρχεία μαρτυρίας και συλλογικής φροντίδας αφηγούνται ιστορίες και δημιουργούν "σχέσεις (αν)οικειότητας με σώματα, απώλειες, επιθυμίες, πληγές, εκτοπίσεις, ελπίδες και αντιστάσεις" που έχουν σημασία.