Ο Καποδίστριας, ο Άγιος Παΐσιος και πώς οι πιστοί βρίσκουν το δρόμο για τις αίθουσες

   

Στέκομαι όρθια με κλειστά μάτια στον κύκλο των πιστών μες στο παλιό εργοστάσιο της ΦΙΑΤ στη λεωφόρο Συγγρού αφήνοντας τη φωνή του Μάιλς να μας καθοδηγήσει σε ένα διαλογισμό. Κάτω από το κάθισμά μας θα βρούμε, όπως θα μας υποδείξει, το κόκκινο βιβλίο όπου έχει γράψει όλα όσα πρόκειται να συμβούν την επόμενη μιάμιση ώρα, καθώς οδεύουμε προς κάποιου είδους τέλος του κόσμου. Με τη βίβλο αυτή ανά χείρας και τους πρωταγωνιστές να μας υποδεικνύουν πότε να γυρίσουμε σελίδα ή να διαβάσουμε δυνατά, παρακολουθήσαμε την παράσταση "Ολική άμεση συλλογική επικείμενη επίγεια σωτηρία" σε σκηνοθεσία του Αλέξανδρου Ραπτοτάσιου, που μόλις ολοκλήρωσε τον κύκλο της. Ο Βρετανός θεατρικός συγγραφέας Τιμ Κράουτς έγραψε το κείμενο το 2019, εμπνευσμένος από την εκλογή του Τραμπ, θέλοντας να εξετάσει μέσω ενός συλλογικού πειράματος τη λειτουργία των αιρέσεων, τον απολυταρχισμό, την υπακοή, τη χειραγώγηση και τις δομές εξουσίας (θρησκευτικές, πολιτικές, οικογενειακές).

Είναι η θρησκεία trendy;

Μπορεί η θεατρική εμπειρία να αποδείχθηκε κάπως παραπάνω σχηματική απ’ ό,τι θα ήθελα, παρ’ όλα αυτά άνοιξε συζητήσεις στην παρέα που περιλάμβανε επιτούτου και εφήβους, δεδομένου του ότι η θρησκεία φαίνεται να έχει κάνει ένα comeback στα γυμνάσια και λύκεια της πόλης. Μιλώντας πρόσφατα με φίλους του γιου μου για μια είδηση που έπαιξε στα media ότι συμμορία έκανε επιθέσεις σε νέους και έκλεβε χρυσές αλυσίδες πέριξ του Συντάγματος, αναρωτήθηκα φωναχτά ποιοι έφηβοι φοράνε σταυρό για να πάρω την κοφτή απάντηση "Γιατί το λες, ο τάδε πιστεύει". Και, όντως, ανεξαρτήτως του τι πιστεύει ο καθένας, αν στην εποχή μου θεωρούνταν ταμπού για πολλούς έφηβους να δηλώνουν φωναχτά την πίστη τους φορώντας τον βαφτιστικό σταυρό, για παράδειγμα, σήμερα τα social media βρίθουν νεανικών θρησκευτικών λογαριασμών και η δήλωση της πίστης τείνει να γίνει trendy, τουλάχιστον σε ορισμένα περιβάλλοντα, φέρνοντας ακόμη και τις οικογένειες των εν λόγω εφήβων προ εκπλήξεως. 

Η τάση βρίσκει εφαρμογή μάλιστα περισσότερα σε νεαρά αγόρια παρά σε κορίτσια, άλλη μια αντιστροφή σε σχέση με παλαιότερα, θα μπορούσε να πεις κανείς, και συχνά φανατίζει τους ανήλικους που δεν διαστάζουν να γιουχάρουν την Εθνική Πινακοθήκη επειδή είχαν ακούσει για τα "βλάσφημα έργα” ακόμη κι αν δεν επισκέπτονται την εν λόγω έκθεση ή να επιτεθούν στις φασαίες του δεκαπενταμελούς που τόλμησαν να χρησιμοποιήσουν το ουδέτερο άρθρο ή το @ σε κάποια ανακοίνωση. 

Η απομάκρυνση από τη θρησκεία έχει φύλο; 

Τα ευρήματα της έρευνας "Νεολαία και θρησκεία: Κοινωνικές διεργασίες και ρήξεις – α΄ μέρος” που είχε εκπονήσει το 2021 το Σημείο για τη μελέτη και την αντιμετώπιση της ακροδεξιάς επιβεβαιώνουν την τάση που παρατηρείται γενικότερα στις δυτικές κοινωνίες, αλλά τα τελευταία χρόνια και στην ελληνική, και περιγράφεται ως απομάκρυνση από τη θρησκεία, κυρίως από το πρακτικό μέρος (π.χ. τελετές, προσευχή), αλλά και την αύξηση της καταγραφής της πλήρους απουσίας πίστης ή ακόμα και της ενίσχυσης της αθεΐας και του αγνωστικισμού, που άλλοτε αποτελούσαν στίγμα. Ως προς το φύλο, πάντως, αν και σίγουρα θεωρούνταν πρώιμο και ενδεχομένως παρακινδυνευμένο σύμφωνα με τους μελετητές, θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι οι νέες γυναίκες απομακρύνονται περισσότερο από τους άνδρες από την Εκκλησία αναγνωρίζοντας ότι η όποια κριτική και εναντίωση στην πατριαρχική κοινωνία θα πρέπει να συμπεριλάβει την Εκκλησία και προφανώς και τη θρησκεία ως σύστημα πεποιθήσεων και πρακτικών.

Με ποιον τρόπο καταπιάνεται η τέχνη με την ακομπλεξάριστη παρόλα αυτά και συχνά στρατευμένη "επιστροφή” της θρησκείας στον δημόσιο λόγο που εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους; Τροφοδοτώντας στις χειρότερες περιπτώσεις και οργανωμένες εκφράσεις ρητορικής μίσους και κυνήγι μαγισσών, όπως συνέβη για παράδειγμα πέρυσι με την υπόθεση βανδαλισμού των έργων του Χριστόφορου Κατσαδιώτη και τις μηνύσεις που ακολούθησαν και για έργα άλλων καλλιτεχνών, αλλά και με το anti-woke κίνημα γενικότερα.

'Όπως αναφέρει στην ανασκόπησή του στο περιοδικό "ArtReview", ο Oliver Basciano, δημοσιογράφος και κριτικός με έδρα το Σάο Πάολο και το Λονδίνο, ο οποίος ξεκινά το κείμενό του με αναφορά και στα γεγονότα της Εθνικής Πινακοθήκης, μπορεί η σύγχρονη τέχνη να μην ασχολείται με τη θρησκεία και δη την καθολική, την ίδια στιγμή, όμως, η πνευματικότητα κάθε άλλο παρά έχει εκλείψει στους χώρους της τέχνης, όπως μαρτυρούν πολλές από τις πιο προβεβλημένες εκθέσεις και μπιενάλε της χρονιάς, εκδηλώνεται όμως κυρίως μέσα από αναφορές σε δόγματα και τελετουργίες που βρίσκονται εκτός των μεγάλων οργανωμένων θρησκειών και συχνά συνδέονται με κληρονομιές αυτοχθόνων.

Η Angel Studios και ο Μεσσίας που έγινε χρυσός

Ενώ στις ΗΠΑ δεν υπάρχουν δείγματα στροφής προς τη θρησκεία στις χολιγουντιανές παραγωγές των στούντιο, που συνεχίζουν να κρατούν με τον τρόπο τους μια αντι-Τραμπ στάση, μεγαλώνει παρ’ όλα αυτά η επιρροή καθαρά χριστιανικών παραγωγών της εταιρείας Angel Studios.

Την ίδια στιγμή, ενώ στις ΗΠΑ δεν υπάρχουν δείγματα στροφής προς τη θρησκεία στις χολιγουντιανές παραγωγές των στούντιο, που συνεχίζουν να κρατούν με τον τρόπο τους μια αντι-Τραμπ στάση, μεγαλώνει παρ’ όλα αυτά η επιρροή καθαρά χριστιανικών παραγωγών (faith-based and family-friendly films) της εταιρείας Angel Studios. Στην πλειονότητά τους, οι ταινίες αυτές ελκύουν ένα κοινό 1-2 εκατομμυρίων εισιτηρίων στις μεσοδυτικές και νότιες πολιτείες, αλλά έχουν καταγράψει και επιτυχίες της τάξης των 185 εκατ. δολαρίων (όπως "Η Μελωδία της Ελευθερίας" που επικρίθηκε από τους κριτικούς για τον τρόπο με τον οποίο αναπαράγει ακροδεξιές θεωρίες συνωμοσίας).

'Όπως έγραφε ο Steve Rose στο προ μηνών άρθρο του στον Guardian με τίτλο "Jesus Christ, superstar: πώς ο Μεσσίας έγινε χρυσός στην τηλεόραση και το box-office” η ψυχαγωγία με θρησκευτικό πρόσημο γνωρίζει άνθηση, χάρη σε ένα έτοιμο κοινό και τη στήριξη της αμερικανικής δεξιάς. Τη στιγμή που γραφόταν το άρθρο η τηλεοπτική σειρά "The Chosen”, με τον Jonathan Roumie στον ρόλο του Χριστού, δήλωνε έχει φτάσει πάνω από ένα τέταρτο του δισεκατομμυρίου θεατές. Όσοι αναζητούν μια πιο προσωπική επαφή με τη μεσσιανική αύρα του Roumie έχουν, όπως μας πληροφορεί ο Rose, κι άλλη επιλογή: το Hallow, που αυτοχαρακτηρίζεται ως "η νούμερο 1 εφαρμογή προσευχής". Λανσαρίστηκε το 2018 και προσφέρει προσευχές, βιβλικές ιστορίες, διαλογισμούς, μουσική και άλλο καθολικό περιεχόμενο· σύμφωνα με την εταιρεία, έχει ξεπεράσει τα 18 εκατομμύρια λήψεις. Στην επιτυχία της συνέβαλαν και οι πολλές διασημότητες που την έχουν υποστηρίξει, μεταξύ των οποίων οι ηθοποιοί Mark Wahlberg (που έχει "σημαντικό μερίδιο" στην εταιρεία και πρωταγωνίστησε σε διαφήμισή της στο Super Bowl πέρυσι) και Chris Pratt και οι τραγουδιστές Andrea Bocelli και Gwen Stefani.

Ενώ το Netflix έχει στηρίξει αρκετές χριστιανικές ταινίες, ανάμεσά τους και το Mary, μια βιογραφική ταινία για τη μητέρα του Χριστού, με τον Anthony Hopkins στον ρόλο του Ηρώδη, η Angel Studios φαίνεται να στοχεύει στο να εξελιχθεί σε ένα Netflix με θρησκευτικό προσανατολισμό, χτίζοντας μια βιβλιοθήκη δωρεάν περιεχομένου πίστης στην πλατφόρμα streaming της: μίνι σειρές, παιδικές animated παραγωγές (όπως "Ο βασιλιάς των βασιλιάδων" που βλέπουμε και στις αθηναϊκές αίθουσες), σύγχρονα δράματα, ακόμη και stand-up κωμωδία. Επόμενο εγχείρημα είναι το Zero AD, ένα βιβλικό έπος από τον σκηνοθέτη του "Η Μελωδία της Ελευθερίας", με τους Gael García Bernal και Sam Worthington, και τον Jim Caviezel στον ρόλο του Ηρώδη, ο οποίος έχει πρωταγωνιστήσει στo "Η Μελωδία της Ελευθερίας" και σε παραγωγές με θρησκευτικό περιεχόμενο, αλλά έχει επίσης υιοθετήσει ακραίες θεωρίες συνωμοσίας.

Και στα δικά μας 

Αν κρίνουμε από τις παρατραβηγμένες και συχνά απλοϊκές θρησκευτικές αναφορές στον "Καποδίστρια" που σπάει ταμεία προσελκύοντας για διαφορετικούς λόγους ένα κοινό που δεν πάει παραδοσιακά σινεμά αλλά και από την επιτυχία ταινιών όπως "Ο Άνθρωπος του Θεού" και την επερχόμενη κυκλοφορία της ταινίας για τον 'Άγιο Παΐσιο, ο οποίος αποτελεί το κινηματογραφικό μοντάζ/εκδοχή της επιτυχημένης τηλεοπτικής σειράς, δεν είναι απίθανο να δούμε και το δικό μας ειδικό κοινό να βρίσκει όλο και συχνότερα το δρόμο για τις κινηματογραφικές αίθουσες. Ελπίζουμε ωστόσο να μη δούμε τους πιο φανατικούς εξ αυτών να εμποδίζουν τις προβολές κινηματογραφικών ταινιών με τη δικαιολογία της βλασφημίας και της προσβολής των πιστεύω τους από την ελευθερία της έκφρασης.