Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος: Γιατί η "Ανατολή" της Έλλης Παπαδημητρίου είναι σημαντική σήμερα

Η "Ανατολή", η παράσταση που ξεκίνησε πέρυσι από την Αρχαία Τίρυνθα σε σκηνοθεσία του Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου έρχεται στην Κεντρική Σκηνή του Θεάτρου Νέου Κόσμου (από 20/4) για να εξιστορήσει τα μοιραία γεγονότα της Μικρασιατικής εκστρατείας και καταστροφής μέσα από τη ματιά της Έλλης Παπαδημητρίου. Ο σκηνοθέτης και δημιουργός του θεάτρου, ο οποίος συνδέθηκε με την συγγραφέα του "Κοινού Λόγου" τη δεκαετία του ‘70 ως σπουδαστής ακόμη, παραθέτει πέντε λόγους για τους οποίους αξίζει να στρέψουμε την προσοχή μας σε αυτό το κείμενο. Παίζουν οι Μανώλης Μαυροματάκης, Ελένη Ουζουνίδου, Μιχάλης Τιτόπουλος, Αποστόλης Ψυχράμης, Δημήτρης Καπουράνης.

#1 Θεματική

Από τις 20 Απριλίου ως τις 28 Μαΐου 2023 παρουσιάζεται στο Θέατρο του Νέου Κόσμου η Ανατολή της Έλλης Παπαδημητρίου. Πρόκειται για θεατρικό κείμενο μοναδικής αξίας, που πρωτοανέβηκε σε σκηνοθεσία δική μου πέρσι το καλοκαίρι στην Αρχαία Τίρυνθα, στο πλαίσιο των επετειακών εκδηλώσεων του Υπουργείου Πολιτισμού για τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική καταστροφή. Η αποδοχή της παράστασης από τον κόσμο της περιοχής (Αργολίδα) ήταν συγκινητικά θερμή, κι έτσι πήραμε την απόφαση, μαζί με το θίασο, να παιχτεί και στην Αθήνα.

Η "Ανατολή” είναι μια θεατρική σύνθεση σε ποιητικό λόγο, μια εξιστόρηση της Μικρασιατικής εκστρατείας και καταστροφής του 1918-1922: νίκες και πανωλεθρίες, αιτίες και συνέπειες. Στο επίκεντρο βρίσκεται πάντα ο άνθρωπος και τα πάθη του. Το θανατικό κι ο ξεριζωμός, η θέληση για ζωή κι ο αγώνας, των γυναικών κυρίως, να στεριώσουν στην καινούργια πατρίδα, ο πόνος πλάι πλάι με την πίστη στη ζωή. 

#2  Η περιπέτεια του κειμένου

Μετά τη συμφορά του 1922, στο διάστημα 1926-35, δέκα σχεδόν χρόνια, η Έλλη παλεύει καθημερινά με αυτό το κείμενο. Στη μεταξική δικτατορία παρατάει τα γραψίματα. Προέχει ο αντιφασιστικός αγώνας. Φεύγοντας κατά τη ναζιστική επέλαση για τη Μέση Ανατολή, η Παπαδημητρίου σώζει την τελευταία στιγμή αυτό το πολύτιμο χειρόγραφο. Τον  Ιούνιο του 1941, ενώ έχει περάσει ένας μόλις μήνας από τότε που πάτησε το πόδι της στο Κάιρο, θα τυπώσει την "Ανατολή" σε Έλληνα τυπογράφο. Η έκδοση αυτή δεν έφτασε ποτέ ως την Ελλάδα.

"Όποιος διαβάσει την Ανατολή, αντιλαμβάνεται πως η Παπαδημητρίου μπορεί να δημιουργήσει κάτι σημαντικό. Ακόμα και μέσα στα όρια μιας μετάφρασης, η μεγαλοσύνη, η πρωτοτυπία, η ποιητική δύναμη του ποιήματος αναδεικνύονται περίλαμπρα”.

Το χειρόγραφο θα συνεχίσει τη ζωή του στην εμπόλεμη Αίγυπτο. Στο Κάιρο η Παπαδημητρίου συνδέεται με τον κύκλο των βρετανών λογοτεχνών γύρω από το περιοδικό "Personal Landscape": Ρόμπιν Φέντεν, Μπέρναρντ Σπένσερ, Λώρενς Ντάρελ, Ρόμπερτ Λίντελ, Ολίβια Μάνινγκ κ.ά. Στο 2ο τεύχος του περιοδικού αυτού (Μάρτιος 1942), μαζί με μεταφράσεις ποιημάτων του Κωνσταντίνου Καβάφη και του Γιώργου Σεφέρη, δημοσιεύεται απόσπασμα  του ποιήματος "Ανατολή", μεταφρασμένο στα αγγλικά από την ποιήτρια. Τον Δεκέμβριο του 1945 θα εκδοθεί στο Λονδίνο συγκεντρωτικός τόμος του περιοδικού με τίτλο "An Anthology of Exile". Το εισαγωγικό κείμενο της έκδοσης, που το υπογράφει ο Ρόμπιν Φέντεν, περιέχει εκτενή παρουσίαση των τριών Ελλήνων ποιητών, οι οποίοι συμβολίζουν, κατά κάποιον τρόπο, το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της τέχνης του λόγου. "Όποιος διαβάσει την Ανατολή, αντιλαμβάνεται πως η Παπαδημητρίου μπορεί να δημιουργήσει κάτι σημαντικό. Ακόμα και μέσα στα όρια μιας μετάφρασης, η μεγαλοσύνη, η πρωτοτυπία, η ποιητική δύναμη του ποιήματος αναδεικνύονται περίλαμπρα”. 

Όμως η Έλλη Παπαδημητρίου έχει πάρει πλέον αποστάσεις από τους Εγγλέζους, ακόμα και από τους ομοτέχνους της. Δοσμένη στον αγώνα, εκτοπίζεται στην Παλαιστίνη, μια εξορία μέσα στην εξορία. Η δημοσίευση της "Ανατολής" στο Λονδίνο μοιάζει μάλλον με αποχαιρετισμό παρά με απαρχή μιας ποιητικής καριέρας έξω από τα σύνορα.

"Η ποίηση της Παπαδημητρίου είναι γυμνή, χωρίς στολίδια, βγαίνει άμεσα από τα  πράγματα: ποίηση αξεχώριστη από τη ζωή, γεμάτη ανθρωπιά, ποίηση που απηχεί την ψυχή του λαού".

Η πρώτη ελληνική έκδοση, ως θεατρικό πλέον έργο, θα τυπωθεί στην Αθήνα μετά τη λήξη του πολέμου, το 1952, στα τριαντάχρονα από την Καταστροφή. Έκτοτε το έργο βρίσκεται σε συνεχή, αέναη μετάπλαση: Θα ακολουθήσουν εκδόσεις το 1962, το 1972 (μία και μόνη επετειακή παράσταση ως αναλόγιο στην Εστία Νέας Σμύρνης για τα 50χρονα από την Καταστροφή, με τη σκηνοθετική επιμέλεια της συγγραφέως) και το 1982. Στη συγκεντρωτική έκδοση του 1977 με τίτλο "Απολογισμός" (Κέδρος),  είναι καταφανής η μινιμαλιστική εκδοχή στην έσχατη αυτή προσαρμογή του κειμένου. Αυτή την εκδοχή χρησιμοποιούμε για την παράστασή μας. 

#3  Ποιητικές αρετές

Εδώ πρέπει να επισημάνουμε τον γλωσσικό πλούτο, την ευρηματικότητα της σύνθεσης, το πάθος που συνέχει το έργο και την εξαιρετική πυκνότητά του: 30 όλες κι όλες σελίδες, για  μια παράσταση που θα διαρκέσει μία ώρα. Η ποίηση της Παπαδημητρίου είναι γυμνή, χωρίς στολίδια, βγαίνει άμεσα από τα  πράγματα: ποίηση αξεχώριστη από τη ζωή, γεμάτη ανθρωπιά, ποίηση που απηχεί την ψυχή του λαού.

#4  Θέατρο

Η Έλλη Παπαδημητρίου συνέλαβε και έγραψε την "Ανατολή" ως ποιητική απόδοση των  μοιραίων γεγονότων 1918-22, σταδιακά όμως η επεξεργασία της συγγραφέως είχε θεατρικό στόχο, όπως καταγράφεται και στους υπότιτλους του έργου που εκδίδει η Έλλη ξαναδουλεμένο ανά 10 χρόνια, στις επετείους της Μικρασιατικής καταστροφής. Πρόκειται για ιδιαίτερο θέατρο, μοναδικό πιστεύω δείγμα του είδους, που συνδυάζει την ποίηση με τον αφηγηματικό λόγο. Η Ανατολή δίνει τον πρώτο λόγο στις γυναίκες των συνοικισμών, τις χήρες του πολέμου, και ακολουθούν ο τελευταίος αιχμάλωτος, ο στρατιώτης, ο καραβοκύρης, ο νέος που παράτησε τα γράμματα για να μάθει σημάδι.

#5 Εκπλήρωση ενός χρέους

Η εμμονή της Παπαδημητρίου να δουλεύει και να ξαναδουλεύει το έργο, ήταν αυτό που με οδήγησε να αποφασίσω να το ανεβάσω, 26 χρόνια μετά τον "Κοινό Λόγο", το έργο που εγκαινίασε το Θέατρο του Νέου Κόσμου. Η Έλλη μου είχε χαρίσει όλες τις εκδόσεις της Ανατολής, και μελετώντας τις είδα πόσο τολμηρές ήταν οι αλλαγές που επέφερε στο κείμενο, μη διστάζοντας να πετάξει κομμάτια που της φαίνονταν περιττά. Αυτό ήταν σπουδαίο μάθημα για μένα στη σκηνοθεσία. Εν ολίγοις, την εποχή που κάναμε παρέα με την Έλλη, παρά τα πενήντα τόσα χρόνια που μας χώριζαν, δεν μπορούσα να επικοινωνήσω ικανοποιητικά με τον ποιητικό λόγο της  Ανατολής. Με τα χρόνια μου άνοιξε τα μυστικά της και το ανέβασμα αυτού του έργου το αισθάνομαι σαν εκπλήρωση ενός χρέους στη γυναίκα που θεωρώ δασκάλα μου.