Ποιος θρύλος του Μεσαίωνα ενέπνευσε τον Τόμας Μαν να γράψει τον «Τριστάνο», πού εκτυλίσσεται η δράση και ποιο δίλημμα βρίσκεται στον πυρήνα του έργου; Η Μαρία Μαγκανάρη μας μιλάει για την παράσταση που σκηνοθετεί για την ομάδα Προτσές στο Θέατρο του Νέου Κόσμου (από 2/5).
«Ο μύθος του Τριστάνου και της Ιζόλδης, κέλτικης προέλευσης πιθανότατα, έχει τις ρίζες του στον Μεσαίωνα. Κυκλοφορούσε στην προφορική παράδοση και τραγουδιόταν από τους τροβαδούρους. Έγινε ποίημα από τον Γερμανό ποιητή Γκότφριντ φον Στράσμπουργκ. Σε αυτήν την εκδοχή στηρίχτηκε ο Ρίχαρντ Βάγκνερ για να γράψει την ομώνυμη όπερά του, που έκανε πρεμιέρα το 1865. Μεγάλος θαυμαστής του Βάγκνερ, ο Τόμας Μαν εγγράφεται στην παράδοση του “Τριστάνου”, συνθέτοντας τη δική του εκδοχή του μύθου, ως αντίστιξη στο έργο του:
αυτό που ενώνει τους δύο εραστές, δεν είναι στην πραγματικότητα ο ρομαντικός έρωτας, αλλά η ίδια η μουσική του Βάγκνερ!
Ο “Τριστάνος” εκτυλίσσεται σε ένα σανατόριο, στο οποίο εγκαθίσταται για κούρα μια νέα γυναίκα και μητέρα ενός μωρού. Φαίνεται πως αυτός ο τόπος θανάτου και θαυμάτων (κάποιοι από τους ασθενείς πέθαιναν, άλλοι έβρισκαν εκεί την πολυπόθητη γιατρειά από τη φυματίωση) έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη ζωή και στο έργο του Τόμας Μαν. Πολλά χρόνια αργότερα το σανατόριο θα είναι και πάλι το σκηνικό ενός άλλου έργου του νομπελίστα συγγραφέα, του “Μαγικού βουνού”. Έχει μεσολαβήσει μια κομβική προσωπική του εμπειρία: το 1912 η σύζυγός του χρειάστηκε να νοσηλευτεί σ' ένα σανατόριο στο Νταβός της Ελβετίας. Όταν ο Μαν την επισκέφτηκε για τρεις εβδομάδες, εντυπωσιάστηκε από “αυτό το περίεργο μείγμα ανεμελιάς και θανάτου” που συνάντησε εκεί. Αυτή η ατμόσφαιρα περιγράφεται και στον “Τριστάνο” που γράφτηκε περίπου δέκα χρόνια πριν!
» Η ειρωνεία είναι βασικό στοιχείο του συνόλου του έργου του Μαν. Κάποιοι μελετητές του έχουν χαρακτηρίσει τον “Τριστάνο” ως “patho-comedy”, καθώς η δραματική ιστορία είναι ιδωμένη μέσα από ένα κωμικό φίλτρο. Στον συγγραφέα άρεσε να χρησιμοποιεί για τα έργα του το χαρακτηρισμό του Γκαίτε για τον “Φάουστ”: αυτό το πολύ σοβαρό αστείο. Η παράστασή μας, με πρωταγωνιστές τη Σύρμω Κεκέ, τον Κώστα Κορωναίο, τον Γιώργο Κριθάρα, τη Βασιλική Σκευοφύλακα κι εμένα, προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στους δύο αυτούς πόλους, το δράμα και την κωμωδία, και γίνεται το πεδίο απάντησης ενός τολμηρού ερωτήματος: τι σημαίνει για την αφήγηση η χρήση της τεχνικής του λάιτ μοτίφ.
Ο Τόμας Μαν χαρακτηρίζει τα μυθιστορήματά του “τη μουσική του”. Βλέπει τη σύνθεσή τους ως μια συμφωνία, ένα έργο αντίστιξης, στο οποίο η έννοια του μουσικού μοτίβου παίζει καθοριστικό ρόλο. Η επιρροή του Βάγκνερ στο έργο είναι φανερή και ως προς αυτό: ο Μαν δοκιμάζει το λάιτ μοτίφ σε όλα τα επίπεδα της αφήγησης. Το θεατρικό ανάλογο αυτής της λειτουργίας ήταν ένα κομμάτι και της δικής μας δουλειάς. Η συνεργασία με τον Χαράλαμπο Γωγιό στο κομμάτι της χρήσης της μουσικής στην παράσταση ήταν καθοριστική.
Ζωή ή τέχνη; Αυτό το δίλημμα βρίσκεται στον πυρήνα του έργου. Η κεντρική ηρωίδα είναι παγιδευμένη: από τη μία ο αστός σύζυγος και η φύση (με τη μορφή της μητρότητας) και από την άλλη το ακραίο πάθος της μουσικής στο οποίο την εξωθεί, με ολέθριες συνέπειες, ο Τριστάνος, ο λυπημένος συγγραφέας και θαυμαστής της».
Περισσότερες πληροφορίες
Τριστάνος
Γραμμένο ως αντίστιξη στην όπερα του Ρίχαρντ Βάγκνερ «Τριστάνος και Ιζόλδη», είναι ένα δράμα στο οποίο ο έρωτας, ο θάνατος, η μουσική, η μητρότητα παρουσιάζονται ως δυνάμεις που μπορούν να ανυψώσουν αλλά και να συντρίψουν τους διφορούμενους ήρωές του.
