Γιατί το Kontakthof της Pina Bausch μας αφορά (ακόμα) σήμερα

   

12 Ιουνίου 1978, πρεμιέρα του Kontakthof της Pina Bausch: μια γυναίκα με στενό κόκκινο φόρεμα και ψηλά τακούνια διασχίζει τη σκηνή, στέκεται στο προσκήνιο και παρουσιάζει τον εαυτό της στους θεατές. Τραβά με τα χέρια πίσω τα μαλλιά της, δείχνει τα δόντια της με ένα ανοίκειο χαμόγελο, καμπουριάζει και διορθώνει τη στάση της, επιδεικνύει τις παλάμες και τα νύχια της και ισορροπεί για μια στιγμή στο ένα της πόδι, πριν επιστρέψει στη θέση της. Τρεις άλλες γυναίκες, και έπειτα οι άνδρες του θιάσου -αρχικά ένας-ένας και μετά όλοι μαζί- επαναλαμβάνουν τις ίδιες ακριβώς χειρονομίες, όπως αντίστοιχα κάνει λίγο αργότερα το σύνολο των γυναικών.

Στο χοροθέατρο της Bausch τα συμβατικά όρια ανάμεσα στο θέατρο και τον χορό, την παράσταση και την καθημερινή ζωή απαλά θρυμματίζονται. 

Τι βλέπει το κοινό σε αυτούς τους ερμηνευτές; Χαρακτήρες μιας πλοκής; Χορευτές που κάθε τους κίνηση συνθέτει τη δομή μιας ευρύτερης χορογραφίας; Ή άραγε ανθρώπους που αφήνουν μέσα από κάθε τους δράση να διαφανεί κάτι από τον πραγματικό τους εαυτό; Το συνεχές παιχνίδι ανάμεσα σε αυτές τις τρεις διαστάσεις συστήνει και θεσπίζει τον θεατρικό κώδικα της Bausch στα πρώτα ήδη εφτά λεπτά. Τα σώματα των είκοσι δύο περφόρμερ, η μεταξύ τους δυναμική, η διάδρασή τους με τον χρόνο, τη μουσική και τον χώρο αμφιταλαντεύονται διαρκώς ανάμεσα στην ερμηνεία ενός ρόλου και την προσωπική εμπειρία· ανάμεσα στην αναπαράσταση και την κυριολεκτική, βιωμένη παρουσία· ανάμεσα στη θεατρική κατασκευή και την πραγματικότητα. 

Το χοροθέατρο της Bausch δεν προσθέτει απλώς θεατρικά στοιχεία στον χορό ούτε το αντίστροφο. Μετατοπίζεται η ίδια η έννοια της χορευτικής έκφρασης και της χορογραφίας: χορός, δράση, συμπεριφορά, αναπαράσταση και ανθρώπινη παρουσία συναντιούνται στο ίδιο το σώμα. Τα συμβατικά όρια ανάμεσα στο θέατρο και τον χορό, την παράσταση και την καθημερινή ζωή απαλά θρυμματίζονται. 

Ένα τρέξιμο, μία υπόκλιση, οι φωτογραφικές πόζες, μια αγκαλιά, ένα χάδι, ένα ατύχημα, ένα "μάθημα" χορού, η -επίμονη και αναπάντητη- επίκληση του αγαπημένου (Liebling) ή η αφήγηση μιας προσωπικής ερωτικής ιστορίας-ό,τι συμβαίνει στη σκηνή- δεν είναι κάτι άλλο από αυτό που είναι. Στη φορτισμένη χορογραφική και θεατρική συνθήκη, με την ιστορικότητα, τους κανόνες και τις συμβάσεις τους, ό,τι συμβαίνει μεγεθύνεται και διαστέλλεται. Οι επιμέρους δράσεις αποκτούν όποιο ενδεχόμενο μεταφορικό νόημα μέσα στο ευρύτερο σκηνικό σύμπαν. 

Αυτή η διαρκής αιώρηση ανάμεσα στη θεατρική ψευδαίσθηση και την κυριολεξία διαπερνά κάθε πτυχή του έργου: τα ξεσπάσματα γέλιου, την επιτέλεση του οργασμού, τον συγχρονισμένο χορό, τα "επαινετικά" χειροκροτήματα, τον ανταγωνισμό, τη βία, την επιβεβλημένη αστική ευπρέπεια, το παιχνίδι της αποπλάνησης ή το τρυφερό φλερτ. Μια απτή σκηνοθεσία της ιδιότυπης κοινωνικής τελετουργίας μέσα από την οποία μαθαίνει κανείς να γίνεται γυναίκα ή άντρας και να σχετίζεται (ως γυναίκα ή άντρας) με τους άλλους. Τίποτε από αυτά δεν παρουσιάζεται ως μια απλή απεικόνιση ή προσομοίωση των πραγματικών διαδικασιών και των δράσεων. Οι συμπεριφορές και οι δράσεις αποτελούν το ίδιο το υλικό της δραματουργίας.

Η  ικανότητα της σκηνικής γραφής της Bausch να συν-κινεί

Η περίσσεια της φυσικής παρουσίας των περφόρμερ και ολόκληρης της σκηνικής δράσης μάς "επιβάλλεται", όπως συμβαίνει σε ένα όνειρο, όπου "ανίκανες/οι" να παρέμβουμε, το βιώνουμε ως πραγματικό.

Με παρόμοιο τρόπο λειτουργεί ο λόγος, η μουσική, τα κοστούμια και τα σκηνογραφικά στοιχεία. Το ψηλό παράθυρο, η πόρτα, το πιάνο και οι καρέκλες μιας λιτής, (δημοτικής ίσως;) αίθουσας χορού μετατρέπουν τη σκηνή ταυτόχρονα σε αίθουσα συναθροίσεων, χώρο αναμονής και πεδίο κοινωνικής έκθεσης. Οι ιζηματικές αυτές αθροίσεις δεν αναδύονται μέσα από μια γραμμική αφήγηση. Το Kontakthof ξεδιπλώνεται μέσα από ένα κολλάζ αποσπασματικών σκηνών, οργανικά συνυφασμένων στον κοινό παρονομαστή της ανθρώπινης συνάντησης. Μια προσεκτικά μελετημένη δραματουργική απόφαση που πραγματώνεται στη ζωντανή, χειροπιαστή υλικότητα του έργου, τροφοδοτείται από όλα όσα συσσωρεύονται στη σκηνή και νομιμοποιείται κατά τη διάρκεια της, σχεδόν τρίωρης, παράστασης. Οι πιθανές μεταφορικές σημασίες αναδύονται μέσα από τις εντάσεις αυτής ακριβώς της αλληλεπίδρασης. 

Σε αυτή τη διπλή κίνηση εντοπίζεται το βάθος και η ικανότητα της σκηνικής γραφής της Bausch να συν-κινεί. Σιωπηλά, η περίσσεια της φυσικής παρουσίας των περφόρμερ και ολόκληρης της σκηνικής δράσης μάς "επιβάλλεται", όπως συμβαίνει σε ένα όνειρο, όπου "ανίκανες/οι" να παρέμβουμε, το βιώνουμε ως πραγματικό, διατηρώντας ταυτόχρονα την επίγνωση ότι ονειρευόμαστε. Γινόμαστε μάρτυρες των σκηνικών συμβάντων και όσων άλλων αθροίζονται φασματικά μέσα σε αυτά και αφουγκραζόμαστε την αντήχησή τους στις δικές μας εμπειρίες, διαμεσολαβημένες από τις προσωπικές μας αντιλήψεις για την τέχνη και τον κόσμο.

Έτσι, βλέποντας την παράσταση στην κεντρική σκηνή του Εθνικού, σχεδόν πενήντα χρόνια μετά την γέννησή της, αναδύονται αιφνίδια, σαν διάττοντες κομήτες σκέψεις και συνειρμοί. Ξεπηδούν εκεί που δεν τους περιμένω στίχοι του Καρυωτάκη (Αν τουλάχιστον, μέσα στους ανθρώπους αυτούς, ένας επέθαινε από αηδία. Σιωπηλοί, θλιμμένοι, με σεμνούς τρόπους, θα διασκεδάζαμε όλοι στην κηδεία.), αναγνωρίζοντας στη δική του απαισιοδοξία κάτι στο οποίο η Bausch απαντά με την περίσσεια της αγάπης της για τον άνθρωπο και τη διαρκή επίκλησή της να συμπάσχουμε με τις επιθυμίες και τις αγωνίες του με τρυφερότητα.

Παρουσιάζοντας τον εαυτό μας μέσω του χορού

Η επίμονη επανάληψη πράξεων, συμπεριφορών, χειρονομιών και μοτίβων επιτείνει τη θεατρικότητα του συμβάντος και, ταυτόχρονα, την αποκαλύπτει ως κατασκευή. Μας επιτρέπει έτσι να πάρουμε την απαραίτητη απόσταση για να τις παρατηρήσουμε ως τέτοιες. Η επαναληπτική αυτή διαδικασία με κάνει να σκέφτομαι, τις παρατηρήσεις της Judith Butler για την επιτέλεση του φύλου μέσω της βιωματικής και συνήθως ασυνείδητης επανάληψης συγκεκριμένων, κοινωνικά προσδοκώμενων συμπεριφορών. Για την Butler, το φύλο συγκροτείται μέσα από την επανάληψη κοινωνικά αναγνωρίσιμων πράξεων, χειρονομιών και συμπεριφορών. Η επανάληψη αυτή κάνει τις έμφυλες συμπεριφορές να μοιάζουν φυσικές και αυτονόητες. Όμως καμία επανάληψη δεν είναι ακριβώς ίδια με την προηγούμενη. Κανείς δεν μπορεί να ανταποκριθεί απόλυτα στην εικόνα της "ιδανικής" γυναίκας ή του "ιδανικού" άντρα. Έτσι, μέσα στην ίδια την επανάληψη υπάρχει η δυνατότητα μιας μικρής αλλαγής, που μπορεί να κάνει ορατό ότι αυτό που θεωρούμε φυσικό είναι στην πραγματικότητα κάτι που μαθαίνουμε και επαναλαμβάνουμε.

Η Bausch μοιάζει να εκθέτει αυτές τις συμπεριφορές, χωρίς να τις αναλύει, να τις κατακρίνει ή να τις υποβάλλει σε ηθική αξιολόγηση. Τις παρουσιάζει, προσκαλώντας μας να τις κοιτάξουμε μέσα από μια ιδιότυπη διπλή κίνηση αποστασιοποίησης και ενσυναίσθησης. Ο χορός γίνεται μια απτή άρθρωση των τρόπων με τους οποίους "παρουσιάζουμε τον εαυτό μας στην καθημερινή ζωή"*,  αντιλαμβανόμαστε και ορίζουμε τον εαυτό μας μέσα από τις σχέσεις μας με τους άλλους και, έτσι, μας προσκαλεί να στοχαστούμε τη δική μας ατομική κατάσταση και τις διαδικασίες που πυροδοτούν τις δικές μας συμπεριφορές.

*Δανείζομαι εδώ τον τίτλο του γνωστότερου ίσως βιβλίου του Erving Goffman, Η παρουσίαση του εαυτού στην καθημερινή ζωή. Στο έργο αυτό ο κοινωνιολόγος προσεγγίζει την κοινωνική αλληλεπίδραση ως μια σειρά από θεατρικές επιτελέσεις που δίνουν όλοι μπροστά στα μάτια των άλλων.

Πώς μπορούμε, όμως, να δούμε σήμερα το Kontakthof;

Πώς λειτουργεί ένα έργο που εστιάζει σχεδόν αποκλειστικά στις ετεροφυλόφιλες σχέσεις μέσα από το βλέμμα μιας συγκεκριμένης εποχής, τη στιγμή που οι αντιλήψεις για το φύλο έχουν γίνει περισσότερο ρευστές και η ψηφιακή τεχνολογία έχει μετατοπίσει ριζικά τους τρόπους με τους οποίους παρουσιάζουμε τον εαυτό μας, σχετιζόμαστε με τους άλλους και αντιλαμβανόμαστε την ταυτότητά μας; Οι νεότερες θεωρήσεις για την έμφυλη ταυτότητα και η διαρκής ψηφιακή έκθεση του εαυτού επαναφέρουν, με διαφορετικούς όρους, ορισμένα από τα ζητήματα που θέτει το έργο. Παρόλα αυτά, σε μια καθημερινότητα όπου η παρουσίαση του εαυτού έχει γίνει σχεδόν μόνιμη συνθήκη, το Kontakthof αποκτά μια παράδοξη επικαιρότητα.

Εξαιρετική είναι η επιλογή του Εθνικού, τόσο να αναβιώσει αυτό το σπουδαίο έργο με ελληνικό θίασο όσο και να επαναλάβει τις παραστάσεις αρκετές φορές. Αφενός ενεργοποιεί μια διπλή χρονικότητα: από τη μία πλευρά, διατηρεί την ιστορική ματιά της Bausch πάνω στη μεταπολεμική κοινωνία και, από την άλλη, συνομιλεί με τη σύγχρονη εμπειρία του κόσμου. Το σημαντικότερο, ωστόσο, είναι ότι οι Έλληνες ερμηνευτές και ερμηνεύτριες καλούνται, υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση της Josephine Ann Endicott και του Δάφνι Κόκκινου και σε συνεργασία με τους Scott Jennings και Ann Martin, διευθυντές προβών του Pina Bausch Foundation, να περάσουν μέσα από την ίδια τη μεθοδολογία της Bausch και να εντρυφήσουν βιωματικά σε έναν τρόπο καλλιτεχνικής δημιουργίας που εξακολουθεί να είναι γόνιμος και επίκαιρος. Παράλληλα, και με την επανάληψη των παραστάσεων, η παραγωγή συστήνει αυτή τη ριζοσπαστική δημιουργική διαδικασία σε ένα ευρύτερο φάσμα θεατών, προσφέροντας στο κοινό τη σπάνια ευκαιρία να έρθει σε παρατεταμένη διαπραγμάτευση με ένα τόσο σημαντικό έργο.

Με τον τρόπο αυτό, η συγκεκριμένη αναβίωση υπερβαίνει τα όρια μιας μουσειακής πράξης. Μετατρέπεται σε ένα ζωντανό πεδίο δοκιμής, μέσα από το οποίο η μεθοδολογία της Bausch μεταδίδεται στους ερμηνευτές και αποκτά -ενδεχομένως- νέα ζωή εμβολιάζοντας τη δική τους καλλιτεχνική αντίληψη και πρακτική.