Πόσο προσβάσιμος είναι ο πολιτισμός;

Αν και η απώλεια της όρασης αποτελεί κομβικό άξονα γύρω από τον οποίο εξελίσσεται η ιαπωνική παράσταση "Sleeping Fires" που είδαμε προ ημερών στο Φεστιβάλ Αθηνών σε σκηνοθεσία του Κουρό Τανίνο, με τη συμμετοχή ατόμων με οπτική αναπηρία, παρακολουθώντας την το ποιά άτομα ήταν αυτά έπαυε να έχει σημασία - άλλωστε δεν γίνονταν αντιληπτό. Η απτότητα, οι λεπτές χειρονομίες, οι ήχοι, τα σύμβολα συμμετείχαν με τον δικό τους τρόπο σε αυτό το το βίαιο όσο και τρυφερό "παραμύθι" του 1840 που με έμπνευση από την ιστορία των τυφλών θεραπευτών μασάζ στην Ιαπωνία φωτίζει διαφορετικές μορφές αορατότητας, έμφυλες και κοινωνικές. Μια συνεργασία της Niwa Gekidan Penino, της θεατρικής ομάδας που ίδρυσε και καθοδηγεί ο Τανίνο, με το Διεθνές Φεστιβάλ Συμπεριληπτικών Τεχνών του Χονγκ Κονγκ, No Limits, η παράσταση, ένα οπτικό ποίημα, έκανε τη συμπερίληψη πράξη με τέτοιο τρόπο που αν μείνεις μόνο σε αυτό θα την αδικούσες.  

Το παράδειγμα της ομάδας "Εν Δυνάμει"

Στην Ελλάδα, η πιο γνωστή περίπτωση θεατρικής ομάδας που έχει δουλέψει επί σειρά ετών για να κάνει την ουσιαστική συμπερίληψη πράξη και θεατρική μέθοδο είναι η "Εν Δυνάμει", μία κολεκτίβα καλλιτεχνών με και χωρίς αναπηρία, που ιδρύθηκε από την Ελένη Δημοπούλου και τη Μαρία Ιωαννίδου το 2008 στη Θεσσαλονίκη. Ειδικά η παράσταση της ομάδας "Ερωτευμένα άλογα", υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση της Δημοπούλου και σε σκηνοθεσία της Ελένης Ευθυμίου, έχει αφήσει εποχή για την εκρηκτική δυναμική και τη σπάνια ειλικρίνεια με την οποία μίλησε για το δικαίωμα στον έρωτα. 

Μέλη της ομάδας "Εν Δυνάμει", σε σκηνοθεσία της Ευθυμίου, συμμετέχουν στις "Τρωάδες" του Εθνικού Θεάτρου στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου, που για πρώτη φορά στην ιστορία του, φιλοξενεί παράσταση σε συνθήκες προσβασιμότητας για άτομα με αισθητηριακές αναπηρίες. Εκεί, η συμπερίληψη θα γίνει πράξη τόσο στη σκηνή, όσο και στην "πλατεία". Στη σκηνοθετική ματιά της Ελένης Ευθυμίου, οι "Τρωάδες" δεν περιορίζονται στα προνομιούχα σώματα της βασιλικής οικογένειας. Τα κορμιά τους αναμειγνύονται με άλλα σώματα - ανήλικα, ανάπηρα, ηλικιωμένα - που το σύστημα αγνοεί και που συνήθως στερούνται το δικαίωμα της αφήγησης.

Την ίδια στιγμή, με τη συνεργασία με τον ΜΚΟ liminal που έχει ως στόχο την ισότιμη συμμετοχή στον πολιτισμό, έχει εξασφαλιστεί διερμηνεία στην ελληνική νοηματική γλώσσα, υπερτιτλισμό για κωφά και βαρήκοα άτομα, υπέρτιτλοι και υπηρεσία ακουστικής περιγραφής μέσω ειδικών ακουστικών, για άτομα με οπτική αναπηρία. Μάλιστα, πριν από την έναρξη της παράστασης, οι θεατές θα έχουν τη δυνατότητα να γνωρίσουν βιωματικά στοιχεία της παραγωγής μέσα από απτική ξενάγηση, μακέτες του σκηνικού, δείγματα κοστουμιών και πρόγραμμα σε γραφή Braille.  Η παραγωγή εντάσσεται στη στρατηγική πρωτοβουλία "Πολιτισμός για όλους" της Alpha Bank, μέσα από την οποία υλοποιούνται δράσεις προσβασιμότητας σε συνεργασία με σημαντικούς πολιτιστικούς οργανισμούς της χώρας. 

Ποιός εγγυάται την προσβασιμότητα; 

Ελπίζουμε αυτό το ξεχωριστό γεγονός, να ανοίξει το δρόμο για ακόμη περισσότερες δράσεις προσβασιμότητας και συμπερίληψης. Γιατί μπορεί στη σκηνή να συναντάμε όλο και περισσότερα εγχειρήματα που επιχειρούν μια ισότιμη πρόσβαση και βλέπουν πέρα από τα στερεότυπα, σίγουρα όμως από την άποψη των θεατών/τριών μένουν να γίνουν πολλά για να μπορούμε να μιλάμε για προσβάσιμο πολιτισμό. Πέρα από μεμονωμένες, αν και όχι σπάνιες πλέον, πρωτοβουλίες σε θεσμικούς χώρους όπως το Εθνικό Θέατρο, η Εθνική Λυρική Σκηνή, το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, ή η Στέγη Ωνάση, η προσβασιμότητα (πόσο μάλλον η καθολική) παραμένει ακόμη ζητούμενο. Είναι συνηθισμένο να λαμβάνουμε μηνύματα ή τηλεφωνήματα από άτομα που θέλουν να ενημερωθούν για το βαθμό προσβασιμότητας διαφορετικών χώρων πολιτισμού (αλλά και εστιατόρια και χώρους εξόδου), κάτι το οποίο είναι δύσκολο να εγγυηθεί ένας μη πιστοποιημένος φορέας.

Εξού και αναμένουμε να τεθεί σε λειτουργία, ως πρώτο βήμα, η ψηφιακή πλατφόρμα "Εύμαιος" που παρουσίασε πρόσφατα το Υπουργείο Πολιτισμού και η Εθνική Συνομοσπονδία Ατόμων με Αναπηρία (ΕΣΑμεΑ) με στόχο την καταγραφή συνθηκών προσβασιμότητας χώρων πολιτισμού και τη σχετική πληροφόρηση για επισκέπτες με μειωμένη κινητικότητα. Η υλοποίηση του έργου δεν περιορίστηκε στη δημιουργία της ψηφιακής πύλης, αλλά περιέλαβε την ανάπτυξη μιας ολοκληρωμένης μεθοδολογίας καταγραφής και αξιολόγησης της προσβασιμότητας των χώρων πολιτισμού, με κοινά κριτήρια και διαδικασίες, ώστε τα στοιχεία που παρέχονται στους επισκέπτες να είναι αξιόπιστα, συγκρίσιμα και επικαιροποιημένα. Στο πλαίσιο του έργου εκπαιδεύτηκαν επιθεωρητές φυσικής προσβασιμότητας, οι οποίοι πραγματοποίησαν αυτοψίες σε περισσότερους από 120 επισκέψιμους αρχαιολογικούς χώρους, μουσεία και πολιτιστικά σημεία ενδιαφέροντος σε όλη τη χώρα, καταγράφοντας αναλυτικά τις συνθήκες πρόσβασης και τις διαθέσιμες υποδομές.  

Δεν είναι τυχαίο ότι σε διοργανώσεις οπου η πρόσβαση είναι δεδομένη, όπως π.χ. στο Φεστιβάλ Αθηνών στο Ηρώδειο, η παρουσία των ατόμων με μειωμένη κινητικότητα είναι πάντα αισθητή κάνοντας ακόμη πιο εμφατική την ανάγκη ο πολιτισμός να γίνει δικαίωμα για όλους.