Karol Jarek©
Έχετε πει ότι "τα έργα δεν τα διαλέγω, με διαλέγουν". Τι ήταν αυτό που έκανε τον "Ιβάνοφ" να σας καλέσει, ακριβώς αυτή τη στιγμή;
Το ότι είναι ένα "ανοιχτό" έργο, με δυνητικά εκρηκτικό περιεχόμενο, ανολοκλήρωτη φόρμα που περιέχει πολλά είδη θεάτρου, χαρακτήρες ανάγλυφους και εκπληκτικά σημερινούς, και μια θεματολογία τόσο σύγχρονη, που απορεί κανείς πώς ένας "απλός" γιατρός, όπως ο Τσέχοφ, περιέγραψε, σχεδόν 150 χρόνια πριν από μας, με τέτοια ακρίβεια, ενσυναίσθηση αλλά και χιούμορ την πιο διαδεδομένη στην εποχή μας ψυχική ασθένεια: την κατάθλιψη. Και βέβαια το γεγονός ότι -παρ’ όλο που θεωρείται πρωτόλειο- προαναγγέλλει με πάταγο τη μοναδική και πολυδιάστατη θεατρική ιδιοφυΐα του συγγραφέα του: σκηνές ζοφερού δράματος ακολουθούνται από άλλες γεμάτες εξωφρενική κωμωδία, μονόλογοι ιδιαίτερης σκληρότητας διακόπτονται από κοφτούς, υπαρξιακούς διαλόγους που θα ζήλευε και ο Μπέκετ, ενώ το μελόδραμα και η καυστική κοινωνικοπολιτική σάτιρα διαλύεται εκ των έσω με ένα εντελώς απροσδόκητο φινάλε.
Ο Ιβάνοφ είναι μόλις 35 ετών και νιώθει ήδη άδειος. Σήμερα αυτή η ηλικία σάς φαίνεται πιο πρόωρη ή απόλυτα ταιριαστή με την εποχή μας;
Θα έλεγα ότι σήμερα η αντιστοιχία θα ήταν πιο κοντά στα σαράντα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν τριανταπεντάρηδες που νιώθουν -απολύτως άδικα, εννοείται- σαν καμμένα χαρτιά. Άλλωστε όταν πατάμε τα τριάντα αρχίζουν συνήθως για όλους μας οι δύσκολες συνειδητοποιήσεις: ότι η ζωή κάποτε θα τελειώσει, ότι κατά συνέπεια όλα είναι μάταια κλπ. Μετά από δύο-τρία χρόνια καταφέρνουμε να σφίξουμε τα δόντια και να ξεπεράσουμε το πρώτο κύμα, αλλά κάπου προς τα τέλη της τρίτης δεκαετίας έρχεται το δεύτερο και πιο ισχυρό: η πρώτη, υφέρπουσα και ανεξήγητη κατάθλιψη. Το τι τροπή θα πάρει μέσα μας εξαρτάται από πολλά πράγματα, αλλά έτσι ή αλλιώς αυτή η κρίση θα είναι καθοριστική για τη μετέπειτα εξέλιξή μας. Έχοντας εδώ και κάποιους μήνες καταπιαστεί με το έργο του Τσέχοφ, έφτασα να ονομάζω αυτή την περίοδο "Φάση Ιβάνοφ".
Περιγράφετε τον ήρωα ως έναν άνθρωπο που βλέπει καθαρά την αποσύνθεση γύρω του, αλλά δεν μπορεί ούτε να την αλλάξει ούτε να προσαρμοστεί. Είναι αυτό μια μορφή ηθικής αντίστασης ή μια υπαρξιακή παγίδα;
Ενδιαφέρουσα ερώτηση. Είναι και τα δύο, με έναν περίεργο τρόπο, αλλά το δεύτερο πηγάζει από το πρώτο. Ο Ιβάνοφ -ο κάθε Ιβάνοφ- κυριαρχείται πρωτίστως από ένα αποπνικτικό αίσθημα ντροπής και αηδίας για τον ίδιο του τον εαυτό, δεν μπορεί δηλαδή με τίποτα να αποδεχτεί ούτε τη σαπίλα γύρω του αλλά ούτε και την δική του καταβύθιση "σε ένα τέλμα απάθειας", όπως ο ίδιος το χαρακτηρίζει. Διαθέτει, σε αντίθεση με τους ανθρώπους που τον περιβάλλουν, απόλυτη αυτοσυνείδηση. Κάτι που, σε συνδυασμό με την ηθική του συγκρότηση και την αυστηρή αισθητική του, δεν του επιτρέπουν να συμβιβαστεί όπως οι άλλοι ούτε με τη δική του αδράνεια, αλλά ούτε με την ανούσια και ανερμάτιστη καθημερινότητα γύρω του, που τον οδηγεί νομοτελειακά στην αποξένωσή του από την γυναίκα του, την οικογένειά του, την κοινωνία, τον κόσμο συνολικά.
Οι άνθρωποι γύρω από τον Ιβάνοφ μοιάζουν συμβιβασμένοι, ενώ εκείνος αρνείται τις εύκολες απαντήσεις. Πληρώνει σήμερα κανείς ακριβά αυτή την άρνηση;
Πάμε λοιπόν στο σήμερα. Στη σύγχρονη εποχή υπάρχουν πολλοί και διάφοροι -πολύ περισσότεροι και πολύ πιο ποικίλοι από την εποχή του Τσέχοφ- περισπασμοί για να ξεγελάσει κανείς τον εαυτό του ή και να τον πείσει ότι αυτό που του συμβαίνει είναι περαστικό, κάτι χωρίς ιδιαίτερη σημασία, μια αυταπάτη κλπ: η τεχνολογία, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το lifestyle, το κυνήγι της δόξας ή/και του χρήματος, που μοιάζει προσβάσιμο στον καθένα πλέον, και άλλα πολλά. Επομένως οι Ιβάνοφ της εποχής μας είναι πραγματικά δυσεύρετοι. Γιατί όντως το τίμημα της άρνησης των εύκολων απαντήσεων είναι ιδιαίτερα βαρύ. Παρ’ όλα αυτά, αν κάποιος με ρωτούσε ποιος θα ήταν σήμερα στα δικά μου μάτια ένας ήρωας της καθημερινότητας, θα ήταν ένας σύγχρονος Ιβάνοφ, ο άνθρωπος που βλέπει καθαρά την πραγματικότητα γύρω του και -ενάντια σε όλες τις εύκολες διεξόδους που του παρέχονται- αρνείται να εθελοτυφλεί. Και ας γνωρίζει -συνειδητά ή όχι- πως θα σφραγιστεί ως το μαύρο πρόβατο. Γιατί έχει καταλάβει ότι απ’ όλα μπορείς να ξεφύγεις, μόνο από ένα πράγμα δεν μπορείς: από τον εαυτό σου.
Στον Τσέχοφ τα όρια ανάμεσα στην τραγωδία και την κωμωδία είναι ρευστά. Στη δική σας ανάγνωση, πού γελάμε και γιατί αυτό το γέλιο πονάει;
Γελάμε δυστυχώς ή ευτυχώς όλη την ώρα, είτε φωναχτά είτε σιωπηλά. Αυτά που συμβαίνουν επί σκηνής -γνήσια κωμικά, τραγελαφικά, θλιβερά, ή ακόμα και εξωφρενικά- προκαλούν όλων των ειδών τις συμπαθητικές, αντιπαθητικές και παρασυμπαθητικές αντιδράσεις, που ξεκινούν από ένα ελαφρύ χαμόγελο και φτάνουν ως τον καγχασμό και το νευρικό γέλιο. Ο Τσέχοφ αποτυπώνει τον κόσμο μας όπως είναι - μέσα όμως από το φίλτρο ενός ιατρού και ψυχοθεραπευτή. Και ο κόσμος μας μέσα από ένα τέτοιο σπασμένο καθρέφτη είναι ταυτόχρονα τραγικός και γελοίος. Ναι, όσο κι αν φαίνεται απίθανο, ισχύει: όχι μια έτσι και μια αλλιώς, αλλά την ίδια στιγμή.
Επιλέγετε να ενσωματώσετε στοιχεία μουσικής κωμωδίας, γκροτέσκου και τσίρκου. Τι σας προσφέρει αυτή η "υπερβολή" σε ένα τόσο εσωτερικό έργο;
Ακόμα και στην πρώτη ανάγνωση, το έργο, αν και πρωτόλειο, δεν είναι καθόλου απλό. Ξεκινά με μια κλασική πρώτη πράξη, βουτηγμένη σε μελαγχολία και κακούς οιωνούς (φυσικά διάσπαρτη με κωμικές ανάσες κατά το γνήσιο τσεχοφικό πρότυπο), κι εκεί που λες "Α, μάλιστα, εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα υπαρξιακό δράμα", ξαφνικά στη δεύτερη πράξη σου ξεφουρνίζει μια αιχμηρή, στα όρια του γκροτέσκου, κωμωδία με μια τρικυμισμένη απ’ το μεθύσι γιορτή γενεθλίων, που καταλήγει σε διαδοχικές δραματικές και κωμικές ερωτικές σκηνές. Η τρίτη πράξη εναλλάσσεται διαρκώς ανάμεσα στο σοβαρό και το γελοίο με μια πένθιμη κορύφωση, για να μας κατακλύσει η τελευταία πράξη με μια επέλαση έντονης αλλά ψεύτικης χαράς που ολοένα καταβαραθρώνεται μέχρι την συνταρακτική ανατροπή του τέλους. Η "εσωτερικότητα" στην οποία αναφέρεστε διατηρείται ακέραια στην παράσταση, ακόμα και στις πιο φαινομενικά εξωστρεφείς σκηνές. Γιατί αυτό που θα δει ο θεατής είναι η γεμάτη αγάπη εξωτερίκευση ενός διαταραγμένου εσωτερικού κόσμου.
Ωραία έκπληξη η παρουσία του Blaine Reininger πάνω στη σκηνή. Ποια είναι η σκέψη πίσω από αυτήν την απόφαση; Είναι η μουσική ένας άλλος τρόπος να ειπωθούν όσα δεν αντέχει ο λόγος;
Ο Blaine είναι ένας συγκλονιστικός μουσικός, δεξιοτέχνης σε διάφορα όργανα, πολυδιάστατος καλλιτέχνης και ρηξικέλευθος δημιουργός. Όσοι όμως τον ξέρουν καλά γνωρίζουν ότι είναι και ένας ιδιότυπος διανοούμενος, ένας φιλόσοφος της ζωής θα έλεγα. Όλες αυτές οι ιδιότητες συνδυάζονται στην παράσταση, καθώς όχι μόνο εκτελεί με τον μοναδικό του τρόπο την εκπληκτική μουσική και τα τραγούδια που έγραψε ειδικά για την παράσταση, αλλά συμμετέχει και ως ηθοποιός, ερμηνεύοντας έναν ιδιόρρυθμο ροκά- ψυχοθεραπευτή. Όσο για τον εν γένει ρόλο της μουσικής στην παράσταση, καθώς είναι γνωστό ότι, ναι, η μουσική φτάνει περιοχές του εγκεφάλου που δεν μπορεί να φτάσει ο λόγος, προσπαθούμε να εκμεταλλευτούμε τις ρωγμές που έχει αφήσει ο Τσέχοφ στη δομή του κειμένου και στους χαρακτήρες για να προσφέρουμε στον θεατή μια συνολική ψυχαγωγική εμπειρία.
Βλέποντας όσα συμβαίνουν σήμερα –στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς– αισθάνεστε ότι ζούμε απλώς μια πολιτική κρίση ή κάτι βαθύτερο, μια κρίση νοήματος;
Αισθάνομαι ότι διανύουμε μια κρίση πολιτισμού. Και χρησιμοποιώ τη λέξη "πολιτισμός" με την ευρύτερη δυνατή έννοια που μπορεί να περιέχει. Αν ένας από τους βασικούς στόχους της ανθρωπότητας ήταν (γιατί δεν ξέρω αν είναι πλέον) να κατακτά όλο και υψηλότερες κορυφές πολιτισμού, πνευματικά ποιοτικής ανθρώπινης υπόστασης δηλαδή, σήμερα μοιάζει ότι η πορεία αυτή μας οδηγεί -και ολοταχώς- σ’ έναν ολοκληρωτικό πολιτισμό απόλυτης βαρβαρότητας.
Ο Ιβάνοφ βρίσκεται όσο πιο μακριά γίνεται από τον λαϊκισμό. Σε μια εποχή όπου η πολιτική βασίζεται όλο και περισσότερο στο σύνθημα και στο θυμικό, υπάρχει χώρος για τέτοιους ήρωες ή θεωρούνται πια "δύσκολοι";
Τώρα, περισσότερο από ποτέ, μας χρειάζονται αυτοί οι ήρωες. Και ευτυχώς υπάρχουν ανάμεσά μας, τόσο στην καθημερινή μας ζωή, όσο και στην τέχνη. Ποιος όμως θα τους ακολουθήσει; Οι μάζες που αφιονίζονται με τα εμπρηστικά συνθήματα; Οι σκοτεινοί μεγαλομανείς μικρονοϊκοί ηγέτες που τις οδηγούν στα βάραθρα; Ή μήπως οι θλιβεροί μεσολαβητές που διακινούν με αυτάρεσκο χαμόγελο τα δηλητήρια της πληροφόρησης; Ακόμα κι αν δεν υπήρχε ο Τσέχοφ, θα έπρεπε να τον εφεύρουμε. Αλλά οι βαριές συγχορδίες των πολεμικών ιαχών πνίγουν πάντοτε, αργά ή γρήγορα, τα ημιτόνια των περίπλοκων μηχανισμών σκέψης.
Στην παράσταση συναντιούνται ηθοποιοί της γενιάς του Αμόρε με νεότερους. Τι μαθαίνει η μία γενιά από την άλλη πάνω στη σκηνή;
Η παλιότερη γενιά διδάσκει ήθος και η νεότερη τόλμη. Καμιά φορά όμως οι συνθήκες αντιστρέφονται. Αλλά αυτό είναι και το μεγαλύτερο κέρδος από μια τέτοια συνύπαρξη: η όσμωση και η ανταλλαγή -ας μου επιτραπεί η έκφραση, τη λέω χαριτολογώντας- όπλων και πυρομαχικών. Προς τον σκοπό να γίνουμε όλοι παρανάλωμα προς όφελος του κοινού.
Πώς δουλεύετε σήμερα με τους ηθοποιούς σε σχέση με παλιότερα;
Πιο ήρεμα, πιο άγρια, πιο ουσιαστικά, πιο επιφανειακά, πιο ελεύθερα και πιο δεσμευμένα. Κοντολογίς, τελείως διαφορετικά. Ή για να το πω όπως ακριβώς είναι: τα τελευταία 10-15 χρόνια, σε αντίθεση με τις πρώτες δεκαετίες, δουλεύω περισσότερο με το ένστικτο και τη διαίσθηση, παρά με το μυαλό. Χωρίς δεσμεύσεις, χωρίς προγραμματικές δηλώσεις και χωρίς ενοχές. Για όσο φυσικά με ανέχονται οι συνεργάτες μου και το κοινό.
Έχετε πει ότι η αποτυχία σε διδάσκει περισσότερα από την επιτυχία. Υπήρξαν στιγμές στη δική σας διαδρομή που μια αποτυχία σας άλλαξε ουσιαστικά;
Έχω ζήσει διάφορες αποτυχίες που με σημάδεψαν, αλλά χρησιμοποιώ τη λέξη με την ειδική σημασία που έχει για μένα προσωπικά. Θέλω να πω, υπάρχουν πολλών ειδών "αποτυχίες" στο θέατρο και στη ζωή, που έχουμε ζήσει όλοι μας, και που η κάθε μία σε διδάσκει και κάτι άλλο, χρήσιμο για σένα τη συγκεκριμένη στιγμή, αλλά η αποστροφή στην οποία αναφέρεστε αφορούσε τις πραγματικά ουσιαστικές αποτυχίες. Οι δικές μου μεγάλες αποτυχίες -δεν έχει τώρα σημασία να τις ονομάσω, έτσι κι αλλιώς αφορούσαν τη ζωή μου περισσότερο παρά τη δουλειά μου- με έστρεφαν πάντα προς τα μέσα μου και κατά κανόνα με έφερναν αντιμέτωπο με τις αδυναμίες και τις εμμονές μου και αναστάτωναν συθέμελα τις ισορροπίες μου. Πολύ αργότερα, όταν κατάφερνα να ξαναστηθώ στα πόδια μου, ανακάλυπτα ότι υπήρχε κάποιος βαθύτερος λόγος που είχα αποφασίσει -χωρίς εγώ να το κάνω βέβαια συνειδητά- να αποτύχω. Και το σύμπαν ερχόταν πάλι στη θέση του, τροποποιημένο όμως κατά τι.
Τι είναι αυτό που σας λείπει σήμερα ως δημιουργό;
Τα γενναιόδωρα μέσα παραγωγής. Αναπολώ την εποχή που εργαζόμουν στο εξωτερικό και δεν είχα αυτό το πρόβλημα και ζηλεύω τους ξένους ομολόγους συναδέλφους μου που δεν μετράνε και την τελευταία πενταροδεκάρα για να κατασκευάσουν ένα σκηνικό της προκοπής ή να χρησιμοποιήσουν όλα τα τεχνικά μέσα που είναι απαραίτητα για την εκπλήρωση των οραμάτων τους. Αλλά φυσικά σ’ αυτό δεν είμαι ο μόνος. Όλη η Ελλάδα, σε όλους τους τομείς του σύγχρονου πολιτισμού έτσι είναι. Δυστυχώς δεν έχει γίνει ακόμα συνείδηση σ’ εκείνους που "μοιράζουν την πίτα" στη χώρα μας, ότι η παραγωγή υψηλού επιπέδου πνευματικών επιτευγμάτων απαιτεί άφθονα υλικά μέσα.
Αν ο "Ιβάνοφ" είναι, όπως λέτε, η ώρα της εποχής μας, ποια είναι η πιο δύσκολη αλήθεια που καλούμαστε να αντικρίσουμε κοιτάζοντάς τον;
Ότι όλοι εμείς είμαστε οι παραμορφωτικοί καθρέφτες του. Ο Ιβάνοφ, όπως και όλοι μας, ξεκίνησε με τα μεγαλύτερα όνειρα για τη ζωή. Άφθαρτος ιδεολόγος, με λαμπρές σπουδές, κατέκτησε γρήγορα την κορυφή, ερωτεύτηκε παράφορα, οραματίστηκε επαναστατικές ανατροπές, ενσωμάτωσε τις προσδοκίες ολόκληρης της κοινωνίας για ευτυχία - και ξαφνικά, μόλις στα 40 του (για τον Τσέχοφ 35), χωρίς κάποια φανερή αιτία, άδειασε. Βυθίστηκε σ’ ένα τέλμα απάθειας, εξανέμισε όλο του το κεφάλαιο, οικονομικό και πνευματικό, έχασε τα ιδανικά του, αδυνατεί να αγαπήσει και τώρα στέκεται στη μέση του δρόμου χωρίς πνοή, έρημος και κοιτάζει τους άλλους να τον χλευάζουν. Όλους εμάς που μόλις κοιταχτήκαμε στον καθρέφτη, την ίδια στιγμή με εκείνον, ωραιοποιήσαμε την εικόνα - στην πραγματικότητα την παραμορφώσαμε- και συνεχίσαμε τη ζωούλα μας. Αυτός όμως δεν το έκανε. Γιατί έχει πλήρη συναίσθηση και αυτοσυνείδηση, και του είναι αδύνατο να πει ψέματα στον εαυτό του και να συμβιβαστεί. Και τώρα περιφέρεται στους ίδιους χώρους με μας, συγχρωτίζεται μαζί μας, τρώει και κοιμάται δίπλα μας, σαν μια αιώνια υπόμνηση της δικής μας δειλίας.
Ποια είναι τα επόμενα καλλιτεχνικά σχέδια που σας απασχολούν αυτή την περίοδο και με ποια ανάγκη συνομιλούν;
Μεταξύ άλλων που ακόμα δεν έπεσαν στο κεφάλι μου από τον ουρανό, ένας Ίψεν, ένας Ρακίνας και η διασκευή που θα κάνω σε ένα κλασικό μυθιστόρημα του 19ου αιώνα. Είναι τρία φαινομενικά ασύνδετα μεταξύ τους σχέδια, κι όμως -τώρα που το σκέφτομαι με αφορμή την ερώτησή σας- υπάρχει ένα υπόγειο νήμα που τα ενώνει: η βαθιά ανάγκη του ανθρώπου να έρθει αντιμέτωπος με τα σκοτάδια της ύπαρξής του.
Διαβάστε Επίσης
Διαβάστε Επίσης
