Για την Μαρία Πρωτόπαππα, ο πόλεμος είναι κληρονομική νόσος, ταξιδεύει στον χρόνο και δεν έχει αντίδοτο

Η παράσταση "Ανδρομάχη" του Ευριπίδη, σε σκηνοθεσία της Μαρίας Πρωτόπαππα, έρχεται στην Επίδαυρο, στις 8 & 9 Αυγούστου, με μια σύγχρονη ματιά που φωτίζει το αθέατο δράμα της γυναίκας και της επαρχίας. Στο βασικό ρόλο της Ανδρομάχης συναντάμε τον Αργύρη Ξάφη, ενώ στο καστ ξεχωρίζουν η ίδια η Μαρία Πρωτόπαππα και άλλοι καταξιωμένοι ηθοποιοί, ο Δημήτρης Γεωργιάδης, ο Τάσος Λέκκας, ο Γιάννης Νταλιάνης, ο Δημήτρης Πιατάς, ο Κωνσταντίνος Πασσάς, ο Δημήτρης Μαμιός, ο Γιάννης Μάνθος και η Στέλλα Γκίκα.  Η δραματουργική επεξεργασία έγινε με την Έλενα Τριανταφυλλοπούλου, ενώ την καλλιτεχνική συνεργασία υπογράφει η Ελένη Σπετσιώτη. Σκηνικά και φωτισμοί από τον Σάκη Μπιρμπίλη, κοστούμια από τη Βάνα Γιαννούλα, μουσική από τον Λόλεκ και χορογραφία του Αλέξανδρου Βαρδαξόγλου πλαισιώνουν μια παράσταση που συνδυάζει παράδοση και καινοτομία. Ακολουθεί η συνέντευξη με τη σκηνοθέτιδα, που μας αποκαλύπτει τις σκέψεις πίσω από την επιλογή και την υλοποίηση αυτής της μοναδικής σκηνικής πρότασης.

Για πρώτη φορά σκηνοθετείς στην Επίδαυρο και επιλέγεις την "Ανδρομάχη", ένα από τα λιγότερο "ηρωικά" έργα του Ευριπίδη. Τι σε έκανε να σταθείς σε αυτό;

Είχα απόλυτη άγνοια για το βάθος του. Όμως, ο θαυμασμός και η εμπιστοσύνη στη διάνοια του Ευριπίδη δεν με άφηναν να πιστέψω στις αξιολογήσεις και στις κριτικές που του έκαναν στο παρελθόν. Η άρνησή μου να το παραδεχτώ ως λιγότερο επιτυχημένο με όπλισε με πείσμα και περιέργεια. Μελέτησα πολύ. Και έδωσα στον εαυτό μου τον χρόνο να ερευνήσω σε βάθος τη γλώσσα του και όσο μου είναι μπορετό. Ήταν σαν να αποκαλυπτόταν μπροστά στα μάτια μου ένα κρυμμένο αριστούργημα, επικαλυμμένο με έναν μέτριο πίνακα ζωγραφικής. Μπορεί για αυτόν τον ενθουσιασμό να φταίει η άγνοιά μου, η ημιμάθειά μου – μπορεί. Αλλά είμαι  σίγουρη πως τα έργα του Ευριπίδη είναι ανάγκη, ως ύψιστη κληρονομιά μας, να τα ξεσκονίσουμε, να τα ξαναμεταφράσουμε, εφόσον έχει τόσο προχωρήσει η θεωρητική μελέτη πάνω στο έργο του και στη γλώσσα του. Είναι ένα σπουδαίο έργο τέχνης, διανόησης, πολιτικής φιλοσοφίας και σεναριακού σασπένς, απίστευτα ευθύ, με αναπάντεχη ελευθεροστομία –  σχεδόν θράσος. Δεν μασάει τα λόγια του ο ποιητής. Το έργο, εάν ήταν ταινία, θα είχε τίτλο "Το βλέμμα της Ανδρομάχης". Θα γινόταν το υποκειμενικό της και βασικό του θέμα θα ήταν το παιδί, η αθωότητα, το μέλλον. Στην "Ανδρομάχη", η γυναίκα σπάει τη σιωπή. Το σώμα της είναι ένας τόπος εγκλήματος.

 

Η "Ανδρομάχη" δεν εκτυλίσσεται σε ένα ηρωικό, λαμπερό κέντρο, αλλά στην αφανή επαρχία – στο Θετίδειον της Φθιώτιδας. Γιατί πιστεύεις ότι ο Ευριπίδης επιλέγει αυτό το περιθωριακό τοπίο; Είναι η επαρχία το αθέατο πεδίο της ήττας;

Η Θεσσαλία ήταν παλιά θάλασσα. Το έδαφός της είναι γόνιμο, είναι κουροτρόφος, ταΐζει τους ανθρώπους. Συνδυάζει τον φυσικό πλούτο και την ίδια στιγμή αποτελεί το πεδίο όπου φθείρεται η ύλη και μεταμορφώνεται μέσω του θανάτου σε κάτι άλλο, σε άλλη υλική δομή. Πολιτικά, η επαρχία δεν βρίσκεται στο κέντρο των αποφάσεων, όμως η στάση της είναι καθοριστική για το πολιτικό γίγνεσθαι. Φέρει μεγάλη ευθύνη όταν υποστηρίζει τον τάδε ή τον δείνα ηγέτη. Η απόφασή της να πει "ναι" ή "όχι" σε έναν κατακτητή είναι καίρια για όλη τη χώρα. Θεωρητικά, τουλάχιστον στην επαρχία είναι ακόμη δυνατόν να υπάρξει κοινότητα – πράγμα που έχει εξαφανιστεί στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπου η κοινότητα έχει μεταφερθεί στις οθόνες των social media, όπως και ο διάλογος. Στην επαρχία, η κοινή γνώμη έχει αξία στην καθημερινή ζωή. Και η συντήρηση συγκρατεί μέσα της και πολλές παλιές, καλές ανθρώπινες αξίες.

 

Ο Νεοπτόλεμος, ανίκανος για πατρότητα, ηγεσία, συντροφικότητα. Είναι αυτό το πορτρέτο η καταγγελία μιας ολόκληρης γενιάς αντρών;

Στο πρόσωπο του Νεοπτόλεμου καταγγέλλεται η γενιά που τον δημιούργησε, που τον έφτιαξε, που τον αποπροσανατόλισε. Αυτός είναι το θύμα της παραπλάνησης. Ο νέος – ως πολεμική μηχανή – που κατασκευάστηκε να καταστρέφει και να αυτοκαταστρέφεται. Μια χαμένη γενιά η δική του. Στον "Φιλοκτήτη" του Σοφοκλή, οι Έλληνες στέλνουν τον Οδυσσέα να τον πείσει να πάρει μέρος στον κατακτητικό πόλεμο, τάζοντάς του υλικές απολαβές, εκμεταλλευόμενοι το νέον της ηλικίας του και την αφέλειά του. Ακόμα και την ορφάνια του. Είναι ο νέος που στρατολογήθηκε, έγινε μηχανή-σφαγέας, χωρίς όριο, χωρίς πολεμικό ήθος – και η βία στράφηκε τελικά εναντίον του εαυτού του. Αυτός είναι το πλέον τραγικό πρόσωπο του έργου. Καθαίρεται και ηρεμεί πεθαίνοντας, ακριβώς τη στιγμή της αυτογνωσίας του και της ενηλικίωσής του.

Η Ανδρομάχη είναι αιχμάλωτη, μητέρα, θύμα. Είναι όμως και επιζώσα. Τι μας λέει για τη γυναίκα – και ειδικά τη μητέρα – σήμερα;

  Η Ανδρομάχη, σαν χώρα παλιά, νεκροζώντανη, ξεριζωμένη, κρατάει τον σπόρο ζωντανό, να τον φυτέψει αλλού, μόλις μπορέσει. Η Ερμιόνη, σαν νέα χώρα, σαν νέα Ελλάδα, παρά τη θεϊκή καταγωγή της, είναι παραπλανημένη, στείρα. Εξεγερμένη, αλλά με ορατές πληγές, χωρίς αίσθημα δικαίου, βλέπει εχθρό στον ξένο, βλέπει ανταγωνισμό και αντιζηλία, ενώ η αρρώστια της είναι κληρονομική. Η ξένη – η Ανδρομάχη – την βγάζει από την πλάνη της. Της δείχνει πως υπάρχει διέξοδος μη βίαιος, μη πολεμικός, που προστατεύει και στηρίζει τη ζωή.

Ο πόλεμος στην "Ανδρομάχη" είναι πανταχού παρών – παρότι "έχει τελειώσει". Μοιάζει με το δικό μας παρόν, όπου η βία επιμένει, μεταλλάσσεται, εξαπλώνεται;

Ο πόλεμος είναι κληρονομική νόσος, μολυσματική, και ταξιδεύει στον χρόνο – ανίκητη, χωρίς αντίδοτο. Δεν μπαίνει ως προτεραιότητα το "στέργειν" που προτείνει με τη στάση της η Ανδρομάχη: η προστασία της ζωής και του αδύναμου με κάθε κόστος. Και η ισορροπία στην κοινωνία επιτυγχάνεται μόνο όταν το κράτος λειτουργεί με αίσθημα δικαίου. Το ίδιο ισχύει και μέσα στην οικογένεια.

Η παράσταση είναι συλλογική πράξη. Πώς λειτούργησε η συνεργασία με τους συντελεστές σου;

Ο έρωτας, ο θαυμασμός, η εμπιστοσύνη, η αγάπη και η ανοχή στα λάθη ή τις ελλείψεις. Αβίαστα, με υπομονή και εμπιστοσύνη στην εξέλιξη των πραγμάτων, χωρίς άγχος, αφέθηκα στη δίνη της ζύμωσης με ευχαρίστηση, με απόλαυση. Όλοι πολύτιμοι, μοναδικοί, αναντικατάστατοι. Πρόθυμοι να δουν το νόημα, ανοιχτοί και αυστηροί μαζί. Έτοιμοι να φλογισθούν από τη σπίθα. Επηρεαζόμαστε από τα ιστορικά γεγονότα, μετατρέποντάς τα σε κινητήριο δύναμη για το μοίρασμα με τον κόσμο.

Πώς ντύνεται σκηνικά και σωματικά ο βουβός, σχεδόν γκροτέσκος Χορός; Είναι οι γυναίκες της επαρχίας φαντάσματα του παρελθόντος ή προειδοποιήσεις για το μέλλον;

Αυτές οι γυναίκες είναι οι "μεγάλες χαμένες" των πολέμων. Έδωσαν τα παιδιά τους, δεν κέρδισαν τίποτα. Δεν υπάρχουν όμως ως θύματα, αλλά ως μαχήτριες της ζωής. Ως φύλακες της ελπίδας και της μνήμης. Ως εργάτριες. Μέσα τους φέρουν προγόνους και παιδιά που χάθηκαν – ή που δεν έχουν γεννηθεί ακόμα. Μπορούν να ακουστούν μόνο μέσα από την τέχνη: τη λαϊκή, τη συλλογική, τον κοινό τόπο όπου μοιράζονται και κοινωνούν τα βιώματά τους, τις μικρότητες και τη μεγαλοσύνη τους. Στο σώμα τους είναι γραμμένη η Ιστορία.

Η "νεοπτολέμειος τίσις" δεν είναι θεϊκή, αλλά ηθική. Είναι ο ίδιος του ο βίος που τον καταδικάζει. Τι λέει αυτό για τη δικαιοσύνη στον κόσμο του Ευριπίδη – και στον δικό μας;

Η τιμωρία του Νεοπτόλεμου δεν απευθύνεται στον ίδιο. Ο ίδιος καθαίρεται. Τιμωρούνται εκείνοι που τον έφτιαξαν. Που δημιούργησαν αυτό το είδος πολέμου. Αυτόν ως όπλο. Ως σφαγέα ανήθικο. Όταν έρχεται η ώρα του να ηγηθεί, να κατευθύνει, να αναλάβει την κοινότητα, δεν είναι ικανός – διότι πάσχει. Είναι απών. Σαν ήδη πεθαμένος. Όπως η Ερμιόνη και ο Ορέστης. Μια γενιά χαμένη. Που φέρει την πληγή και την κατάρα του πολέμου και δεν μπορεί να παράξει τέκνα. Άρα, η χώρα στερείται το σφρίγος της νεότητας. Γιατί τους έχει και αυτούς θυσιάσει.

Αν σε ρωτούσε η Ανδρομάχη "Γιατί με ξαναφέρνεις στη σκηνή;", τι θα της απαντούσες;

Γιατί είσαι ένα αριστούργημα που πρέπει να αξιολογηθεί εκ νέου. Να πάρει τη θέση που του αξίζει. Περιουσιακό στοιχείο. Θαμμένος θησαυρός που βγαίνει στο φως. Τώρα υπάρχουν τα εργαλεία της ανασκαφής. Τώρα η παγκόσμια τράπεζα γνώσεων και ανταλλαγής πληροφοριών επιτρέπει σε εμάς – του θεάτρου τους εργάτες – να έχουμε πρόσβαση σε νεότερους θεωρητικούς μελετητές, επιστήμονες, που έχουν ανακαλύψει τις αρετές σου. Και μπορεί κάποιος να φτιάξει το αντικλείδι για να ανοίξει το σεντούκι με τους θησαυρούς σου – ποιητικούς, φιλοσοφικούς, αισθητικούς – και να πετάξει τα σκουπίδια από τις προσθέσεις που έγιναν κατά καιρούς στο κείμενο, παραπλανώντας τον αναγνώστη. Η τέχνη του σινεμά και του θεάτρου έχει εμπλουτιστεί με πολλές γλώσσες και τρόπους, με τους οποίους μπορεί να αναδειχθεί η εξαίρετη πολυπλοκότητά σου. Έχουμε καβαλήσει το κύμα του πολέμου, της ανεξέλεγκτης βίας. Και τώρα είναι η στιγμή σου να μιλήσεις.

Προπώληση εισιτηρίων: more.com

Δείτε όλες τις παραστάσεις στον οδηγό θεάτρου του "α".