Μιχάλης Γκούμας©
Γεννημένος στις 2 Δεκεμβρίου 1921 και με ημερομηνία θανάτου την 11η Μαρτίου 2011, ο Καμπανέλλης περιδιάβηκε ολόκληρο τον 20ό αιώνα και η ζωή του σημαδεύτηκε από νωρίς από τα μεγάλα γεγονότα του: Σε νεαρή ηλικία ήταν ένας από τους κρατούμενους του στρατοπέδου συγκέντρωσης Μαουτχάουζεν (1942-45), και αυτή η εμπειρία, του πολέμου και της αιχμαλωσίας, δεν άφησε ανεπηρέαστο τον συγγραφέα Καμπανέλλη. Παρόλο που η πρώτη του επαφή με το θέατρο ήταν μάλλον τυχαία, χάρη σε μια παράσταση που είδε στο Θέατρο Τέχνης, όταν από τη Νάξο εγκαταστάθηκαν οικογενειακώς στην Αθήνα, έμελλε να είναι καθοριστική. Πολύ γρήγορα στράφηκε στη συγγραφή, από τα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση, και ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’50 γράφει μερικά από τα σημαντικά έργα του: "Οδυσσέα γύρισε σπίτι", "Ο μπαμπάς ο πόλεμος", έργα που φιλτράρουν την πρόσφατη εμπειρία του πολέμου μέσα από το πρίσμα της ιστορικής/κοινωνικής σάτιρας σε ελεύθερο ύφος που πλησιάζει τον υπερρεαλισμό. Θα αργήσουν να βρουν το δρόμο προς τη σκηνή (σχεδόν δύο δεκαετίες αργότερα), ίσως επειδή το μεταπολεμικό ελληνικό θέατρο δεν είναι ακόμη σε θέση να τα εκτιμήσει, όμως ο Καμπανέλλης συνεχίζει τη συγγραφική του δραστηριότητα, μετατοπίζοντας το στιλ του και τα πρώτα έργα κοινωνικού ρεαλισμού βρίσκουν απευθείας στόχο: η "Αυλή των θαυμάτων", το 1957 γίνεται ορόσημο στην ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου από την πρώτη στιγμή της παρουσίασής της από τον Κουν.
Ακολούθησαν δεκάδες τίτλοι, κάτι περισσότεροι από σαράντα, η συντριπτική πλειονότητα των οποίων είδαν τα φώτα της σκηνής. Χωρίς να περιορίζεται στο ίδιο ύφος, ο Καμπανέλλης υιοθέτησε ποικίλους τρόπους έκφρασης: την επιθεωρησιακή φόρμα για το θρυλικό "Μεγάλο μας τσίρκο", που ανέβασε το 1973 ο θίασος Καρέζη-Καζάκου, μετατρέποντας την παράσταση σε αντιδικτατορική διαμαρτυρία και το θέατρο σε πολιτικό γεγονός· το επικό θέατρο στην αλληγορική διασκευή του βιβλίου της Πηνελόπης Δέλτα "Παραμύθι χωρίς όνομα"· το είδος της λαϊκής όπερας στη "Γειτονιά των αγγέλων" (1963)· τη μικρή φόρμα, υπογράφοντας μονόπρακτα ("Αυτός και το παντελόνι του", "Ο πανηγυρικός", "Η γυναίκα και ο Λάθος", κ.ά.). Όμως, όπως ο ίδιος επεσήμανε, τα έργα του "δεν είναι παρά επεισόδια μιας και της αυτής ιστορίας", στην ουσία της μεταπολεμικής διαδρομής του Νεοέλληνα.
Επί της ουσίας κοινωνικοπολιτικός συγγραφέας, φίλτραρε στο σύνολο της δραματουργίας του τα πάθη, τα κρίματα, τις αντιφάσεις και τα αδιέξοδα του Έλληνα, σε συνάρτηση με την πρόσφατη Ιστορία (Κατοχή, Εμφύλιος, Δικτατορία), χωρίς να γίνεται καταγγελτικός, στρατευμένος ή μονοδιάστατος. Η πολιτική διάσταση στην ευρεία της έννοια διατρέχει το σύνολο του έργου του και όχι μόνο, π.χ., την άτυπη τριλογία που γεννήθηκε κατά τη δικτατορία ("Μεγάλο μας τσίρκο", "Το κουκί και το ρεβίθι", "Ο εχθρός λαός", το ’73, ’74 και ’75, αντίστοιχα). "Τα δικά μας βιώματα ήταν τα ζωντανά κατάλοιπα του πολέμου, οι εμφύλιοι, ο ψυχρός πόλεμος, η απογοήτευση που κατασπάραζε τις ελπίδες για έναν κόσμο καλύτερο", είχε δηλώσει, συνοψίζοντας σε μία φράση τη στόχευση ολόκληρου του έργου του (που περιλαμβάνει επίσης κινηματογραφικά σενάρια, όπως του "Δράκου", της "Αρπαγής της Περσεφόνης" κ.ά.). Αυτά τα "δικά μας βιώματα" θέλησε να εκφράσει και το κατάφερε με το παραπάνω, τόσο με τα έργα που αντικατοπτρίζουν τη μετεμφυλιακή Ελλάδα του ’50 και του ’60 όσο και με τα μεταγενέστερα, όπου βάζει στο χαρτί τη νέα αστική και τη νεόπλουτη/μικροαστική τάξη ("Τέσσερα πόδια του τραπεζιού", "Αόρατος θίασος", "Ο δρόμος περνάει από μέσα"). Όμως η δύναμη της γραφής του θα ξεπεράσει τα σύνορα του τόπου του: έργα του έχουν μεταφρασθεί για να παιχτούν σε δεκάδες χώρες (ΗΠΑ, Τουρκία, Ιράν, Ρουμανία, Μεξικό, Σουηδία, Βουλγαρία, Ουγγαρία κ.α.), ενώ είναι o μόνος Έλληνας που έχει γράψει μήνυμα για την παγκόσμια ημέρα θέατρου που εορτάζεται στις 27 Μαρτίου.
"Η αυλή των θαυμάτων"
Το έργο που ανανέωσε σε μορφή και περιεχόμενο την ελληνική ηθογραφία, χρησιμοποιώντας ήδη υπάρχοντα μοτίβα στην ιστορία αλλά ξεχωρίζοντας για το βάθος των χαρακτήρων και την αλήθεια των καταστάσεων διαδραματίζεται στα διαμερίσματα γύρω από την αυλή μιας λαϊκής αθηναϊκής συνοικίας, όπου συγκεντρώνεται ένα μωσαϊκό προσώπων: Μικρασιάτες πρόσφυγες, νεαρά ζευγάρια, μια χήρα, η σύζυγος ενός ναυτικού, μια ανύπαντρη γυναίκα κ.ά., η συνύπαρξη των οποίων αποτυπώνει τη δυναμική των σχέσεων στην πληγωμένη από τον πόλεμο και τον εμφύλιο Ελλάδα. Η παράσταση, που αναμένεται στο Μέγαρο Μουσικής από 11/2, με τη σκηνοθετική υπογραφή του Χρήστου Σουγάρη και έναν ωραίο θίασο (Γιώργος Γάλλος, Αλέξανδρος Μπουρδούμης, Φιλαρέτη Κομνηνού, Κόρα Καρβούνη, Μαρία Διακοπαναγιώτου, Ρούλα Πατεράκη, Δημήτρης Πιατάς κ.ά.), αναμετριέται με την πρόκληση του ανεβάσματος ενός έργου εξήντα χρόνων, που γεννήθηκε σε μια διαφορετική (πόσο άραγε;) κοινωνικοπολιτική συγκυρία και αποτυπώνει την ανθρωπογεωγραφία μιας Αθήνας περασμένης εποχής, αλλά ίσως παραμένει της διπλανής πόρτας. Η μετατροπή του σε μιούζικαλ, με την πρωτότυπη μουσική σύνθεση του Στέφανου Κορκολή και στίχους του Γεράσιμου Ευαγγελάτου, εντείνει το ενδιαφέρον για το αποτέλεσμα και ίσως κλείνει το μάτι σε ένα συγγραφέα που δεν φοβήθηκε τους πειραματισμούς.
Περισσότερες πληροφορίες
Η αυλή των θαυμάτων - Το μιούζικαλ
Η μουσικοθεατρική εκδοχή του εμβληματικού έργου-ορόσημο του μεταπολεμικού μας θεάτρου αποτελεί ένα εκ βαθέων ψυχογράφημα του Έλληνα της δεκαετίας του 1950.
