Τα κλισέ λειτουργούν περίφημα στην αρχή της σχέσης, αλλά πως διατηρείς τον έρωτα ακμαίο; Πρωταγωνίστρια στις «Σκηνές από ένα γάμο» (Θέατρο Σημείο) η Ιωάννα Μακρή μας μιλά για την ανθρώπινη αντίφαση μέσα στον έρωτα όπως την έχει προσεγγίσει ο Ίγκμαρ Μπέργκμαν.
Τι βιώνουν οι ήρωες του Ίγκμαρ Μπέργκμαν στις «Σκηνές από ένα γάμο;»
Ο Γιόχαν και η Μαριάν, το ζευγάρι που παρακολουθεί ο Μπέργκμαν ζει εκείνη τη μεταβατική περίοδο όπου η σχέση τους σε όλα τα πεδία (συντροφικό, ερωτικό, κοινωνικό...) αλλάζει και μεταμορφώνεται από σύγκρουση σε αποδοχή. Μέσα από αυτή τη μεταβολή οι δυο τους ωριμάζουν, καθένας τους σύμφωνα με την δική του ανάγκη και επιθυμία.
Ο Γιόχαν περνά μια κρίση προσωπικής ταυτότητας που τον οδηγεί στο να αμφισβητήσει τη σχέση του με τη Μαριάν. Στο τέλος θα οδηγηθεί να αναγνωρίσει ότι ο δεσμός που τους δένει είναι ακατάλυτος. Η Μαριάν θα αποδεχτεί την ξαφνική απόρριψη του Γιόχαν ως βαρύ πλήγμα, για να οδηγηθεί από τη μεριά της στη χειραφέτηση και την προσωπική αποδοχή. Στο τέλος θα αναγνωρίσει και εκείνη -όπως και ο Γιόχαν- ότι η σχέση τους δεν μπορεί να διαλυθεί.
Από εκείνο το σημείο και πέρα θα ζήσουν μαζί, όμως κάτω από ένα νέο καθεστώς σχέσης - ως εραστές πλέον που ξαναβρίσκουν ο ένας τον άλλον - που αναγνωρίζουν ξανά ο ένας τον άλλον - που αποκαθιστούν τον χαμένο ερωτικό σύνδεσμο.
Τι σας συγκινεί στον τρόπο που ο Μπέργκμαν συνοψίζει την εμπειρία μιας ζωής στη σκηνή;
Η τρυφερότητα και η ταυτόχρονη σκληρότητα των προσώπων. Η αδυσώπητη βία και η απόλυτη ευθραυστότητα της σχέσης. Η γραφή του Μπέργκμαν αναδεικνύει την ανθρώπινη αντίφαση μέσα στον έρωτα. Αγαπάμε και μισούμε. Θέλουμε να μας αποδεχτούν και επιθυμούμε να δυναστεύσουμε. Απωθούμε και προσκαλούμε την ίδια στιγμή.
Τι πιο αληθινό από αυτή τη διαρκή ταλάντευση; Είναι αυτή η ιδιότητα των προσώπων, του λόγου, των συναισθημάτων, που καθιστούν τα γεγονότα της σκηνής μέρος μιας ζωής που, θα έλεγες, ότι εκτυλίσσεται τώρα, δίπλα μας, μέσα στα σπίτια μας. Οι σκηνές έχουν έναν χαρακτήρα σχεδόν ασθματικά επίκαιρο. Είναι η ζωή που κυλά ανάμεσά μας. Την γνωρίζουμε. Την αναγνωρίζουμε. Δεν είναι αυτά τα γνωρίσματα ενός αριστουργήματος;
Ο στόχος της παράστασης που σκηνοθετεί ο Νίκος Διαμαντής είναι να αναδείξει το ψυχολογικό τους υπόβαθρο ώστε να τους κατανοήσουμε καλύτερα;
Η ανάγνωση του Νίκου Διαμαντή νομίζω υπογραμμίζει μια αρχή θεμελιώδη που ξεπερνά την ανθρώπινη βούληση, και είναι η ανάγκη για αγάπη - ακόμα κι αν εκφράζεται με όρους σκληρούς και επίμονους. Ο Γιόχαν και η Μαριάν είναι αρχέτυπα -όχι ενός ζευγαριού -ούτε καν μιας γυναίκας και ενός άντρα -είναι αρχετυπικές φιγούρες επειδή καθορίζονται από την απορία: Τι σημαίνει να αγαπάς; Γιατί έχουμε ανάγκη την αγάπη; Μπορούμε να ζήσουμε δίχως να την αποζητούμε; Πώς μπορούμε να συνυπάρξουμε με σχέσεις αγάπης με τον άλλον;
Όλα αυτά τα ερωτήματα στην ουσία κυκλώνουν όλα τα νοήματα που μπορεί να έχει η λέξη «αγάπη». Αυτό, λοιπόν το θέμα, το ερώτημα, το δίλημμα, ανακύπτει διαρκώς στη ζωή κάθε ανθρώπου. Και το αίνιγμα παραμένει άλυτο.
Ποια είναι η φράση που κρατάτε από το έργο;
Στο τέλος του έργου, όταν οι δυο τους έχουν συναντηθεί ξανά ως εραστές, ο Γιόχαν λέει στη Μαριάν: «Με τον δικό μου παράξενο, ατελή και εγωιστικό τρόπο πρέπει να πω ότι σ’ αγαπώ. Και κάποιες στιγμές νομίζω ότι με αγαπάς κι εσύ, με τον θυελλώδη δικό σου τρόπο. Νομίζω αγαπιόμαστε – ο καθένας μας με τις αδυναμίες του φυσικά».
Αυτή η στιγμή του Γιόχαν, η συνείδηση και η αναγνώριση της αγάπης με τους όρους που επισημαίνει ο Γιόχαν: Αγάπη παράξενη, ατελής, εγωιστική, θυελλώδης... η αγάπη μέσα από τις αδυναμίες μας... Αυτός είναι πιστεύω ο εκφρασμένος πυρήνας σκέψης που διατρέχει όλο το έργο του Μπέργκμαν. Καθαρός, διαυγής, κρυστάλλινος λόγος - αρκεί να σταθούμε μια στιγμή προσεκτικά απέναντί του για να αντιληφθούμε το βάθος του.
Μπορεί η ζωή να μετρηθεί σε στιγμές;
Ναι, η ζωή μετριέται και συνίσταται από στιγμές. Ο βιωματικός χρόνος είναι τόσο διαφορετικός από τον ψυχικό χρόνο... Κάποιες στιγμές μπορούν να αποκτήσουν τη βαρύτητα χρόνων... Όσον αφορά τον τρόπο που αυτή η πραγματικότητα γίνεται θεατρική πράξη, κι εδώ εμφιλοχωρεί η μαεστρία του Μπέργκμαν. Το έργο διατρέχει τη ζωή του Γιόχαν και της Μαριάν εκλέγοντας στιγμές του βίου, οι οποίες επικοινωνούν -πολλές φορές μέσα από διάστημα ετών- σαν να ακολουθούν η μια την άλλη σε αδιάλειπτη συνέχεια. Άλλωστε στη συναισθηματική ζωή μιας σχέσης συχνά αλλάζουν θέση: το παροντικό αντικαθίσταται από το παρελθοντικό και η ανάμνηση βιώνεται ως παρόν...
Τι είναι χειρότερο σε μια σχέση η αδιαφορία ή ο εγωισμός;
Ο Μπέργκμαν μας πείθει ότι στον έρωτα δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική αδιαφορία. Αυτό που μοιάζει με αδιαφορία είναι ένα κεκαλυμμένο συναίσθημα: οργή, επιθυμία, φόβος, τιμωρία, ειρωνεία, προσδοκία... στον έρωτα δεν υπάρχει σιωπή - η σιωπή είναι κραυγή. Έτσι αυτό που πολλές φορές αντιλαμβανόμαστε ως αδιαφορία είναι ένα πέπλο το οποίο θα πρέπει να έχουμε το θάρρος και τον τρόπο να το σηκώσουμε.
Από την άλλη πλευρά -βεβαίως- υπάρχει η φυγή, η ρήξη, η απομάκρυνση. Αλλά ακόμα και αυτό δεν είναι, φυσικά, ποτέ αδιαφορία. Όσο για τον εγωισμό - είναι δύσκολο να είναι κανείς αποφθεγματικός. Κατά ένα μεγάλο μέρος αυτή η πίστη ότι ο έρωτας ανθίζει εκεί όπου ο εγωισμός εξαλείφεται -ή παραχωρεί τη θέση του στο άλλο εγώ- είναι πιστεύω λανθασμένη, ένα παρωχημένο χριστιανικό κατάλοιπο. Η σχέση, η ερωτική σχέση, ή ακόμα και η συντροφική, είναι το συνταίριασμα των εγωισμών, μόνο τότε μπορεί να υπάρξει αποδοχή, σεβασμός και διάρκεια. Το εγώ είναι ακατανίκητο.
Τι είναι αυτό που τροφοδοτεί την επιθυμία μας για το «για πάντα»;
Η φαντασία. Η κοινωνική σύμβαση. Η τέχνη. Η λογοτεχνία. Το πεπερασμένο. Το «για πάντα» διατυπώνεται πάνω στην πραγματικότητα του παροδικού. Αυτό το «για πάντα» άλλωστε είναι εξίσου παροδικό. Είναι ένα «για όσο αντέξουμε», «για όσο υπάρχουμε», «για όσο θέλουμε», «για όσο είμαστε τυχεροί»...
Περισσότερες πληροφορίες
Σκηνές από ένα γάμο
Θεατρική μεταφορά ενός κινηματογραφικού αριστουργήματος που μιλάει για τη σχέση δύο ανθρώπων μέσα από την πλασματική ασφάλεια του γάμου, την απιστία, το χωρισμό αλλά και την επανασύνδεση.
