Ανατρέχοντας στο 2016, δεν θα θυμόμαστε παραστάσεις αλλά «θεσμικά» γεγονότα: από την αποπομπή του Γιώργου Λούκου και το ανεβοκατέβασμα της devised παράστασης του Εθνικού Θεάτρου με τα αποσπάσματα απ’ το βιβλίο του Σάββα Ξηρού μέχρι την «υπόθεση Γιαν Φαμπρ». Παθογένειες ετών ήρθαν στο φως. Ίσως, όμως, ενεργοποιήθηκαν και οι δυνάμεις που μπορούν να μας απαλλάξουν από ένα τελματωμένο θεατρικό καθεστώς.
Δεκαοχτώ ώρες λέγεται ότι κράτησε η συνάντηση του σκηνοθέτη Κονσταντίν Στανισλάβσκι με τον δραματουργό Νεμίροβιτς-Ντάντσενκο σε ένα μοσχοβίτικο εστιατόριο το 1897. Πολύωρες ήταν και οι συζητήσεις των Ελλήνων καλλιτεχνών που πραγματοποιήθηκαν πρόσφατα στο θέατρο Σφενδόνη. Κι αν οι Στανισλάφσκι-Ντάντσενκο ίδρυσαν τότε το Θέατρο Τέχνης της Μόσχας, αλλάζοντας για πάντα την ιστορία του παγκόσμιου θεάτρου, η εγχώρια συνάντηση διεκδίκησε και πέτυχε κάποιες παραιτήσεις, με πιο ηχηρή εκείνη του Γιαν Φαμπρ (αν και μέχρι τη δημοσίευση αυτής της σελίδας ενδέχεται να έχει αποχωρήσει και ο υπουργός Πολιτισμού).
Ο παραλληλισμός των ιδρυτών του Θεάτρου Τέχνης της Μόσχας με τους συγκεντρωμένους της Σφενδόνης είναι βεβιασμένος. Θέλω, όμως, να δω στην αυθόρμητη συνάντηση των Ελλήνων καλλιτεχνών τη δυνατότητα δημιουργίας γεγονότων σημαντικότερων από μία ή δύο παραιτήσεις. Πώς θα σας φαινόταν, ας πούμε, αν οδηγούσε σε έναν ανοιχτό διάλογο διαρκείας μεταξύ θεσμικών συμβούλων και καλλιτεχνών; Το momentum έχει έρθει για την κοινωνικοοικονομική, πολιτιστική και θεσμική αντιμετώπιση του μεγαλύτερου σύγχρονου πολιτιστικού πρότζεκτ εν εξελίξει της χώρας: του θεάτρου της.
Με αφορμή την υπόθεση Φαμπρ, το πρώτο βήμα έγινε. Οι Έλληνες καλλιτέχνες ταράχθηκαν. Απαγκιστρώθηκαν από την ερημιά του εγωισμού τους και –πράγμα πρωτοφανές– συναντήθηκαν. Γιατί αν κάτι ισχύει στο αχανές αθηναϊκό τοπίο των 1.542 παραστάσεων ανά έτος είναι η μοναξιά ενός πληθυσμού καλλιτεχνών προσκολλημένου στο ανταγωνιστικό μοντέλο των δεκαετιών της ουτοπικής ευμάρειας: «κάθε καλλιτέχνης και το θέατρό του, το ρεπερτόριό του και η επιχορήγησή του». Εδώ και λίγα χρόνια δεν υπάρχει, βέβαια, καμία μορφή κρατικής επιδότησης. Σχεδόν όλα, όμως, τα άλλα «άρθρα» του παραπάνω κανόνα παραμένουν, με την Αθήνα να μετρά 287 σκηνές.
«Παρακαλώ, σταματήστε να κάνετε θεατρικές ομάδες!»: Έτσι τιτλοφορούσε ένα κείμενό της η σκηνοθέτις Ρεμπέκα Νόβικ, παρακινώντας ήδη από το 2011 τους ομότεχνούς της να εφεύρουν νέα μοντέλα δημιουργίας και λειτουργίας, ελεύθερες δομές και ευέλικτα δίκτυα συνεργασίας. Ένα «παρακαλώ, σταματήστε να κάνετε θέατρο έτσι όπως κάνετε» πρέπει να ακουστεί τώρα και εδώ αλλά να αφορά εξίσου τους δημιουργούς όσο και τους θεσμούς.
Γιατί, ναι, οι παρέες είναι εκείνες που κάνουν θέατρο αλλά, επίσης, κι εκείνες που το καταστρέφουν. Γιατί, ναι, ο Γιώργος Λούκος έδωσε νέα πνοή στο Ελληνικό Φεστιβάλ αλλά δεν είναι εθνοσωτήρας. Γιατί, ναι, ο Αριστείδης Μπαλτάς έκανε ολέθρια λάθη αλλά ούτε οι προκάτοχοί του στο υπουργείο Πολιτισμού είναι αναμάρτητοι. Ο όρος «εθνική πολιτιστική πολιτική» απουσιάζει και πρέπει να εφευρεθεί, προσδιοριστεί και θεμελιωθεί με τη μορφή του κατεπείγοντος, και δη με απόλυτη διαφάνεια. Ο νέος, πάντως, διευθυντής του Ελληνικού Φεστιβάλ Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος έπιασε το νήμα και «μπήκε» στο διάλογο. Αυτή η «κουβέντα» δεν πρέπει να τελειώσει. Πρέπει να θεσμοθετηθεί. Γι' αυτό υπάρχουν τα συμβούλια τεχνών και τα φόρουμ-δεξαμενές ιδεών.
Πρέπει να τεθούν οι βάσεις, οι αρχές και οι ηθικές που θα αποτρέπουν εξίσου την πελατειακή λογική (να τυγχάνουν δηλαδή ευνοϊκής μεταχείρισης οι φίλοι και γνωστοί κάθε υπουργού και διευθυντή) όσο και τη γραφειοκρατικοποίηση του χαρίσματος (την ιδρυματοποίηση κάθε πρωτοπόρου ως καταξιωμένου θιασάρχη) και, ταυτόχρονα, να ευνοούν την καλλιτεχνική έρευνα με όρους βιωσιμότητας. Οι κοινοτιστικές πρακτικές, το crowd-funding και τα παραπλήσια μοντέλα sharing economy δείχνουν ένα δρόμο, έστω κι αν εδώ επικρατούν (τουλάχιστον δύο) δεινά: η ανασφάλιστη εργασία και η πίστη στο πορτοφόλι του εθελοντή-χρηματοδότη.
Τα δίκτυα συμπαραγωγής μεταξύ κράτους, ιδιωτών και περιφέρειας αλλά και διεθνών φορέων είναι ένας πιο δόκιμος τρόπος. Aκόμη, όμως, και σε αυτήν την περίπτωση, πρίν από τη σύναψη συμφωνιών, απαιτείται μια συνολική στρατηγική που να δίνει τις συντεταγμένες για το τί είδους πολιτισμό θέλουμε... Για την ώρα, πάντως, η μόνη οργανωμένη εξαγωγή του σύγχρονου εγχώριου θεατρικού «προϊόντος» αλλά και η μόνη εκστρατεία στήριξης των ιστορικών θεάτρων (Εθνικό, Τέχνης), μέσω τέτοιων δικτύων, αντί να γίνονται με την πρωτοβουλία του κράτους, υλοποιούνται από έναν ιδιωτικό οργανισμό, έστω κι αν αυτός είναι η Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών του Ιδρύματος Ωνάση.
Πέρα, πάντως, από τις διεκδικήσεις θεσμικών αλλαγών και τη διερεύνηση νέων μοντέλων παραγωγής, η θεατρική κοινότητα πρέπει να επανακτήσει κάτι άλλο: την επαναστατικότητά της, τη συνειδητότητα και την ικανότητα να προκαλεί το διάλογο, ει δυνατόν εκτός των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Μόνο τότε θα παραχθούν σπουδαίοι θεσμοί αλλά και σπουδαία τέχνη. Ειδάλλως, ο πρόσφατος ριζοσπαστισμός θα αποδειχθεί μια τρύπα στο νερό.
