Τι τρέχει με τους καλλιτέχνες και τα αρχεία;

Σε "μια χειρονομία όπου το οδήγησε η μνήμη", το 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης παρουσιάζει ένα μεγάλο αφιέρωμα στα αρχεία με τίτλο "Όλη η μνήμη του κόσμου" – ένα κλείσιμο του ματιού στο ντοκιμαντέρ του Αλέν Ρενέ Toute la mémoire du monde (1956), το οποίο μας ξεναγεί ποιητικά στα άδυτα της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας, στο Παρίσι. Το αφιέρωμα θα διατρέχει διαφορετικές πτυχές της φετινής διοργάνωσης, από τις ταινίες και τις συζητήσεις, έως το spot και τις εκδόσεις. "Δημιουργώντας το αρχείο του αύριο, φωτίζουμε το παρόν μας" αναφέρει η διοργάνωση για το αφιέρωμα στο πλαίσιο του οποίου θα προβληθούν ξεχωριστές found footage ταινίες, φτιαγμένες από υλικά του σινεμά: "ρετάλια" αναλογικών και ψηφιακών μέσων, θραύσματα από εικόνες που έχουν διασωθεί ή βρεθεί τυχαία σε αποθήκες, ακόμη και στα σκουπίδια, αλλά και σκηνές ή και μεμονωμένα καρέ από υπάρχοντα έργα. Επίσης, αποσπάσματα από ξεχασμένα φιλμ, επίκαιρα, επίσημα αρχεία, home videos, ακόμα και desktop ντοκιμαντέρ, τα οποία μετατρέπουν υλικό από το διαδίκτυο σε αυτοτελή οπτικοακουστικά έργα (τα τέσσερα desktop ντοκιμαντέρ του αφιερώματος θα προβληθούν σε κοινό slot), μεταλλάσσονται σε κινηματογραφική πρώτη ύλη.  Σε διάλογο με το αφιέρωμα βρίσκεται και το MOMus-Πειραματικό Κέντρο Τεχνών με την εγκατάσταση THIRD PERSON (PLURAL) της εικαστικού Αικατερίνης Γεγησιάν, η οποία στηρίζεται σε αρχειακό υλικό, η κινηματογραφική βερσιόν του έργου θα προβληθεί στο 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, αλλά και η φετινή Μπιενάλε Θεσσαλονίκης που έχει ετοιμάσει ένα σχετικό τριήμερο προβολών στον κινηματογράφο Μακεδονικόν. 

                                                                                   

Στη διεθνή εικαστική σκηνή η αρχειακή στροφή της τέχνης συνδέθηκε με τη δεκαετία του ‘90 και τις αρχές των ‘00s, ως απότοκο μεταξύ άλλων της πτώσης του τείχους του Βερολίνου και της ανάγκης των καλλιτεχνών να βρουν (και) στην ιστορία μια σταθερά κατανόησης και προσανατολισμού σε έναν κόσμο που άλλαζε ραγδαία, αλλά και της επιρροής της μετα-αποικιακής και βιοπολιτικής θεωρίας στην κατανόηση του εαυτού και του πολιτικού. Την εποχή εκείνη, στις διεθνείς μπιενάλε, έργα που αξιοποιούσαν με διαφορετικό τρόπο αρχεία είχαν σημαντική παρουσία, ενώ κείμενα σχετικά με την αρχειακή παρόρμηση, τον καλλιτέχνη ως εθνογράφο/αρχαιολόγο αποτελούσαν βασικές αναφορές.

Από την ανάγκη της καταγραφής στην υπερφόρτωση της πληροφορίας

"Η τέχνη του αρχείου έχει ως κέντρο τον ιστορικό αναστοχασμό σε σχέση με το παρελθόν και μπορεί να καλύψει την γκρίζα ζώνη μεταξύ μνημοσύνου και μνημείου, αρχειακής επανόρθωσης."

'Όπως παρατηρούσε ο επιδραστικός επιμελητής Okwui Enwezor, με αφορμή την ομαδική έκθεση "Archive fever" που επιμελήθηκε το 2008 στο International Center of Photography στη Νέα Υόρκη, ο τίτλος της οποίας αποτελούσε homage στο ομώνυμο βιβλίου του Ζακ Ντεριντά του 1995, η τέχνη του αρχείου έχει ως κέντρο τον ιστορικό αναστοχασμό σε σχέση με το παρελθόν και μπορεί να καλύψει την γκρίζα ζώνη μεταξύ μνημοσύνου και μνημείου, "αρχειακής επανόρθωσης". 
Αντίστοιχα, η εικαστικός Hito Steyerl που στις αρχές της πρακτικής της συνδέθηκε ιδιαίτερα με την αρχειακή τέχνη μιλούσε για "τεκμηριωτική στροφή" και την ανάγκη να καταγράψεις (The need to document). Το καλλιτεχνικό αρχείο γίνεται, εν πολλοίς, αντιληπτό ως ένας μηχανισμός αποκαθήλωσης του επίσημου αρχείου, αν και όσο συστηματοποιείται ως πρακτική υπόκειται σε διαφορετικές αναγνώσεις, τις οποίες έχει κατηγοριοποιήσει η Claire Bishop στο άρθρο - αναφοράς "Information Overload" (Υπερφόρτωση πληροφορίας) στο περιοδικό Artforum.

Την ίδια στιγμή, στην Ελλάδα, το ενδιαφέρον για τις αρχειακές πρακτικές στην τέχνη παρέμενε μειωμένο, με λίγους καλλιτέχνες να δουλεύουν με αντίστοιχη διαδικασία (πόσο μάλλον χώρους τέχνης και επιμελητές) με πιο συστηματική της δουλειά της θεωρητικού τέχνης Ελπίδας Καραμπά που μεταξύ άλλων είχε επιμεληθεί τη σειρά εκθέσεων "Δικαίωμα Αρχείου", αξιοποιώντας από το 2013 το αρχείο του Ινστιτούτου Σύγχρονης Ελληνικής Τέχνης iset ως ανοιχτή πλατφόρμα παραγωγής σύγχρονης τέχνης και λόγου και καλώντας καλλιτέχνες να το μελετήσουν και να παραγάγουν νέα έργα γύρω από αυτό. 

Αντίστοιχα μειωμένο ήταν βέβαια και το ενδιαφέρον αλλά και η πρόσβαση στην πρόσφατη ιστορία αφού αν εξαιρέσουμε την περίοδο της δικτατορίας που λόγω και της επετείου του Πολυτεχνείου έχει ενταχθεί στη δημόσια μνήμη, ακόμη και η γενιά που μεγάλωσε με ΠΑΣΟΚ και μονοτονικό δεν διδάχθηκε τίποτε για τον Εμφύλιο που παρέμεινε θέμα - ταμπού για χρόνια ενισχύοντας τις συχνά μυθοποιημένες εντυπώσεις από συγγενείς και φίλους και δεν συνάντησε γεγονότα όπως η Μάχη της Αθήνας και η Απελευθέρωσή της στον θεσμικό δημόσιο λόγο παρά όταν η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ καθιέρωσε σχετικές εκδηλώσεις μνήμης. Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο που ειδικά η περίοδος του Εμφυλίου αλλά και η προ και μετά-εμφυλιακή εξάπτουν τα τελευταία χρόνια το ενδιαφέρον μιας γενιάς που έζησε έναν διαφορετικού τύπου δίχασμο την περίοδο των μνημονίων και του δημοψηφίσματος.

'Ώρα για (ελληνική) ιστορία

Φαίνεται ότι το ενδιαφέρον για την πρόσφατη ιστορία που άρχισε να διαφαίνεται την περίοδο της κρίσης και παραμένει έκτοτε ζωηρό –όπως αποδεικνύει η δημοφιλία ιστορικών περιπάτων, φεστιβάλ και βιβλίων αλλά και παραστάσεων που αντλούν από ντοκουμέντα– αποκρυσταλλώνεται πλέον και είναι ορατό σε όλες τις εκφάνσεις της πολιτιστικής ζωής. Θεσμοί και μουσεία όπως το ΕΜΣΤ με την έκθεση "Ελληνικός μήνας στο Λονδίνο 1975, 50 χρόνια μετά", σε επιμέλεια της Πολύνας Κοσμαδάκη, και η Εθνική Πινακοθήκη με την έκθεση της Νατάσας Μπιζά "Changing Grounds" εντάσσουν διαφορετικού τύπου αρχειακές εκθέσεις και συζητήσεις στο πρόγραμμά τους και, ιδρύματα όπως το Ωνάση προσθέτουν αρχεία στο δυναμικό τους (με πιο πρόσφατο παράδειγμα τη συλλογή του Γιάννη Πετρίδη) και εστιάζουν σε φωτογραφικά αρχεία όπως της Maria Cyber και του Σπύρου Στάβερη, θεσμικοί καλλιτέχνες όπως ο Δημήτρης Παπαϊωάννου ξαναβλέπουν τη δουλειά τους ως ένα ανοιχτό αρχείο θέλοντας να ξαναδουλέψουν με έργα του παρελθόντος υπό αυτό το πρίσμα.

 

Ενώ υπάρχει μια θεσμική αδιαφορία για την αρχειακή πολιτική και τα ιστορικά αρχεία κινδυνεύουν, οι καλλιτέχνες/ιδες σκαλίζουν τα αρχεία, και νέα καλλιτεχνικά queer, φεμινιστικά, μεταναστευτικά (αντί)αρχεία από τα κάτω συγκροτούνται σε διάλογο με νέες ριζοσπαστικές επιστημολογίες δημιουργώντας (προσωρινούς;) χώρους μνήμης.

Και την ίδια στιγμή δημιουργοί από διαφορετικά πεδία, από το θέατρο ως τη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο, δουλεύουν με αρχεία εντάσσοντάς τα στη μυθοπλασία τους, όπως ο Θανάσης Βασιλείου με το κινηματογραφικό δοκίμιο - ντοκιμαντέρ "Λο", η Μαρία Σιδέρη με την έρευνά της για τις εκδόσεις των ανταρτών
ή πιο πρόσφατα η Ελισάβετ Χρονοπούλου με το βιβλίο "Επί σκοπώ πλουτισμού" (εκδόσεις Πόλις) που προέκυψε μετά από έρευνα στα Αρχεία του Ειδικού Δικαστηρίου Δωσιλόγων Αθηνών και τα όσα αποκαλυπτικά διάβασε εκεί. 

'Όπως έχει αναλύσει, άλλωστε, το επιτυχημένο βιβλίο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη, οι "Δωσίλογοι" δεν ήταν οι λίγοι "κακοί" μαυραγορίτες λαδέμποροι που έχουν περάσει στο συλλογικό φαντασιακό αλλά ένα πολύ πιο σύνθετο, οργανωμένο δίκτυο συμπατριωτών μας με θεσμική κάλυψη. Ξαναβλέποντας τον "Θίασο" του Αγγελόπουλου στο Cinobo, όπου οι ταινίες του τρεντάρουν μαζί με το "Τελευταίο Σημείωμα" του Βούλγαρη, αναγνωρίζω αναφορές σε επιδραστικές σκηνές που αναβιώνει ο νεαρός θίασος της Πειραματικής Σκηνής του Εθνικού στην παράσταση-ανοιχτή πρόβα "ΚΑΠΟΥΤ / Πόλεμος, ένα Vaudeville", όπως της ηθοποιού που κατεβαίνει στο υπόγειο του μαυραγορίτη για να τραγουδήσει γυμνή προκειμένου να πάρει λάδι. 

Οι φωτογραφίες της Καισαριανής φόρτισαν ξανά τη συζήτηση περί αρχείων, σε μια εποχή που, όπως είχαν επισημάνει οι υπεύθυνοι των ΑΣΚΙ στο Φεστιβάλ Δημόσιας Ιστορίας πριν λίγα χρόνια, παρά τις προσπάθειες που έγιναν τη δεκαετία του '90 για συγκρότηση αρχείων από τα κάτω, τα περισσότερα έχουν κλείσει όπως και οι οργανισμοί που τα έφτιαξαν, ενώ υπάρχει μια θεσμική αδιαφορία για την αρχειακή πολιτική. Καλλιτεχνικά queer, φεμινιστικά, μεταναστευτικά (αντί)αρχεία από τα κάτω συγκροτούνται σε διάλογο με νέες ριζοσπαστικές επιστημολογίες δημιουργώντας (προσωρινούς;) χώρους μνήμης, σκέψης και συν-αισθηματικής εμπλοκής, όσο η κοινωνικοπολιτική επικαιρότητα πιέζει και οι ρωγμές που έχουν δημιουργήσει συσσωρευμένα τραύματα που δεν έχουμε ουσιαστικά διαχειριστεί βγαίνουν στην επιφάνεια.