Τι είναι τελικά το Insular Animisms που τρέχει στις Σπέτσες;

Μετά από μια δίμηνη συνεργασία και διαμονή καλλιτεχνών στις Σπέτσες, στα πλαίσια του προγράμματος φιλοξενίας καλλιτεχνών Anargyros Art Residency, εγκαινιάζεται η έκθεση Insular Animisms, με έργα που δημιουργήθηκαν αυτό το διάστημα. Σε επιμέλεια της Εύας Βασλαματζή, 6 καλλιτέχνες μιλάνε για τη νησιώτικη πραγματικότητα, θέτοντας ως θεμέλια της δουλειάς τους το παρελθόν, το τοπικό οικοσύστημα, τον τρόπο ζωής της κοινότητας και την προφορική ιστορία που μένει ζωντανή στους ντόπιους. Η επιμελήτρια της έκθεσης μίλησε στο αθηνόραμα, δίνοντάς μας μια έντονη γεύση από τη διαδικασία που προηγήθηκε και από όσα θα ακολουθήσουν στην έκθεση. 

Το πρόγραμμα είναι μια πρωτοβουλία της Αναργυρείου και Κοργιαλένειου
Σχολής Σπετσών. Τι το ιδιαίτερο έχει αυτός ο χώρος - φορέας και πόσο αυτό
"ενημερώνει" την έκθεση και τα έργα που παράγονται εκεί; Ο χώρος είναι πολύ ιδιαίτερος, μοναδικός στην Ελλαδα. Πέντε κτίρια του 1928 σε κλίμακα μεγάλης πόλης, με στοιχεία από Ιταλία και εκλεκιστικο στυλ, που παραμένει άθικτος σήμερα, προορισμένος για να στεγάσει παιδιά και αίθουσες διδασκαλίας ως οικοτροφείο. Ο φορέας σήμερα συνεχίζει την εκπαιδευτική του δραστηριότητα με σεμινάρια, συνέδρια, προσωρινές ακαδημίες με διεθνή συμμετοχή και το καλλιτεχνικό residency συνεισφέρει σε αυτό από την περσινή χρονιά που ιδρύθηκε. Η επιρροή του κτιρίου στα έργα είναι πολύ εμφανής: εμφανίζεται σαν σκηνικό σε φιλμ, στοιχεία από τις συλλογές του εκτίθενται σε διάλογο με εγκαταστάσεις, ιστορικά στοιχεία που συνδέονται με αυτόν διαμορφώνουν ερευνητικές κατευθύνσεις έργων, οι ήχοι που παράγει καταγράφονται. Οπότε η τροφοδότηση από αυτό είναι συνεχής - ακόμα και όταν δεν είναι κοντά στη θεματική ή απαραίτητα προσχεδιασμένο.

Κάτι που κάνει την έκθεση να ξεχωρίζει, είναι ότι αποτελεί μέρος μια ευρύτερης καλλιτεχνικής διαδικασίας και συνεργασίας που διήρκησε περίπου έναν μήνα, και που έγινε μέσα στο ίδιο το νησί. Πώς ξεκίνησε η ιδέα του επιμελητικού σκεπτικού και από πού αντλούσαν έμπνευση οι καλλιτέχνες αυτό το διάστημα που μείνατε στις Σπέτσες; Τι είδους έργα προέκυψαν και θα δούμε στην έκθεση; Η ιδέα ξεκίνησε από την έκθεση Animisms του Anslem Franke, η οποία προσεγγίζει την πολύπλευρη και πολύπλοκη έννοια του ανιμισμου μέσα από σύγχρονα έργα. Διαβάσαμε όλοι μαζί στην αρχή του residency ένα κείμενο του επιμελητή σχετικά με την καταγωγή του ανιμισμου και την γέννηση του από τον διαχωρισμό που έφερε ο διαφωτισμός ανάμεσα σε σώμα και ψυχή, φύση και κουλτούρα. Οι καλλιτέχνες
εμπνεύστηκαν πολύ από βόλτες στη φύση και παρατήρηση του τοπίου, εστιάζοντας με τα δικά τους εργαλεία σε γνωρίσματα της, από συναντήσεις και συζητήσεις με την τοπική κοινότητα, από βιβλία και αρχεία. Έχουν προκύψει lecture performance, εγκαταστάσεις, βιντεοεγκαταστάσεις, σχέδια σε χαρτί και σε χαλκό, ταινία μυθοπλασίας και ηχητικά έργα. Τα εγκαίνια θα είναι μια ιδιαίτερη εμπειρία, θα ακολουθήσουμε συλλογικά μια πορεία ανάμεσα σε περφορμανς και έργα εντός και εκτός του κτιρίου. 

Αν και η λαϊκή παράδοση αποτελεί αναπόσπαστο χαρακτηριστικό της διαμόρφωσης της ταυτότητας του νησιού και διατρέχει το έργο των καλλιτεχνών που επιλέξατε, γιατί πιστεύετε ότι είναι κάτι που συχνά δεν υπολογίζεται; Δεν εστιάζουν όλοι στην λαϊκή παράδοση, δεν είναι δηλαδή χαρακτηριστικό στοιχείο όλων των έργων. Ο Κωνσταντίνος Παπανικολάου μελετά την ελληνικότητα σαν προϊόν εξαγωγής της ελληνικης καλλιτεχνικης παραγωγής στο εξωτερικό, η Μυρτώ Βρατσάνου ψάχνει στοιχεία που συνδέονται με πιο κρυφές ή λιγότερο γνωστές ιστορίες για το νησί. Σε πολλά έργα συλλέγονται κυριολεκτικά στοιχεία από την φύση, όπως σε αυτό της Nona Inescu, ή με άυλο τρόπο γίνεται ένα ηχητικό πορτραίτο της ακτογραμμής του νησιού, όπως στο έργο της Matilde Meireles. Οπότε θα έλεγα ότι δεν είναι στην λαϊκή παράδοση η εστίαση των έργων αλλά περισσότερο σε επαναπροσεγγίσεις του περιβάλλοντος και του παρελθόντος. Πιστεύω όμως ότι δεν υπολογίζεται η λαϊκή παράδοση με τον τρόπο που θα έπρεπε, παραμένει ή εξιδανικευμένο ή υποτιμημένο αλλά όχι ως πραγματική πηγή γνώσης. 

Δεδομένου πως το στοιχείο της ελληνικότητας μας φαίνεται αισθητό στην έκθεση,υπήρξαν παγίδες στο να μην παρερμηνευτεί ο χαρακτήρας της έκθεσης ως εθνοκεντρικός, αλλά περισσότερο κοινωνικός και ανθρωποκεντρικός; Δεν υπάρχει τέτοια παγίδα γιατί είναι πολύ κριτική η ματιά στα λίγα έργα που προσεγγίζουν αυτή την έννοια. Περισσότερο θα έλεγα ότι αποδομούνται κυρίαρχα αφηγήματα με ευφάνταστο τρόπο. Για παράδειγμα, στο φιλμ της Mariangela Ciccarello πρωταγωνιστούν θηλυκότητες που σχετίζονται με τις Σπέτσες ως φανταστικά μέλη της Κρυφής Κοινότητας της Θάλασσας, μιας οριζόντιας κοινοβιακής ομάδας. Οι πραγματικές ιστορίες της Μπουμπουλίνας και της Ελένης Μπούκουρη- Αλταμούρα μπλέκονται με αυτή της Γοργόνας και μεταφέρονται στο σήμερα μέσα από την τυχαία συνάντηση τους με την M., μια ιταλίδα δημοσιογράφο που έχει έρθει για γυρίσματα στο νησί, που υποδύεται η σκηνοθέτις. 

Για πολλούς ανθρώπους πλέον, οι μύθοι αποτελούν παρελθοντικό και ίσως παλιακό στοιχείο του πολιτισμού, εσείς όμως τους επιλέξατε ως πυρήνα της έκθεσης. Με ποιον τρόπο σας ενδιαφέρουν και πώς πιστεύετε ότι μπορούμε να τους ζωντανέψουμε ξανά, επαναφέροντάς το στη βάση της σύγχρονης τοπικής ταυτότητας; Το προηγούμενο παράδειγμα είναι αρκετά επιτυχημένο, γιατί παίρνει μύθους και τους μεταποιεί σε κάτι καινούργιο που ενώ εμπνέεται από το παρελθόν και τη δυναμική που φέρνει ένα πρόσωπο όπως η Μπουμπουλίνα το κάνει επίκαιρο. Αντίστοιχα, η Μυρτώ Βρατσάνου εικονοποιεί σύγχρονους μύθους και πληροφορίες σε σχέδια όπου χέρια πρωταγωνιστούν, για να προσθέσει την αίσθηση της αφής στην προφορικότητα. Οι μύθοι, περισσότεροι ή λιγότεροι γνωστοί, φαίνεται να μας κινητοποιούν και το ενδιαφέρον είναι αν φτιάχνουμε εμείς άλλους ξεκινώντας από αυτούς και προσθέτοντας επιπλέον μυθοπλαστικά στοιχεία ή και τι υλικότητες μπορούν να τους στεγάσουν. 

Προγραμματικά παρατηρείται τον τελευταίο καιρό μια ευρύτερη προσπάθεια ανάδειξης της "χειροτεχνίας" ως μέρος της λαϊκής παράδοσης. Με ποιόν τρόπο θεωρείτε ότι κάτι τέτοιο είναι σημαντικό και ποιές είναι οι προκλήσεις ενός αντίστοιχου εγχειρήματος; Υπάρχει πολύ έντονο αυτό το στοιχείο σε πρακτικές, φαντάζομαι και σαν αντίδραση στην ψηφιακή ζωή αλλά και σαν ανάμνηση (γιατί ακόμα υπάρχει η ανάμνηση από χειροτεχνία στην δική μου γενιά). Πρόκληση σίγουρα αποτελεί μια απλή επανάληψη της παράδοσης, αλλά αν υπάρχει το στοιχείο της εμμονής ακόμα και αυτό μπορεί να γίνει ενδιαφέρον. Στην συγκεκριμένη έκθεση δεν είναι έντονο το στοιχείο της χειροτεχνίας ή της παράδοσης πάντως - θα έλεγα ότι το θέμα είναι η φύση και αυτά που προβάλλουμε σε αυτήν, οι φαντασιώσεις μας, οι ταυτίσεις μας. Επειδή η σχέση παλαιότερων κοινωνιών με την φύση ήταν πιο έντονη είναι πιο εμφανές στην παράδοση αυτό το δάνεισμα. Η θεματική σχετίζεται και με μια εθνογραφική προσέγγιση, που όμως είναι κάτι αρκετά διαφορετικό από την λαογραφία. Σίγουρα το παρελθόν (ιστορικό ή και γεωλογικό) είναι κινητήριος δύναμη της έκθεσης αλλά, θέλω να πιστεύω, με τρόπους που το ταρακουνούν.