στα χωράφια του μοβ χρυσού
Στα χώματα μιας συγκεκριμένης περιοχής της Κοζάνης, και μόνο επί δύο εβδομάδες του Οκτωβρίου, το ταπεινό κυκλάμινο που κρύβει το ακριβότερο μπαχαρικό στον κόσμο, ο κρόκος, ανθίζει κάθε πρωί μέσα σε μια μοβ φαντασμαγορία, για να καταλήξει μετά από μια λεπτεπίλεπτη και κοπιαστική διαδικασία, να αρωματίζει πιάτα του γευστικού μας πόθου.
Είναι ένα απλό στίγμα λουλουδιού, μια κόκκινη μικρή κλωστή, με ιστορία χιλιάδων χρόνων. Είναι ο κρόκος ή ζαφορά, το σαφράν που νοστιμίζει τις τροφές μας προσθέτοντάς τους γεύση αλλά και χρώμα. Γι’ αυτό, άραγε, το λαμπερό κίτρινο που «απελευθερώνει» να το παρομοιάζουν με χρυσάφι, ή μήπως για την τιμή του που κατά καιρούς έφτασε να είναι υψηλότερη και από αυτήν του χρυσαφιού; Και αν αυτό το λουλουδάκι είναι, έστω μεταφορικά, χρυσός, τότε εμείς που το κυνηγάμε στις ανοιχτές εκτάσεις της δυτικής Μακεδονίας, τι είμαστε; Ας πούμε χρυσοθήρες μαγικών στιγμών…
Ξεκινήσαμε ξημερώματα από την Κοζάνη αναζητώντας τα χωράφια όπου φυτρώνει ο κρόκος.
Οι οδηγίες ήταν συγκεκριμένες: «Ανάμεσα στα χωριά Κρόκος, Καρυδίτσα, Άνω και Κάτω Κώμη, εκεί θα βρείτε τα κροκοχώραφα. Δεν πρόκειται να τα χάσετε, το θέαμα είναι εντυπωσιακό».
Η αλήθεια είναι ότι δεν υπερέβαλαν. Μόλις απομακρυνθήκαμε από την τσιμεντένια αισθητική της Κοζάνης, μας περίμενε ένα μαγικό τοπίο. Λόφοι κυματιστοί, όπου εξαντλείται όλη η παλέτα των γήινων χρωμάτων. Αραιά και πού κάποιο μοναχικό δέντρο ξεφυτρώνει μέσα από αυτή τη χωμάτινη θάλασσα, ή ένας πυλώνας – μην ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε σε κοντινή απόσταση από την Πτολεμαΐδα. Αλλά κρόκος, πουθενά.
Κι όμως. Δεν κάναμε λάθος στις ημερομηνίες. Η συγκομιδή του κρόκου αρχίζει περίπου στα μέσα Οκτωβρίου και διαρκεί μόλις δύο εβδομάδες, όταν δηλαδή ο βολβός που είναι κρυμμένος στη γη ανθίζει και δίνει το κυκλάμινο με τις έξι «κλωστούλες»: τρεις κίτρινοι στήμονες (αρσενικοί, κατώτερης ποιότητας) και τρία κόκκινα στίγματα (θηλυκά, το πολύτιμο σαφράν). Ακούγεται απλό, αλλά δεν είναι. Παράδοξο πρώτο: Ο crocus sativus linneus, όπως είναι η επιστημονική ονομασία του φυτού, είναι εξόχως ιδιότροπος και επιλεκτικός. Στην Ελλάδα φυτρώνει και αναπτύσσεται μόνο σε αυτά τα μέρη, κι ας έγιναν εντατικές προσπάθειες να καλλιεργηθεί και σε άλλες περιοχές. Παράδοξο δεύτερο: Η Ελλάδα είναι η ευρωπαϊκή χώρα με τη μεγαλύτερη παραγωγή κρόκου! Ελάχιστοι το γνωρίζουν, γιατί ο ελληνικός κρόκος, δηλαδή περίπου πέντε-οκτώ τόνοι, παίρνει το δρόμο της εξαγωγής, κυρίως σε χώρες όπου χρησιμοποιείται ιδιαίτερα στη μαγειρική, όπως Ισπανία (βλέπε παέγια), Ιταλία (βλέπε ριζότο) ή Γαλλία (βλέπε μπουγιαμπές)! Πέντε έως οκτώ τόνοι από μικρούς στήμονες, και όλοι να φυτρώνουν σε αυτά εδώ τα χωράφια! Μιλάμε για μια έκταση μόλις 8,5 τετραγωνικών χιλιομέτρων, την οποία, εννοείται, έχουμε αλωνίσει τις τελευταίες ώρες αναζητώντας το πολύτιμο λουλούδι.
φως εκ φωτός
Αν έρθεις νωρίς, αναρωτιέσαι. Όσο και να κοιτάζεις προσεκτικά τα κροκοχώραφα, το μόνο που βλέπεις είναι χώμα. Η σοδειά της προηγούμενης ημέρας έχει μαζευτεί και το χωράφι είναι «βουβό», το μαγικό λουλουδάκι άφαντο, κλειστό, ένα με τη γη. Ο ήλιος έχει ανέβει, το ρολόι έδειξε ήδη δέκα. Και ξαφνικά, το θαύμα! Εκεί όπου προηγουμένως έβλεπα μόνο χώμα, τώρα αρχίζω να διακρίνω κατά τόπους ένα αχνό, απροσδιόριστο χρώμα. Μέσα σε λίγη ώρα, τα γήινα «χαλιά» έχουν βαφτεί με ένα υπέροχο μοβ, που θα γίνεται όλο και πιο βαθύ, καθώς οι ακτίνες του ήλιου θα συνεχίζουν να θερμαίνουν την ψυχρή φθινοπωριάτικη ατμόσφαιρα και να «ξυπνούν» τον κρόκο. Δεν πρόκειται απλά για ένα μαγικό θέαμα, αλλά για την καθαρή ομορφιά σε όλο της το μεγαλείο. Μοιάζει με έργο τέχνης, που ο ευφάνταστος καλλιτέχνης (η φύση, δηλαδή) διάλεξε να μορφοποιείται μπροστά στα μάτια σου. Κάθε μέρα από την αρχή, για δέκα περίπου ημέρες το χρόνο.
Λίγη ώρα αργότερα πλέουμε σε μια θάλασσα από μοβ. Μαζί με το λουλούδι έχουν κάνει την εμφάνισή τους και οι καλλιεργητές του, οικογένειες από τα διπλανά χωριά. Άνθρωποι απλοί, εξαιρετικά φιλόξενοι, που θα μοιραστούν μαζί μας μια κουβέντα, έναν καφέ, ένα τσίπουρο.
Η δουλειά τους εξαιρετικά επίπονη. Θα μείνουν στο χωράφι συλλέγοντας, διπλωμένοι στα δύο, το πολύτιμο λουλούδι, μέχρι να δύσει ο ήλιος. Επιστρέφοντας στο σπίτι, πρέπει να διαχωρίσουν αμέσως τα πέταλα από τους στήμονες και τα στίγματα, αλλιώς η υγρασία θα καταστρέψει την ποιότητα. Ακολουθεί η ξήρανση και η διαλογή του κίτρινου από τον πολύτιμο κόκκινο κρόκο που στη συνέχεια θα διοχετευτούν στον Αναγκαστικό Συνεταιρισμό. Τιμή πώλησης περίπου 500-700 ευρώ το κιλό. Αξίζει τον κόπο; Αν σκεφτεί κανείς ότι για να συλλεχθεί αυτό το κιλό απαιτούνται 150.000-200.000 λουλούδια με τις αντίστοιχες «μετάνοιες» στη γη, χώρια η επεξεργασία…
Αρχίζει να σκοτεινιάζει, οι οικογένειες μαζεύονται πια στα σπίτια. Μια διάχυτη μυρωδιά κρόκου πλανάται στον αέρα, κάτι σαν γιορτή. Οι πόρτες των σπιτιών είναι ξεκλείδωτες. Ανοίγεις μια και μπαίνεις, έρχεται αμέσως η καρέκλα, το κέρασμα... Πιάνουμε κουβέντα για τον κρόκο, τα παραμύθια και τα τραγούδια του. Μια άλλη Ελλάδα, ξεχασμένη, σπάνια, αναπνέει σε αυτά τα μέρη.
info
Τα χωριά του κρόκου βρίσκονται σε απόσταση μόλις 3 χλμ. από την Κοζάνη και δεν διαθέτουν τουριστική υποδομή. Εκτός από τα ξενοδοχεία της Κοζάνης (Έλενα, 4*, 24610 26056, τιμή δίκλινου € 75 με πρωινό, Αλιάκμων, Γ΄ κατηγορία, 24610 36015, τιμή δίκλινου € 45), μπορείτε να επιλέξετε κάποιο ενοικιαζόμενο δωμάτιο στα κοντινά Σέρβια με το βυζαντινό κά-στρο και την εντυπωσιακή τεχνητή λίμνη Πολυφύτου του ποταμού Αλιάκμονα, ή στην Αιανή (Ελίμεια, 24610 98707, τιμή δίκλινου € 40).
Η περιοχή της Κοζάνης φημίζεται για τις γαστρονομικές της απολαύσεις. Εκτός από τις γνωστές κοζανίτικες πίτες, μην παραλείψετε να δοκιμάστε τα γιαπράκια, δηλαδή λαχανοντολμάδες, και βέβαια λιαστό κρασί από τη Σιάτιστα. Η ανακάλυψη του ταξιδιού: τσίπουρο με κρόκο, δηλαδή ρίξτε μια κλωστούλα στο ποτήρι σας και περιμένετε να πάρει χρώμα και γεύση. Μην προσπαθήσετε να αγοράσετε χύμα κρόκο (απαγορεύεται ρητώς από το καταστατικό του Συνεταιρισμού), θα ανταμειφθείτε όμως από τις καλαίσθητες συσκευασίες του. Τηλέφωνο επικοινωνίας του Συνεταιρισμού για τις ακριβείς ημερομηνίες συγκομιδής, 24610 63283.
Eλισάβετ Λαλουδάκη
