Στον Πεντάλοφο η πέτρα δεν είναι απλώς οικοδομικό υλικό. Είναι σχεδόν η γλώσσα του τόπου. Τη βλέπεις στα σπίτια, στις εκκλησίες, στις βρύσες και στα καλντερίμια ενός χωριού σκαρφαλωμένου στα 1.060 μέτρα, που για αιώνες έβγαζε περίφημους μαστόρους και τους έστελνε να χτίσουν σε ολόκληρη την Ελλάδα. Τώρα, ένα από τα πιο ιδιαίτερα πέτρινα κτίριά του αποκτά καινούργια ζωή: η "Κούλια" ανοίγει ως λαογραφικό μουσείο και γίνεται μια ακόμη καλή αφορμή για να γνωρίσουμε καλύτερα τον Πεντάλοφο.
Και τι ακριβώς είναι μια Κούλια; Στην παραδοσιακή αρχιτεκτονική του χωριού ήταν μια οχυρωμένη κατοικία, σχεδιασμένη ώστε να προσφέρει όχι μόνο στέγη αλλά και προστασία. Μαζί με τα μεγαλύτερα και περισσότερο επιβλητικά αρχοντικά, οι Κούλιες αποτελούσαν έναν από τους βασικούς τύπους κατοικίας του παλιού οικισμού. Το κτίριο που στεγάζει σήμερα το μουσείο χρονολογείται από τον 18ο αιώνα και είναι το μοναδικό αυτού του τύπου που διασώζεται στον Πεντάλοφο.
Παραχωρήθηκε στον Εκπολιτιστικό Σύλλογο Πενταλόφου το 1996 και χρειάστηκαν χρόνια εργασίας και αρκετή εθελοντική προσφορά μέχρι να μετατραπεί στον πρώτο μόνιμο λαογραφικό εκθεσιακό χώρο του χωριού. Στους δύο ορόφους του δεν στήθηκε απλώς μια σειρά από προθήκες. Έπιπλα, εργαλεία, υφαντά, νομίσματα και παραδοσιακές φορεσιές επιχειρούν να ξανασυνθέσουν μικρές εικόνες από την καθημερινή ζωή προηγούμενων γενεών.
Το σκηνικό, άλλωστε, δύσκολα θα μπορούσε να είναι πιο ταιριαστό. Ο Πεντάλοφος, το παλιό Ζουμπάνι, είναι άρρηκτα δεμένος με τους περίφημους Ζουμπανιώτες μαστόρους της πέτρας, οι οποίοι οργανώνονταν σε συνάφια, ταξίδευαν από τόπο σε τόπο και επικοινωνούσαν μεταξύ τους ακόμη και με τη δική τους επαγγελματική γλώσσα, τα Κουδαρίτικα. Από τα χέρια τους γεννήθηκαν σπίτια, σχολεία, εκκλησίες, γεφύρια και βρύσες – μια ολόκληρη τέχνη που γεννήθηκε σε μεγάλο βαθμό από την ανάγκη και εξελίχθηκε σε ταυτότητα.
Περπατώντας σήμερα στον οικισμό, αυτή η ιστορία εξακολουθεί να διαβάζεται πάνω στις πέτρινες όψεις και στα καλντερίμια. Ανάμεσα στα σημαντικά κτίρια ξεχωρίζει και ο Άγιος Αχίλλειος του 1742, ενώ οι επιρροές από τη γειτονική Ήπειρο είναι εμφανείς στην αρχιτεκτονική φυσιογνωμία του χωριού.
Η "Κούλια" έρχεται, λοιπόν, όχι τόσο να προσθέσει ένα ακόμη μουσείο στον χάρτη όσο να βάλει τις μικρές ανθρώπινες ιστορίες μέσα σε αυτό το ήδη εντυπωσιακό σκηνικό. Γιατί πίσω από την πέτρα υπάρχουν οι άνθρωποι που τη δούλεψαν, τα σπίτια που κατοικήθηκαν, τα εργαλεία που πέρασαν από χέρι σε χέρι και μια καθημερινότητα που διαφορετικά θα έμενε κρυμμένη.
Και αυτός είναι ίσως ο καλύτερος τρόπος να τη δει κανείς: ως μία ακόμη στάση σε μια βόλτα στον Πεντάλοφο, όπου το ίδιο το χωριό λειτουργεί ήδη σαν υπαίθριο μάθημα αρχιτεκτονικής και ιστορίας.
