Ο αποτυχημένος

Ο σημαντικός Αυστριακός διανοούμενος και συγγραφέας, Τόμας Μπέρνχαρντ, είναι γνωστός για τα πυκνά κείμενά του, θεατρικά και μη, όπου με διαφορετικές αφορμές ανατρέχει σε μια σταθερή ομάδα θεμάτων. Στον "Αποτυχημένο" τον απασχολούν η αγωνία του καλλιτέχνη, τα προσωπικά αδιέξοδα και το αίσθημα της ματαιότητας και του μηδενισμού, οι τραυματικές και ευνουχιστικές οικογενειακές σχέσεις, το τεχνοκρατικό οικονομικό σύστημα. Όλα αυτά τα εκφράζει με σαρκαστικό και κυνικό ύφος, συχνά με πικρόχολη διάθεση και με έναν παραληρηματικό τρόπο έκφρασης, που καθιστούν τα έργα του –ακόμη και τα θεατρικά– ιδιαιτέρως προκλητικά σε επίπεδο σκηνοθετικής και ερμηνευτικής μεταχείρισης.

Στην προκειμένη περίπτωση, έχουμε να κάνουμε με ένα μυθιστόρημα κι έτσι οι προκλήσεις της αφηγηματικότητας είναι ακόμη περισσότερες. Η ιστορία εκτυλίσσεται ως μια αναδρομή στο παρελθόν: ο Αφηγητής του έργου ανακαλεί τη γνωριμία του με τον θρυλικό πιανίστα Γκλεν Γκουλντ και τον Βερτχάιμερ, με τους οποίους είχαν μοιραστεί κάποια μαθήματα πιάνου είκοσι οχτώ χρόνια πριν. Η γνωριμία τους έμελλε να αποδειχτεί καθοριστική και συντριπτική, καθώς ο ίδιος και ο Βερτχάιμερ, αντιλαμβανόμενοι την ανεπάρκειά τους μπροστά στη διάνοια του Γκουλντ, εγκατέλειψαν διά παντός τη μουσική.

Ο Έκτορας Λυγίζος πήρε το πυκνό κείμενο του Μπέρνχαρντ και, χωρίς να φοβηθεί το αφηγηματικό ύφος του –το οποίο διατήρησε αυτούσιο–, το απέδωσε σε μια παράσταση που κινείται αέρινα στους ρυθμούς μιας συνεχούς αν και αδιόρατης "χορογραφίας". Οι ηθοποιοί συντονίστηκαν σε μια παρτιτούρα κινήσεων, σε απόλυτη συνομιλία και με τη μουσική στο πιάνο· συχνά, μάλιστα, η διάδρασή τους γινόταν μέσω της κίνησης παρά του λόγου, καθώς σε ελάχιστα σημεία εγκαταλείφθηκαν οι παράλληλες αφηγήσεις για χάρη του διαλόγου. Παρ’ όλ’ αυτά, ο τρόπος που αλληλεπίδρασαν μεταξύ τους είναι αξιοσημείωτος. Επ’ ουδενί, όμως, το βάρος δεν δόθηκε στη φόρμα, αντιθέτως ο σκηνοθέτης δούλεψε εξαιρετικά και στο επίπεδο του κειμένου κι έτσι η ιστορία –και όλο το δραματικό βάρος της– πέρασε με αμεσότητα στην πλατεία.

Αξίζει, επίσης, ιδιαίτερης σημείωσης το γεγονός ότι η παράσταση απέδωσε γλαφυρά το (πικρό και σαρκαστικό) χιούμορ του συγγραφέα. Παίρνοντας το ρίσκο μιας σχεδόν φαρσικής απόδοσης (πόσο χαρακτηριστικές η κυκλική πόρτα και οι συνεχείς είσοδοι και έξοδοι των ηθοποιών), ο Λυγίζος κατάφερε να αποτυπώσει όλο το δράμα που κρύβεται στη φάρσα, ενώ η υπαρξιακή και καλλιτεχνική αγωνία των προσώπων συναντήθηκε με τις εύστοχες στην κωμικότητά τους ερμηνείες: του ίδιου του Λυγίζου ως Αφηγητή, που κουβάλησε το κύριο φορτίο της αφήγησης, του εξαίσιου Γιάννη Νιάρρου (Γκουλντ), που έφερε όλη την ιδιορρυθμία της συμπεριφοράς μιας ιδιοφυΐας και άφηνε αποτύπωμα ακόμη και στις σιωπηλές στιγμές του, του Άρη Μπαλή (Βερτχάιμερ), ενός δραματικού κλόουν που λύγιζε από το βάρος της ίδιας του της ύπαρξης, και της Αμαλίας Μουτούση, που αποτύπωσε καίρια με τη σωματικότητά της τη λαϊκή καταγωγή της Ξενοδόχου.