Γιάννης Κουσκούτης©
Για δεύτερη χρονιά, ο "Βυσσινόκηπος", το τελευταίο και ένα από τα πιο εμβληματικά έργα του Αντόν Τσέχοφ, επιστρέφει στην Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, σε διασκευή και σκηνοθεσία Έκτορα Λυγίζου (από 28/11). Μια παράσταση που, πίσω από την ιστορία μιας οικογένειας που χάνει το σπίτι και το κτήμα της, αναζητά τις ανθρώπινες αντιφάσεις, τον φόβο της αλλαγής, τη δύναμη της μνήμης και την αδυναμία μας να αποχαιρετήσουμε όσα κάποτε θεωρούσαμε δεδομένα.
Το τσεχοφικό έργο, όχι μόνο δεν παλιώνει, αλλά, αντίθετα, αποκτά νέες αναγνώσεις, καθώς οι κοινωνίες αλλάζουν και οι άνθρωποι εξακολουθούν να αναγνωρίζουν σε αυτά κομμάτια του εαυτού τους. Γραμμένο το 1903, λίγο πριν από τον θάνατο του συγγραφέα, είναι ένα έργο αποχαιρετισμού: μιας εποχής που τελειώνει, μιας κοινωνικής τάξης που χάνει τα προνόμιά της, μιας οικογένειας που βλέπει τον κόσμο της να καταρρέει, χωρίς να βρίσκει τη δύναμη να αντιδράσει.
Στην παράσταση του Έκτορα Λυγίζου, ο τσεχοφικός κόσμος αποκτά μια ιδιαίτερη σκηνική και ηχητική διάσταση. Ο σκηνοθέτης προσεγγίζει το έργο μέσα από την ιδέα ενός ιδιότυπου "μουσικού ρεαλισμού", όπου το κείμενο λειτουργεί σαν παρτιτούρα και οι ανθρώπινες φωνές σαν μουσικά όργανα. Οι διάλογοι, οι παύσεις, οι σιωπές, οι επικαλύψεις των φωνών και οι καθημερινοί ήχοι συνθέτουν ένα σύνθετο σύμπαν, στο οποίο το κωμικό συναντά το τραγικό και η ελαφρότητα συνυπάρχει με την υπαρξιακή αγωνία.
Μια οικογένεια ξανασμίγει στο παλιό της σπίτι, έναν τόπο φορτωμένο με μνήμες, αγάπες, απώλειες και στιγμές μιας ζωής που μοιάζει πια μακρινή. Το σπίτι έχει γεράσει, τα χρέη το απειλούν και ο αγαπημένος βυσσινόκηπος βρίσκεται ένα βήμα πριν από την οριστική απώλεια. Έξω, ο κόσμος αλλάζει με ταχύτητα, νέες κοινωνικές ισορροπίες διαμορφώνονται και το μέλλον διεκδικεί τη θέση του. Εκείνοι, όμως, μοιάζουν να έχουν παγιδευτεί ανάμεσα σε όσα υπήρξαν και σε όσα αδυνατούν να φανταστούν. Γαντζώνονται από τις αναμνήσεις, αναβάλλουν τις αποφάσεις, αποφεύγουν την πραγματικότητα, σαν να μπορούν με κάποιον τρόπο να σταματήσουν τον χρόνο.
Κι ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη συγκίνηση αλλά και η διαχρονική δύναμη του τσεχωφικού έργου: η αδυναμία μας να αποχωριστούμε όσα αγαπήσαμε, ακόμη κι όταν γνωρίζουμε πως ο κόσμος γύρω μας δεν μπορεί να παραμείνει ίδιος. Η νοσταλγία γίνεται καταφύγιο, η αδράνεια μοιάζει με επιλογή και η αλλαγή, όσο αναπόφευκτη κι αν είναι, εξακολουθεί να μας τρομάζει.
Για δεύτερη χρονιά, ο "Βυσσινόκηπος" επιστρέφει στην Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, από τις 28 Νοεμβρίου, με τον δεκαμελή θίασο να ξαναζωντανεύει αυτό το πολυφωνικό σύμπαν: Γιώργος Ζιάκας, Γιάννης Κλίνης, Σοφία Κόκκαλη, Έκτορας Λυγίζος, Υβόννη Μαλτέζου, Μαρία Μοσχούρη, Αμαλία Μουτούση, Γιάννης Παπαδόπουλος, Κατερίνα Πατσιάνη και Φοίβος Συμεωνίδης. Σε διασκευή και σκηνοθεσία Έκτορα Λυγίζου, η παράσταση μάς προσκαλεί να επιστρέψουμε σε έναν κόσμο που χάνεται, αλλά εξακολουθεί να μας αφορά πολύ. Γιατί ο "Βυσσινόκηπος" δεν μιλά απλώς για την πώληση ενός κτήματος. Μιλά για τους αποχαιρετισμούς που δεν τολμάμε να κάνουμε, για τις αλλαγές που καθυστερούμε να αποδεχτούμε και για εκείνα που, ενώ έχουν ήδη αρχίσει να μας εγκαταλείπουν, εμείς επιμένουμε να πιστεύουμε πως θα είναι για πάντα δικά μας.
Η Σοφία Κόκκαλη, που συμμετέχει στην παράσταση, είχε μιλήσει στο Αθηνόραμα για τη δική της προσέγγιση στον τσεχοφικό κόσμο, τις υπόγειες εντάσεις των ηρώων και τη διαχρονική δύναμη του έργου. Με αφορμή εκείνη τη συζήτηση, αξίζει να ξαναθυμηθούμε όσα είχε μοιραστεί για τον "Βυσσινόκηπο" και τους ανθρώπους του.
Γιατί ο "Βυσσινόκηπος" παραμένει τόσο επίκαιρος;
Επειδή μιλά για τη δυσκολία του ανθρώπου να αποδεχτεί την αλλαγή. Οι ήρωες βλέπουν τον κόσμο τους να μεταμορφώνεται, αλλά αδυνατούν να προσαρμοστούν. Η κοινωνική πραγματικότητα αλλάζει, οι παλιές βεβαιότητες καταρρέουν και εκείνοι εξακολουθούν να αναζητούν καταφύγιο σε όσα γνώριζαν. Είναι μια ανθρώπινη συμπεριφορά που αναγνωρίζουμε και σήμερα, σε μια εποχή διαρκών ανατροπών.
Τι συμβολίζει ο βυσσινόκηπος;
Ο βυσσινόκηπος είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα όμορφο κτήμα. Είναι η μνήμη, η οικογενειακή ταυτότητα, η παιδική ηλικία, η κοινωνική θέση και ένας ολόκληρος τρόπος ζωής. Η απώλειά του σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής. Για κάθε πρόσωπο του έργου, όμως, έχει διαφορετική σημασία: άλλοι βλέπουν σε αυτόν την ομορφιά του παρελθόντος, άλλοι ένα οικονομικό βάρος και άλλοι μια ευκαιρία για ένα διαφορετικό μέλλον.
Γιατί οι ήρωες αδυνατούν να αντιδράσουν ενώ γνωρίζουν ότι όλα χάνονται;
Αυτή είναι μία από τις πιο οδυνηρές αντιφάσεις του έργου. Οι ήρωες δεν στερούνται πληροφόρησης ούτε προειδοποιήσεων. Γνωρίζουν τι πρόκειται να συμβεί, αλλά δεν μπορούν να μετατρέψουν τη γνώση σε πράξη. Ο φόβος, η νοσταλγία, οι αυταπάτες και η προσκόλληση σε μια παλιά πραγματικότητα τούς κρατούν εγκλωβισμένους. Ο Τσέχωφ παρατηρεί αυτή την αδυναμία με τρυφερότητα, αλλά και με ανελέητη διαύγεια.
Πώς αποτυπώνεται η σύγκρουση ανάμεσα στο παλιό και το νέο;
Μέσα από τις κοινωνικές μεταβολές που συντελούνται στη Ρωσία. Η παλιά αριστοκρατική τάξη χάνει τη δύναμή της, ενώ άνθρωποι που προέρχονται από τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα αποκτούν πλέον τη δυνατότητα να διεκδικήσουν μια διαφορετική θέση. Ο Λοπάχιν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της νέας πραγματικότητας. Η άνοδός του σηματοδοτεί μια ιστορική αλλαγή, αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτει πόσο δύσκολη είναι η συνύπαρξη δύο κόσμων που απομακρύνονται οριστικά.
Γιατί ο Τσέχοφ συνδυάζει το κωμικό με το τραγικό;
Επειδή η ανθρώπινη ζωή σπάνια είναι μονοδιάστατη. Οι ήρωες μπορεί να βρίσκονται μπροστά σε μια καταστροφή, αλλά εξακολουθούν να ασχολούνται με μικρές καθημερινές συνήθειες, να αστειεύονται, να ονειρεύονται και να αποφεύγουν την πραγματικότητα. Αυτή η αντίθεση δημιουργεί τη χαρακτηριστική τσεχωφική ατμόσφαιρα: γελάς με τους ανθρώπους, αλλά την ίδια στιγμή πονάς για την αδυναμία τους να αλλάξουν τη ζωή τους.
Τι σημαίνει η επιλογή του "μουσικού ρεαλισμού" στη σκηνοθεσία του Έκτορα Λυγίζου;
Η προσέγγιση αντιμετωπίζει τον λόγο ως μια ολοκληρωμένη μουσική σύνθεση. Οι λέξεις, οι τονισμοί, οι παύσεις, οι σιωπές και οι αλληλοεπικαλύψεις των φωνών αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Το κείμενο δεν λειτουργεί μόνο ως φορέας νοήματος, αλλά και ως ηχητική παρτιτούρα. Οι ηθοποιοί καλούνται να αναπτύξουν μια εξαιρετικά ακριβή σχέση με τον ρυθμό και τη μουσικότητα του λόγου, δημιουργώντας ένα ζωντανό σκηνικό σύνολο.
Γιατί πρόκειται για ένα έργο συνόλου;
Επειδή κανένας από τους ήρωες δεν υπάρχει αποκομμένος από τους υπόλοιπους. Όλοι συνδέονται μέσα από τις αναμνήσεις, τις εξαρτήσεις, τις συγκρούσεις και τις μικρές καθημερινές τους τελετουργίες. Η οικογένεια λειτουργεί σαν ένας μικρόκοσμος της κοινωνίας, όπου κάθε πρόσωπο εκφράζει μια διαφορετική στάση απέναντι στον χρόνο, την αλλαγή και την απώλεια. Η δύναμη του έργου βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την πολυφωνία.
Διαβάστε Επίσης
Τι μας λέει τελικά ο "Βυσσινόκηπος" για την ενηλικίωση;
Ότι η ενηλικίωση δεν είναι απλώς ζήτημα ηλικίας, αλλά η δύσκολη διαδικασία να αναλάβουμε την ευθύνη της ζωής μας. Οι ήρωες επιμένουν να γαντζώνονται από την ξεγνοιασιά μιας αιώνιας παιδικότητας, ακόμη κι όταν οι συνθήκες απαιτούν αποφάσεις. Η απώλεια του βυσσινόκηπου τούς αναγκάζει να αποχωριστούν όχι μόνο έναν τόπο, αλλά και την προστατευτική ψευδαίσθηση ότι κάποιος άλλος θα φροντίζει πάντα για εκείνους.
Γιατί αξίζει να δει κανείς την παράσταση σήμερα;
Γιατί ο "Βυσσινόκηπος" μάς καλεί να κοιτάξουμε κατάματα όσα αναβάλλουμε. Τις αλλαγές που αρνούμαστε να αποδεχτούμε, τις σχέσεις που αφήνουμε να χαθούν, τις αποφάσεις που δεν παίρνουμε και τα παρελθόντα στα οποία εξακολουθούμε να επιστρέφουμε. Και ίσως, τελικά, να αναρωτηθούμε αν ο δικός μας βυσσινόκηπος έχει ήδη χαθεί ή αν προλαβαίνουμε ακόμη να κάνουμε κάτι για να τον σώσουμε.
Από 28 Νοεμβρίου | Κεντρική Σκηνή | Κτήριο Τσίλλερ. Οι συντελεστές του "Βυσσινόκηπου": μετάφραση Χρύσα Προκοπάκη, διασκευή – σκηνοθεσία Έκτορας Λυγίζος, σκηνικά Μυρτώ Λάμπρου, κοστούμια Άλκηστη Μάμαλη, μουσική σύνθεση – μουσική προσαρμογή Λίνα Ζάχαρη, συνεργασία στην κίνηση – χορογραφία Δημήτρης Μυτιληναίος, φωτισμοί Δημήτρης Κασιμάτης, σχεδιασμός ήχου Brian Coon, δραματολόγος παράστασης Έρι Κύργια, βοηθός σκηνοθέτη Εύα Βλασσοπούλου, σχεδιασμός μακιγιάζ – κομμώσεων Ιωάννα Λυγίζου, βοηθός σκηνογράφου Άννα Μπίζα.
Διαβάστε Επίσης
Διαβάστε Επίσης
