"Θαυμαστός Καινούργιος Κόσμος": Ζούμε ήδη στη δυστοπία του Χάξλεϊ;

Όταν ο Άλντους Χάξλεϊ έγραφε τον "Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο", τοποθετούσε την απόλυτα ελεγχόμενη, αποστειρωμένη και ναρκωμένη κοινωνία του στο μακρινό μέλλον. Σήμερα, η παράσταση που σκηνοθετεί η Αικατερίνη Παπαγεωργίου στο Θέατρο Δίπυλον έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι τα όρια μεταξύ της επιστημονικής φαντασίας και της σύγχρονης πραγματικότητας έχουν πλέον διαγραφεί.

Με αφορμή το ανέβασμα του εμβληματικού έργου, τρεις από τους πρωταγωνιστές της παράστασης —ο Βασίλης Μηλιώνης, η Αναστασία Ραφαέλα Κονίδη και ο Τάσος Λέκκας- μιλούν στο Αθηνόραμα. Αναλογίζονται πώς η τεχνητή νοημοσύνη, τα social media, η επιβεβλημένη ευτυχία και η φυγή από την ουσιαστική επαφή καθιστούν το κείμενο του Χάξλεϊ ανατριχιαστικά επίκαιρο. Παράλληλα, τοποθετούνται απέναντι στα αιώνια διλήμματα του έργου: Προτιμάμε τη βολική άγνοια ή την επώδυνη αλήθεια; Την τεχνητή ασφάλεια ή το γλυκό βάρος της ελευθερίας;

Διαβάστε παρακάτω όσα μας είπαν οι τρεις ηθοποιοί για τον δικό τους "Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο"

Ο "Θαυμαστός Καινούριος Κόσμος” γράφτηκε σχεδόν έναν αιώνα πριν. Τι πιστεύετε ότι τον κάνει τόσο επίκαιρο σήμερα και τι είναι αυτό που μπορεί να αναγνωρίσει σε αυτόν ο θεατής του 2026;

Βασίλης Μηλιώνης: Ο Χάξλεϊ φαντάστηκε μια δυστοπία του μέλλοντος, τοποθετώντας τη στο έτος 2540μ.Χ (632 μ.Φ -μετά τον Φόρντ). Μετά λύπης μας διαπιστώσαμε ότι ήδη από το 2026, η δυστοπία αυτή, φαίνεται να έχει ριζώσει βαθιά μέσα μας και γύρω μας. Είναι πολλά τα επίπεδα στα οποία επαληθεύεται ο κόσμος του Χάξλεϊ στον κόσμο μας, ήδη από την τεχνητή νεότητα ή ορθότερα την προσπάθεια της επιβράδυνσης της γήρανσης, την κατανάλωση χημείας τόσο σε επίπεδο διασκέδασης όσο και σε επίπεδο ιατρικό, την επιδίωξη της καθολικής ευτυχίας με την εξάλειψη κάθε αρνητικού συναισθήματος, τον "προκαθορισμό” που βιώνουμε σε πολλά σημεία της ζωής μας που ούτε καταλαβαίνουμε κυρίως μέσω των επιταγών των σόσιαλ μίντια, την παγκοσμιοποιημένη κοινωνία στην οποία ζούμε κ.ά. Το 2026 μπορεί οι άνθρωποι να γέννιουνται ακόμη και να μην παράγονται σε φιάλες, αλλά στην πραγματικότητα, πόσο διαφορετικός μπορείς να είσαι από ό,τι επιτάσσει η κοινωνία; Ζούμε σε μία φιάλη.

Ο καθένας στη δική του, αλλά και όλοι μαζί σε μια μεγαλύτερη. Σε μια κοινωνία που θεωρητικά υπερασπίζεται τη διαφορετικότητα, αλλά και πολλές φορές την εργαλειοποιεί. Ποιές είναι οι πραγματικές επαναστατικές πράξεις στις μέρες μας, και πόσο ύπουλα έχει απλώσει τα πλοκάμια της η ιδέα της γραμμής παραγωγής, η εξατομίκευση, η οριοθέτηση, η αποστείρωση. Όλα κλεισμένα στην φιάλη της άνεσης και της βολής και μέχρι εκεί που φτάνει το κουμπί της πληκτρολόγησης. Παρακολουθούμε τον πόλεμο γύρω μας -ή μάλλον τους πολέμους γύρω μας- σαν θεατές. Σαν ακροατές. Σαν όλα αυτά, να μην αφορούν τον πολιτισμένο Θαυμαστό καινούριο Κόσμο μας, αλλά τους "Καταυλισμούς των Αγρίων”. Αγκαλιά με την ψευδαίσθηση ότι εμείς είμαστε ελεύθεροι. Όσο προκαθορισμένοι βρίσκονται οι ήρωες της ιστορίας, όσο δέσμιοι των καταστάσεων ή και των επιλογών τους, άλλο τόσο και εμείς ως άνθρωποι του σύγχρονου κόσμου, νιώθω ότι βαδίζουμε κοινά προς την απόλυτη επαλήθευση του κόσμου του Παγκοσμίου Κράτους.

Είναι μαθηματικά βέβαιο. Ειδική μνεία ως προς το τι από τη δυστοπία του Χάξλεϊ μπορεί να είναι αναγνωρίσιμο στο σύγχρονο άνθρωπο, η απομάκρυνση από την τέχνη, το συναίσθημα, την ευαλωτότητα. Το σύστημα μας έχει πείσει πια ή τελοσπάντων έχει αρχίσει να μας πείθει, εμείς οι ίδιοι να αρνούμαστε το διάβασμα, την ενασχόληση με κάτι δημιουργικό, χρονοβόρο. Μας ωθεί στην ευκολία, την φυγοπονία. Στο να μην μπορούμε να παρακολουθήσουμε τίποτα που δεν μπορεί να μας πείσει σε χρόνο μικρότερο από όσο διαρκεί ένα βιντεάκι του ΤΙΚ ΤΟΚ. Ο χρόνος είναι χρήμα άλλωστε.

Αναστασία Ραφαέλα Κονίδη: Ο Χάξλεϊ μίλησε για ανθρώπους που παγιδεύονται στα ίδια τους τα συστήματα. Μπορούμε να πούμε πως προέβλεψε το μέλλον επειδή ήταν ανατριχιαστικά παρόν στη δική του εποχή. Μίλησε για την επιβολή του ανθρώπου πάνω στον άνθρωπο, για τα πολλά πρόσωπα της βίας και του εξαναγκασμού. Οι δύο εκ διαμέτρου αντιθετικοί κόσμοι που δημιουργεί, ο "Θαυμαστός Καινούργιος Κόσμος" και ο Κόσμος των Αγρίων εμπεριέχουν κάτι κοινό: τη βία που κρύβεται πίσω από το προσωπείο άλλοτε της προόδου, της κοινότητας που εξαλείφει την προσωπικότητα, της εξαναγκαστικής χαράς, του προκαθορισμού κι άλλοτε πίσω από το προσωπείο της παράδοσης, της επιβίωσης, της απόρριψης του διαφορετικού. Στον πρόλογό του στο βιβλίο επιστροφή στον Θαυμαστό καινούργιο κόσμο, καταγράφεται ξεκάθαρα το ερώτημα; Ποιόν από τους δυό κόσμους θα διαλέγαμε;

Νομίζω πως η σημερινή παγκόσμια εικόνα, οι πόλεμοι, ο ρόλος της τεχνολογίας, τα ερωτήματα για το ΑΙ, η μοναξιά, η επιβεβλημένη ευτυχία όπως παρουσιάζεται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η διασκέδαση και ενίοτε οι σχέσεις ως εκτόνωση, η έλλειψη ουσιαστικής επικοινωνίας, ο διαρκής αγώνας για επιβίωση, ο διασκορπισμός της ανθρώπινης προσοχής μέσω του βομβαρδισμού πληροφοριών, η έλλειψη χρόνου για εγγύτητα και μερικές φορές ο φόβος αυτής, η απόρριψη του διαφορετικού και άλλα πολλά, καθιστούν το έργο όχι μόνο επίκαιρο, αλλά και
αναγκαίο.

Τάσος Λέκκας: Δυστυχώς ένα τέτοιο έργο δεν θα πάψει ποτέ να είναι επίκαιρο γιατί οι προβληματισμοί που εγείρει είναι πανανθρώπινοι. Θεματικές, όπως η συναισθηματική αποξένωση των ανθρώπων ή η ανάγκη για "εύκολους” τρόπους διαφυγής από τους προβληματισμούς , θα συνεχίσουν να απασχολούν των σύγχρονο άνθρωπο.

Αν μπορούσες να ζεις απόλυτα ευτυχισμένος, χωρίς φόβο, θλίψη ή απογοήτευση, αλλά με τίμημα να μη γνωρίζεις ποτέ όλη την αλήθεια για τον κόσμο γύρω σου, θα το επέλεγες;

Βασίλης Μηλιώνης: Από τη μία και ποιος δε θα το επέλεγε. Από την άλλη, νιώθω ότι μια απάντηση θα απλουστεύσει αρκετά τα πράγματα και η ζωή είναι λίγο πιο σύνθετη από αυτό. Η εμπειρία της ζωής, έχει σίγουρα μέσα την απόλυτη ανάγκη της γνώσης, την φυσική περιέργεια για τα πράγματα. Και τα θετικά και τα αρνητικά. Από την άλλη σκέφτομαι ότι δε θα μπορούσαμε να ορίσουμε τα θετικά, αν δεν είχαμε γευτεί τα αρνητικά αυτής της ζωής. Θεωρώ ότι μη γνωρίζοντας τον πόνο δεν θα μπορούσαμε να βιώσουμε τη χαρά. Δεν  θα ξέραμε τι να την κάνουμε. Δεν θα μας έφτανε τίποτα. Προτιμώ πάντα την αλήθεια, γιατί την αλήθεια κάτι μπορώ να την κάνω. Η άγνοια είναι μια κατάσταση που μέσα σε αυτή δεν είσαι κύριος του εαυτού σου. Ενώ εγώ θέλω την επιλογή. Ή μάλλον θέλω να ξέρω τί απορρίπτω και τί επιλέγω συνειδητά. Και αν είμαι αισιόδοξος, χαρούμενος, ελπιδοφόρος, ας είμαι γνωρίζοντας, όχι αγνοώντας.

Αναστασία Ραφαέλα Κονίδη: Αν απέρριπτα τη φύση μου, την ροή των συναισθημάτων μέσα μου με όλα τους τα πρόσημα, δεν θα μπορούσα να μάθω τον εαυτό μου και να τον αγαπήσω, δεν θα μπορούσα να συνδεθώ ουσιαστικά με τους άλλους και το βλέμμα μου στην εποχή μου θα ήταν θολό. Η ίδια η δουλειά που κάνω εξάλλου υμνεί τον άνθρωπο στην ολότητά του ως είναι ατελής και σύνθετος, με αντιθέσεις και λάθη. Παρόλα αυτά, όσο κι αν παλεύω για την επαγρύπνηση, γνωρίζω εκ των προτέρων πως καλώς ή κακώς ένα κόμμάτι της αλήθειας για τον κόσμο γύρω μου θα μου διαφεύγει. Αυτό που είναι σημαντικό για εμένα είναι να μπορώ να αποφασίζω για όσα γνωρίζω. Σε στιγμές, είμαι απόλυτα ευτυχισμένη, όμως όλες μου οι μικρές ανακαλύψεις σε αυτήν τη ζωή, έχουν προκύψει από το ότι κάτι δεν μου άρεσε κι έπρεπε να σκεφτώ και να δράσσω αλλιώς.

Τάσος Λέκκας: Ο Τζον ο άγριος , το πρόσωπο που υποδύομαι στο έργο, έχει μία υπέροχη ατάκα που ταιριάζει απόλυτα εδώ: "Διεκδικώ το δικαίωμα να είμαι και δυστυχισμένος". Δεν νομίζω πως θα μπορούσαμε να βιώσουμε πραγματικές στιγμές ευτυχίας αν δεν ήμασταν ικανοί να νιώσουμε κάτι "αρνητικό”. Επομένως είναι και αυτό πολύτιμο και σημαντικό κομμάτι της ζωής μας, είναι αυτό που μας επαληθεύει την σημαντικότητα τον όμορφων στιγμών μας.

Αν έπρεπε να επιλέξεις ανάμεσα σε μια ασφαλή ζωή, όπου οι αποφάσεις για σένα λαμβάνονται από άλλους, και σε μια ζωή απόλυτης ελευθερίας, με όλες τις αβεβαιότητες και τις συνέπειές της, τι θα επέλεγες;

Βασίλης Μηλιώνης: Θα επέλεγα την απόλυτη ελευθερία, με τις συνέπειες και με όλα της. Και πιστεύω ότι η τάση των περισσότερων από εμάς είναι να επιλέξουμε αυτό. Ωστόσο, το τι σημαίνει αυτό, είναι μια άλλη υπόθεση. Το ποιος ορίζεται ως πραγματικά ελεύθερος στο σύγχρονο κόσμο χωράει πολλή συζήτηση. Όσον αφορά το θεωρητικό επίπεδο της ερώτησης η απάντηση είναι απλή. Στην πράξη τα πράγματα περιπλέκονται.

Αναστασία Ραφαέλα Κονίδη: Θα επέλεγα και επιλέγω το γλυκό βάρος της ελευθερίας. Τη δυνατότητα να αποφασίζω τη ζωή που θέλω να ζήσω, αναγνωρίζοντας το ίδιο δικαίωμα και στους γύρω μου. Όταν είχα διαβάσει το "Όνειρο ενός γελοίου" του Ντοστογιέφσκι, είχα συγκλονιστεί με το πώς προσεγγίζεται η έννοια της ελευθερίας. Αυτό που με μετακίνησε ουσιαστικά διαβάζοντας εκ νέου το μυθιστόρημα του Χάξλεϊ και δουλεύοντας για την παράστασή μας, είναι πως ο άνθρωπος, θα έχει συναισθήματα, ακόμη κι αν του απαγορεύονται, ακόμη κι αν τον προκαθορίσουμε, ακόμη κι αν του υποσχεθούμε πως η ζωή χωρίς αυτά θα του χαρίσει την ευτυχία.

Η φύση του ανθρώπου, παίζει καθοριστικό ρόλο στο μυθιστόρημα του Χάξλεϊ. Και δεν είναι καθόλου τυχαίο, που ο τίτλος του, έχει προέλθει από την Τρικυμία του Σαίξπηρ. Νομίζω πως όσο παράδοξο κι αν μοιάζει, ο Χάξλεϊ προσπαθεί να μας εμφυσήσει την ελπίδα. "Ίσως οι δυνάμεις που απειλούν τώρα την ελευθερία, να είναι πολύ δυνατές, ώστε να τους αντισταθούμε για πολύ. Όμως παραμένει καθήκον μας να κάνουμε τα πάντα για να τους αντισταθούμε": Α. Χάξλεϊ, Επιστροφή στον Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο.

Τάσος Λέκκας: Προφανώς θα επέλεγα την ελευθερία καθώς η αβεβαιότητα μπορεί να λειτουργήσει και ως κινητήριος δύναμη. Εξάλλου, τα περισσότερα πράγματα δεν έχουν μόνο αρνητική η θετική χροιά. Παρ’ όλα αυτά είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η ελευθερία (όπως πχ η ελευθερία λόγου) εμπεριέχει ευθύνη, οφείλουμε να θυμόμαστε ότι δεν είμαστε απλώς ατομικότητες, αλλά μέρη ενός ευρύτερου συνόλου.

Προπώληση: more.com