Είδαμε το "Oracle" του Τβαρκόφσκι, το πιο καθηλωτικό video game που είδαμε ποτέ στο θέατρο

"Το μέλλον είναι εδώ". Ο Λούκας Τβαρκόφσκι μοιάζει να μας το φωνάζει κατά πρόσωπο μέσα από το "Oracle”, τη σχεδόν τετράωρη, καθηλωτική και συχνά εξαντλητική παράσταση του που είδαμε στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση. Το ερώτημα, όμως, δεν είναι μόνο αν είμαστε έτοιμοι να υποδεχτούμε το μέλλον, αλλά αν μπορούμε ακόμη να κατανοήσουμε τον κόσμο που οι ίδιοι δημιουργούμε.

 

Μετά τα "Rohthko” και "Respublika”, ο Πολωνός σκηνοθέτης επιστρέφει με μια μεγαλειώδη παραγωγή, όπου το θέατρο συναντά τον ζωντανό κινηματογράφο, η επιστήμη τη μεταφυσική και η ανθρώπινη ευφυΐα το άγνωστο που η ίδια γεννά. Γιγαντιαίες οθόνες LED, περιστρεφόμενη σκηνογραφία, ζωντανές κάμερες, θερμικές και υπέρυθρες εικόνες, παλλόμενη μουσική και σώματα που μετατρέπονται σε ψηφιακά είδωλα συνθέτουν ένα σκηνικό σύμπαν στο οποίο δεν παρακολουθείς απλώς μια ιστορία: αισθάνεσαι ότι έχεις εισέλθει μέσα της, σαν να βρίσκεσαι στο εσωτερικό ενός βιντεοπαιχνιδιού που αλλάζει διαρκώς επίπεδα και κανόνες.

 

Σε πρώτο πλάνο βρίσκεται ο Άλαν Τιούρινγκ, ο Βρετανός μαθηματικός που συνέβαλε καθοριστικά στην αποκρυπτογράφηση του γερμανικού κώδικα Enigma κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και έθεσε τις βάσεις της σύγχρονης πληροφορικής. Γύρω του κινούνται πρόσωπα από διαφορετικές εποχές και πεδία: η Χέντι Λαμάρ, η σταρ του Χόλιγουντ που υπήρξε και εφευρέτρια, η μέντιουμ Helen Duncan και ο Blake Lemoine, ο μηχανικός της Google που υποστήριξε ότι το γλωσσικό μοντέλο LaMDA είχε αποκτήσει συνείδηση. Πρόσωπα που δεν συναντήθηκαν ποτέ στη ζωή συνυπάρχουν στη σκηνή, καθώς ο χρόνος παύει να είναι γραμμικός και το παρελθόν διασταυρώνεται με το παρόν.

 

Τι συνδέει έναν μαθηματικό, μια ηθοποιό, μια μέντιουμ και μια τεχνητή νοημοσύνη; 

 

Η ανάγκη του ανθρώπου να αποκρυπτογραφήσει όσα δεν καταλαβαίνει. Να ανακαλύψει τους κρυμμένους κανόνες της πραγματικότητας, να προβλέψει το μέλλον, να επικοινωνήσει με το αόρατο, να υπερβεί τα όρια της ίδιας του της ύπαρξης. Η μηχανή Bombe, που κατασκεύασε η ομάδα του Τιούρινγκ για να αποκρυπτογραφεί τα μηνύματα της Enigma, και το πνευματιστικό σεάνς της Helen Duncan μοιάζουν εκ πρώτης όψεως ασύνδετα. Στο σύμπαν του Τβαρκόφσκι ωστόσο, αποτελούν διαφορετικές εκδοχές της ίδιας αγωνίας: την επιθυμία να βρούμε απαντήσεις εκεί όπου η ανθρώπινη γνώση συναντά τα όριά της. 

 

Η δράση του "Oracle” αναπτύσσεται σε δύο μέρη, τα οποία ο Τβαρκόφσκι σχεδίασε εξαρχής ως ριζικά διαφορετικά πεδία. Στο πρώτο, βρισκόμαστε κυρίως στις εγκαταστάσεις του Μπλέτσλεϊ Παρκ, όπου ο Τιούρινγκ και οι συνεργάτες του εργάζονται για να σπάσουν τον γερμανικό κώδικα. Το αρθρωτό σκηνικό του Fabien Léde, με τους μουντούς τοίχους, τα κρεβάτια και τις γκρίζες κουβέρτες, δημιουργεί ένα περιβάλλον λιτό και κλειστοφοβικό, το οποίο παρακολουθεί ένας λούτρινος αρκούδος με κάμερα στη θέση του ματιού. Η μηχανή Bombe αποκτά σχεδόν δική της υπόσταση, με τους καντράν και τα φώτα της να κυριαρχούν στις οθόνες.

Το "Oracle” θυμίζει ότι πίσω από κάθε τεχνολογικό επίτευγμα βρίσκονται άνθρωποι, με τις αντιφάσεις, τις ευαλωτότητες και τις τραγικές τους ιστορίες

 

Η Ιστορία λειτουργεί ως αφετηρία για μια ευρύτερη διερεύνηση της ανθρώπινης συνείδησης, της μνήμης και της σχέσης μας με τις μηχανές. Η απώλεια του νεαρού φίλου του Τιούρινγκ, του Κρίστοφερ, συνδέεται με την επιθυμία του να αναζητήσει μορφές σκέψης που θα μπορούσαν να υπερβούν τα όρια της βιολογικής ζωής. Η μηχανή δεν είναι μόνο όργανο πολεμικής αποκρυπτογράφησης· γίνεται η υπόσχεση μιας άλλης μορφής ύπαρξης.

 

Η σκιά του πολέμου, άλλωστε, διατρέχει ολόκληρη την παράσταση. Η επιστημονική πρόοδος δεν παρουσιάζεται ως μια ουδέτερη πορεία προς ένα καλύτερο μέλλον. Οι ανακαλύψεις μπορούν να σώσουν ζωές, αλλά και να υπηρετήσουν μηχανισμούς καταστροφής και ελέγχου. Ο Τιούρινγκ συνέβαλε σε μια ιστορική νίκη, αλλά διώχθηκε από την ίδια κοινωνία που αξιοποίησε το έργο του, εξαιτίας της ομοφυλοφιλίας του. Η Λαμάρ παρέμεινε εγκλωβισμένη για χρόνια στην εικόνα της όμορφης σταρ, ενώ η εφευρετική της δραστηριότητα έμεινε στη σκιά. Το "Oracle” θυμίζει ότι πίσω από κάθε τεχνολογικό επίτευγμα βρίσκονται άνθρωποι, με τις αντιφάσεις, τις ευαλωτότητες και τις τραγικές τους ιστορίες.

 

Από τον αλγόριθμο στο μεταφυσικό

 

Στο δεύτερο μέρος, η παράσταση μετατοπίζεται σε μια διαφορετική οπτική γωνία: είναι σαν να βλέπουμε τον κόσμο μέσα από τα μάτια ενός υπολογιστή. Οι σκηνές επαναλαμβάνονται, οι εικόνες μετασχηματίζονται από τις υπέρυθρες κάμερες, τα σώματα αποκτούν απόκοσμες όψεις και τα πρόσωπα αλλοιώνονται στις γιγαντιαίες οθόνες. Η τεχνολογία καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε, αντιλαμβανόμαστε και ερμηνεύουμε όσα συμβαίνουν.

 

Εδώ εντάσσεται και η σκηνή του πνευματιστικού σεάνς, μία από τις πιο χαρακτηριστικές και παράδοξες στιγμές του έργου. Υπό την καθοδήγηση της Helen Duncan, οι χαρακτήρες επιχειρούν να επικοινωνήσουν με τα πνεύματα, ενώ μια μορφή έκστασης και κατάληψης καταλαμβάνει τη σκηνή. Η σκηνή προκύπτει από τον αυτοσχεδιασμό και συνδέει, όπως έχει εξηγήσει ο σκηνοθέτης, τον προγραμματισμό με την πρόβλεψη του μέλλοντος. (Διαβάστε όσα είπε στη συζήτηση με το "α”). Ο άνθρωπος που γράφει έναν κώδικα επιχειρεί να προβλέψει μια έκβαση· το μέντιουμ επιχειρεί να αποκτήσει πρόσβαση σε μια αθέατη πραγματικότητα. Και οι δύο αναζητούν ένα μήνυμα πέρα από το προφανές.

 

Η σύνδεση επιστήμης και μεταφυσικής δεν σημαίνει ότι η παράσταση τις εξισώνει. Αναδεικνύει, μάλλον, την κοινή ανθρώπινη επιθυμία να περιορίσουμε την αβεβαιότητα. Η κβαντική φυσική, η οποία αμφισβήτησε τις κλασικές αντιλήψεις περί μιας πλήρως προβλέψιμης πραγματικότητας, γίνεται ένα από τα νοηματικά κλειδιά του έργου. Όσο περισσότερο προχωρά η γνώση, τόσο πιο σύνθετα γίνονται τα ερωτήματα. Και όσο περισσότερο προσπαθούμε να ελέγξουμε τον κόσμο, τόσο περισσότερο ερχόμαστε αντιμέτωποι με όσα μας διαφεύγουν.

 Μέσα στο videogame, η εικόνα κατακλύζει τη σκέψη 

 

Η σκηνική γλώσσα του Τβαρκόφσκι είναι από τα πιο δυνατά στοιχεία του "Oracle”. Η περιστρεφόμενη σκηνογραφία του Fabien Léde, τα βίντεο του Paweł Bień, η παλλόμενη μουσική του Julek Ploski και η χορογραφία του Paweł Sakowicz συνθέτουν ένα ……τρελό, καθηλωτικό πολυμεσικό περιβάλλον. Το κείμενο της Anka Herbut, προϊόν συλλογικής έρευνας και αυτοσχεδιασμών, συνδέει πρόσωπα, εποχές και ιδέες χωρίς γραμμική αφήγηση.

Αισθάνεσαι πως βρίσκεσαι μέσα σε ένα ψηφιακό σύστημα που σε βομβαρδίζει με ερεθίσματα. Η όλη εμπειρία είναι έντονα σωματική, αλλά όχι πάντα εύκολη

  Οι κάμερες καταγράφουν κάθε κίνηση, οι εικόνες μεταμορφώνονται στις γιγαντιαίες οθόνες και ο ήχος σε παρασύρει σε έναν κόσμο που θυμίζει βιντεοπαιχνίδι. Αισθάνεσαι πως βρίσκεσαι μέσα σε ένα ψηφιακό σύστημα που σε βομβαρδίζει με ερεθίσματα. Η όλη εμπειρία είναι έντονα σωματική, αλλά όχι πάντα εύκολη.

 

Η σχεδόν τετράωρη διάρκεια, οι μακρόσυρτες σκηνές και η ηχητική υπερφόρτωση κουράζουν, ενώ κάποιες στιγμές ο εντυπωσιασμός μοιάζει να υπερισχύει της δραματουργικής εμβάθυνσης. Στο διάλειμμα ακούγαμε τις συζητήσεις και το κοινό να διχάζεται: από την αναγνώριση της αισθητηριακής δύναμης του έργου έως τις ενστάσεις για την ισορροπία εικόνας και περιεχομένου, το "Oracle” προκαλεί τόσο τον θαυμασμό όσο και την κόπωση. Μια παράσταση που σε καλεί να αποκωδικοποιήσεις τον κόσμο, αλλά κάποιες στιγμές σε κατακλύζει τόσο, ώστε δυσκολεύεσαι να σκεφτείς.

 

Σπάζοντας τον κώδικα

 

Το ενδιαφέρον είναι ότι η ίδια η μορφή του έργου αντανακλά το περιεχόμενό του. Όπως ο Τιούρινγκ προσπαθεί να αποκρυπτογραφήσει την Enigma, έτσι και ο θεατής καλείται να συνδέσει τα διάσπαρτα στοιχεία, να αναγνωρίσει μοτίβα, να αναζητήσει κρυφές σχέσεις. Οι σημειώσεις του προγράμματος μπορούν να προσφέρουν χρήσιμα σημεία αναφοράς, αλλά δεν αρκούν για να ξεκαθαρίσουν τα πάντα. Είναι σίγουρο πως ο Τβαρκόφσκι δεν θέλει να δώσει μια οριστική ερμηνεία. Θέλει να προκαλέσει την αίσθηση της ανακάλυψης.

Όπως ο Τιούρινγκ προσπαθεί να αποκρυπτογραφήσει την Enigma, έτσι και ο θεατής καλείται να συνδέσει τα διάσπαρτα στοιχεία, να αναγνωρίσει μοτίβα, να αναζητήσει κρυφές σχέσεις

  Ίσως, τελικά, η παράσταση να μην αφορά τόσο τη δυνατότητα να προβλέψουμε το μέλλον όσο την αδυναμία μας να το ελέγξουμε. Δημιουργούμε όλο και πιο σύνθετες μηχανές, αναπτύσσουμε τεχνολογίες που μετασχηματίζουν την καθημερινότητά μας και αναζητούμε απαντήσεις για τη συνείδηση, τη ζωή και τον θάνατο. Την ίδια στιγμή, δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε τις συνέπειες των ίδιων μας των επιτευγμάτων.

 

Φεύγοντας από την παράσταση, μπορεί να είχα κουραστεί από τον θόρυβο, να είχα χαθεί μέσα στις διαρκείς εναλλαγές ή να αναρωτήθηκα αν όλη αυτή η σκηνική υπερβολή ήταν απαραίτητη. Κάποιες εικόνες, ωστόσο, παραμένουν. Και μαζί τους, ένα ερώτημα που ξεπερνά τα όρια του θεάτρου: τι συμβαίνει όταν τα δημιουργήματά μας αρχίζουν να ξεπερνούν την ικανότητά μας να τα κατανοούμε;

 

"Το μέλλον είναι εδώ". Ο Τβαρκόφσκι δεν μας προσφέρει μια εύκολη απάντηση ούτε μια καθησυχαστική πρόβλεψη. Μας καλεί να σπάσουμε τον κώδικα μόνοι μας. Και ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση να μην είναι να αποκρυπτογραφήσουμε τη μηχανή, αλλά να καταλάβουμε τον άνθρωπο που βρίσκεται πίσω από αυτήν — και τον κόσμο που είναι ήδη σε διαδικασία να αλλάξει.