Νοσταλγία: καταφύγιο ή παγίδα; Γιατί το θέατρο επιστρέφει επίμονα στο παρελθόν

Η "νοσταλγία" είναι ένα γλυκόπικρο συναίσθημα και κυρίως μια κατάσταση ύπαρξης. Το απέδειξε με τον πιο ποιητικό και βασανιστικά ειλικρινή τρόπο ο πολυαγαπημένος μου Αντρέι Ταρκόφσκι στην κινηματογραφική "Νοσταλγία” (1983). Εκεί, η νοσταλγία δεν είναι επιστροφή στο παρελθόν, αλλά μια αρρώστια του παρόντος- μια αδυναμία να ανήκεις εκεί που βρίσκεσαι. Ένα υπαρξιακό ρήγμα. Ο Ταρκόφσκι της έδωσε μορφή, όνομα, ρυθμό. Και ίσως από τότε δεν σταματήσαμε ποτέ να την αναζητούμε στη σκηνή.

 

Σήμερα, κοιτάζοντας τι ανεβαίνει στα θέατρα, είναι αδύνατο να μην παρατηρήσουμε κάτι: η νοσταλγία έχει γίνει σχεδόν κυρίαρχη δραματουργική ύλη. Από τη μία, η ανατρεπτική, αυτοσαρκαστική ματιά της "Nostalgia Generation” της Βάσια Ατταριάν, περφόρμανς του 2022, που σατίρισε τη γενιά των 40άρηδων και την εμμονή της με τα 90s, μέχρι πιο "παραδοσιακές" αφηγήσεις μνήμης, όπως το "Έφυγες με το πατρίς” στο Αγγέλων Βήμα ή η "Αλεξάνδρεια" και το "Astoria", που ανασύρουν συλλογικές εμπειρίες μετανάστευσης και ξεριζωμού.

Και βέβαια, δεν είναι μόνο οι άγνωστες ιστορίες που συγκινούν, το κοινό γεμίζει αίθουσες για ιστορίες όπως η ζωή του Στράτου Διονυσίου στο Παλλάς ("Τα πήρες όλα κι έφυγες - Η ζωή του Στράτου Διονυσίου")-μια βιογραφία που λειτούργησε σαν λαϊκό μνημόσυνο. Ή για παραστάσεις όπως "Η Ευτυχία της Αργιθέας | Φτύχω η Αργιθεάτισσα", όπου η μνήμη της υπαίθρου, της μάνας, της αντοχής γίνεται σχεδόν τελετουργία. Ή ακόμη για έργα όπως "Οι γριές που μαζεύουν τσουκνίδα", που επιστρέφουν σε μια Ελλάδα σκληρή αλλά αναγνωρίσιμη.

Τι είναι όλα αυτά; Μια μόδα; Μια εύκολη συγκίνηση; Ή κάτι βαθύτερο;

Ίσως η απάντηση βρίσκεται στο πώς βιώνουμε το παρόν. Σε έναν κόσμο που τρέχει ιλιγγιωδώς, όπου οι ταυτότητες γίνονται ρευστές και οι σταθερές καταρρέουν, η νοσταλγία λειτουργεί σαν άγκυρα. Όχι απαραίτητα γιατί το παρελθόν ήταν καλύτερο, αλλά γιατί ήταν -τουλάχιστον στη μνήμη μας-πιο κατανοητό. Το θέατρο, ως κατεξοχήν ζωντανή τέχνη, γίνεται ο χώρος όπου αυτή η ανάγκη παίρνει μορφή.

Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ότι οι σύγχρονες παραστάσεις δεν αντιμετωπίζουν τη νοσταλγία με έναν ενιαίο τρόπο. Η "Nostalgia Generation" τη διακωμώδησε, την αποδόμησε και ήταν πολύ ενδιαφέρον. Αντίθετα, παραστάσεις όπως αυτές για τη μετανάστευση ή την ελληνική επαρχία τη μεταχειρίζονται με σεβασμό, σαν ιερό υλικό. Και κάπου ανάμεσα βρίσκονται έργα που την κοιτούν με διπλή ματιά: και τρυφερά και κριτικά.

Ίσως τελικά αυτό που μας συγκινεί δεν είναι η ίδια η νοσταλγία, αλλά η αναγνώριση. Το να βλέπουμε στη σκηνή κομμάτια του εαυτού μας- τις οικογένειές μας, τους προγόνους μας, τις μουσικές μας, τις απώλειές μας, τις μικρές και μεγάλες μετατοπίσεις της ζωής. Να γελάμε με αυτά που κάποτε παίρναμε στα σοβαρά και να συγκινούμαστε με αυτά που νομίζαμε ότι έχουμε ξεπεράσει.

Και εδώ βρίσκεται και μια παγίδα: η νοσταλγία μπορεί εύκολα να γίνει καταφύγιο. Να μας καθηλώσει σε ένα εξιδανικευμένο παρελθόν και να μας απομακρύνει από το παρόν. Όμως το καλό θέατρο —όπως αυτό που γεμίζει σήμερα τις αίθουσες— δεν μένει εκεί. Χρησιμοποιεί τη μνήμη για να καταλάβουμε πού βρισκόμαστε. Ίσως, λοιπόν, να μην είναι ότι "έχουμε ανάγκη τη νοσταλγία". Ίσως έχουμε ανάγκη να ξαναπιάσουμε το νήμα της συνέχειας μας. Να θυμηθούμε ποιοι ήμασταν για να αντέξουμε αυτό που είμαστε.

Και κάπου εκεί, ανάμεσα σε ένα παλιό τραγούδι, μια ιστορία μετανάστευσης, μια μάνα στην Αργιθέα ή ένα βίντεο κλιπ των 90s, συμβαίνει κάτι απλό αλλά πολύτιμο: αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας. Και για λίγο, δεν νιώθουμε τόσο χαμένοι.