Οι ιστορίες των πόλεων είναι συνδεδεμένες με τους ανθρώπους τους, τις συνήθειες, τις αξίες και τις μεταβολές κάθε εποχής. Μέσα από τους χώρους πολιτισμού μπορούμε συχνά να "διαβάσουμε" αυτή την ιστορία με έναν πιο ζωντανό τρόπο. Ένα θέατρο, ιδιαίτερα ένα θέατρο με μακρά διαδρομή, λειτουργεί ως καθρέφτης της κοινωνίας, αποτυπώνοντας τις αισθητικές τάσεις, τις ιδεολογίες, αλλά και τις αγωνίες των ανθρώπων της κάθε περιόδου.
Με αφορμή μια επίσκεψη στην εγκατάσταση "Στάσεις", που εγκαινιάστηκε πρόσφατα στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, ξεκίνησε για μένα ένα μικρό ταξίδι στον χρόνο. Όχι μόνο μέσα από το ίδιο το κτίριο —με τη σπάνια μπαρόκ σκηνή του και το περίπλοκο σύστημα τροχαλιών του 19ου αιώνα— αλλά και μέσα από τις ιστορίες που κουβαλά. Το Δημοτικό Θέατρο, έργο του Ιωάννη Λαζαρίμου, είναι ένα αρχιτεκτονικό κομψοτέχνημα κι ένα "ζωντανό μηχάνημα", ένας παλλόμενος οργανισμός που μεταφέρει στη σκηνή και στους διαδρόμους του τη μνήμη της πόλης.
Σε αυτή τη διαδρομή, είχα μια πολύτιμη "πλοηγό": την Αγγελική Φωτοπούλου-πειραιώτισσα, γλωσσολόγο, και άνθρωπο που αγαπά βαθιά τόσο το θέατρο όσο και τον τόπο της. Τη συνάντησα με αφορμή την παρουσίαση της εγκατάστασης και, μέσα από τη συζήτησή μας, άρχισε να ξεδιπλώνεται μπροστά μου ένα πολυεπίπεδο αφήγημα.
Η δουλειά της βασίζεται σε μια συστηματική έρευνα που πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με την Κατερίνα Μπρεντάνου, η οποία έχει μελετήσει σε βάθος την πρώτη περίοδο του θεάτρου στο πλαίσιο της διδακτορικής της διατριβής, καθώς και με τον Νίκο Αξαρλή, που έχει φωτίσει τη σχέση του θεάτρου με την πόλη μέσα από σχετική του έκδοση. Πολύτιμος οδηγός σε αυτή την αναδρομή αποτελεί και το Διαδικτυακό Αρχείο του Εθνικού Θεάτρου, ένα εξαιρετικό εγχείρημα ψηφιοποίησης που υλοποιήθηκε από το Ερευνητικό Κέντρο "Αθηνά". Η ίδια η Αγγελική Φωτοπούλου συμμετείχε στο έργο αυτό ως Υπεύθυνη και σήμερα φέρει την ιδιότητα της Ομότιμης Διευθύντριας Ερευνών.
Κάπως έτσι, με αφετηρία μια σύγχρονη εγκατάσταση και οδηγό μια ερευνήτρια που γνωρίζει το θέατρο "από μέσα", το βλέμμα στρέφεται προς τα πίσω. Το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, ένας από τους σημαντικότερους πολιτιστικούς θεσμούς της νεότερης ελληνικής ιστορίας, ξεκινά την πορεία του στα τέλη του 19ου αιώνα. Η πρώτη του παράσταση δόθηκε το 1895, με το έργο "Μαρία Δοξαπατρή" του Δ. Βερναρδάκη — και από εκεί ξεκινά μια μακρά, ζωντανή και συχνά απρόβλεπτη διαδρομή. Ας την δούμε χρονολογικά.
(1896–1926)
Κατά την πρώτη περίοδο, το θέατρο φιλοξενεί κυρίως παραστάσεις λυρικού θεάτρου, ενώ σταδιακά εντάσσονται έργα σημαντικών συγγραφέων όπως ο Ξενόπουλος και ο Τσέχωφ. Παράλληλα, αναπτύσσεται το εργατικό θέατρο, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη "μεγάλη εργατική εορτή" του 1917 στον Πειραιά. Σημαντικό σταθμό αποτελεί και η "Νέα Σκηνή" του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου (1901–1904), που εισάγει νέες αισθητικές τάσεις.
(1927–1947)
Στη δεύτερη περίοδο, το θέατρο γνωρίζει άνθηση μέσα από την οπερέτα και τις μεγάλες καλλιτεχνικές συνεργασίες. Οι παραστάσεις των Σακελλαρίδη και Χατζηαποστόλου, αλλά και η σύμπραξη των Μαρίκας Κοτοπούλη και Κυβέλης, αναδεικνύουν τη δυναμική του χώρου. Η σχέση των δύο πρωταγωνιστριών ήταν μια από τις πιο γοητευτικές και εκρηκτικές "κόντρες" της ελληνικής πνευματικής ζωής.
Αν και τις χώριζε μια βαθιά καλλιτεχνική αντιπαλότητα, τις ένωνε ένας αμοιβαίος σεβασμός που μόνο δύο "θεές" του θεάτρου θα μπορούσαν να μοιραστούν. Στη "Μαρία Στιούαρτ" του Σίλλερ, η αντιπαλότητα αυτή βρήκε την τέλεια σκηνική της έκφραση. Την περίοδο εκείνη το θέατρο αποκτά έντονο λαϊκό χαρακτήρα, χωρίς να απομακρύνεται από το ποιοτικό ρεπερτόριο.
(1947–1967)
Η τρίτη περίοδος αποτελεί μία από τις πιο δημιουργικές φάσεις του θεάτρου. Η παρουσία της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και του Εθνικού Θεάτρου εμπλουτίζει το πρόγραμμα με σημαντικά έργα. Παραστάσεις όπως "Η Βαβυλωνία" και "Οι Πέρσες" παρουσιάζονται με σκηνοθέτη τον Δημήτρη Ροντήρη, ενώ το κοινό ανταποκρίνεται έντονα. Για τα "Αρραβωνιάσματα" του Δημήτρη Μπόγρη, οι εφημερίδες αναφέρουν ότι η συγκίνηση ήταν τόσο μεγάλη ώστε "δάκρυα βούρκωναν τα μάτια" των θεατών.
Ωστόσο, η κριτική δεν λείπει. Για παράδειγμα, σε παράσταση του Σαίξπηρ ("Η στρίγγλα που έγινε αρνάκι"), γίνεται λόγος για υπερβολικά γρήγορο ρυθμό που δεν επιτρέπει στο κοινό να απολαύσει το έργο. Αντίστοιχα, άλλες παραγωγές χαρακτηρίζονται "χωρίς σημασία και σκοπό", δείχνοντας ότι το κοινό και οι κριτικοί είχαν απαιτήσεις.
Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον το πώς οι κριτικές της εποχής δεν περιορίζονταν μόνο στο καλλιτεχνικό αποτέλεσμα, αλλά λειτουργούσαν και ως ένα είδος κοινωνικού ρεπορτάζ, καταγράφοντας τις συνθήκες κάτω από τις οποίες η αστική τάξη της Ελλάδας του 1948 προσπαθούσε να ανακτήσει την "επισημότητά" της μετά τον πόλεμο.
Σκηνοθεσία: Φώτος Πολίτης / Εθνικό Θέατρο, 1936
Το απόσπασμα κριτικής που αλιεύουμε για την "Καινούργια Ζωή" του Δημήτρη Μπόγρη (σε σκηνοθεσία του εμβληματικού Δημήτρη Ροντήρη) αποκαλύπτει μια πολύ ανθρώπινη και κωμικοτραγική πλευρά της θεατρικής εμπειρίας τότε:
"Γιατί δέν προνόησεν ή Δημοτική ’Αρχή γιά τό είδος καί
τόν χρόνον τής βαφής τών τοίχων τών διαδρόμων; Μέ άσπρες πλάτες
βγήκαν οί θεαταί καί λόγω τής έπισημότητος τής βραδυάς ήμιεπίσημη
έμφάνισι είχαν όλοι".
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα σχόλια για τους ηθοποιούς της εποχής. Η νεαρή Αλίκη Βουγιουκλάκη, στον "Κατά φαντασίαν ασθενή" (1953), περιγράφεται ως μια ηθοποιός που "καλπάζει για να κατακτήσει εξέχουσα θέση", δείχνοντας την ανερχόμενη πορεία της. Αντίθετα, για την Τιτίκα Νικηφοράκη, αν και αναγνωρίζεται ως "ιέρεια της τέχνης", επισημαίνεται ότι ο ρόλος της δεν της επέτρεψε να αναδείξει πλήρως τις δυνατότητές της.
Ακόμη πιο αιχμηρή είναι η κριτική για τη Μελίνα Μερκούρη, όπου σχολιάζεται η ιδιόμορφη απαγγελία της:
"καί ημαρτον, Θεέ μου ή δ.
Μελίνα Μερκούρη, μέ τήν
περίεργη: "άπαγγελία" της—
εκείνο το δήτω(ζήτω) ή
ήγουμένη,!!! Μά τί είναι
αυτά;;;"
Είναι πράγματι εντυπωσιακό πώς οι κριτικές της εποχής δεν "χαρίζονταν" ακόμα και σε ιερά τέρατα του ελληνικού πολιτισμού. Παράλληλα, όμως, υπάρχουν και εγκωμιαστικά σχόλια, όπως για τον Δημήτρη Χορν, του οποίου η ερμηνεία θεωρείται "τόσο τέλεια, σαν να γράφτηκε το έργο στα μέτρα του".
(1967–1974)
Στην τέταρτη περίοδο, παρά τις δυσκολίες της εποχής, το θέατρο συνεχίζει να φιλοξενεί σημαντικούς θιάσους και έργα υψηλού επιπέδου, όπως το "Μάνα Κουράγιο" από το Θίασο Μινωτή-Παξινού και ο "Βασιλιάς Ληρ" από το Ελληνικό λαϊκό θέατρο του Μάνου Κατράκη, "Ριχαρδος ο Γ" από το Θίασο Δημήτρη Χορν, "Ο καλός άνθρωπος του Σετσουάν από το Θίασο "Προσκήνιο" του Αλέξη Σολομού κ.ά. Ωστόσο, διατυπώνεται και η άποψη ότι το κοινό του Πειραιά προτιμά τα ελληνικά έργα, γεγονός που δείχνει τη σχέση του θεάτρου με την τοπική κοινωνία.
κουράγιο" του Μπ. Μπρεχτ (1971)
Από το κοσμικό ρεπορτάζ της εφημερίδας "Κοινωνική" του Πειραιά (1967-1974):
"Κουφέτα, για τον "Ιδανικό σύζυγο"
προσέφερε κατά τήν χθεσινή "πρώτη" του
"Δημοτικού", ο Δήμαρχος κ. Άρ. Σκυλίτσης. Καί το
τούλι μέ τούς λεμονανθούς — ή χθεσινοβραδυνή
εκπληξις — δημιούργησε ευχάριστη διάθεσι. Ολα ήταν
όμορφα στην χθεσινή έναρκτήριο παράστασι, τήν πιο
επίσημη- βραδυά του νέου χειμώνα. Ολα όμορφα, οί
τουαλέτες των κυριών, τά μαύρα κοστούμια τών άνδρών
(ακόμη καί μερικές χρωματιστές άνορθογραφίες) πού
δημιουργούσαν "άτμόσφαίρα" -στην πλατεία του
θεάτρου, όπως καί ή άτμόσιφαιρα τής σκηνής μέ τήν
ύποκρίτρια άγγλική άριστοκρατία πού τήν δίνει
θαυμάσια στή λογοτεχνική, ό Στάθης Σπηλιωτόπουλος".
(1975–2003)
Η πέμπτη περίοδος χαρακτηρίζεται από μια πιο σταθερή πορεία, με παραστάσεις αρχαίου δράματος και σύγχρονων έργων, ενώ το θέατρο συνεχίζει να αποτελεί σημείο αναφοράς για την πολιτιστική ζωή. Κάποιες από τις παραστάσεις που παίχτηκαν τότε:
1977 | Τρωάδες (Ευριπίδη): Μια εμβληματική παράσταση σε σκηνοθεσία και σκηνογραφία του Γιάννη Τσαρούχη με τη Σμάρω Στεφανίδου στο ρόλο της Εκάβης και τη Σαπφώ Νοτάρα στο Χορό. Το Εθνικό Θέατρο φιλοξενήθηκε στη σκηνή του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά, σε μια παραγωγή που άφησε εποχή για την αισθητική της αρτιότητα.
1984 | Ο Βασιλικός (Αντωνίου Μάτεση): Το κλασικό έργο της επτανησιακής δραματουργίας ανέβηκε σε σκηνοθεσία Κώστα Μπάκα. Ήταν μια σημαντική στιγμή για τη σκηνή του Πειραιά, αναδεικνύοντας τις κοινωνικές συγκρούσεις του 19ου αιώνα.
1985 | Η Στρίγγλα που έγινε Αρνάκι (Ουίλιαμ Σαίξπηρ): Η δημοφιλής σαιξπηρική κωμωδία παρουσιάστηκε σε σκηνοθεσία Γιώργου Θεοδοσιάδη. Ήταν η πρώτη μεγάλη παραγωγή του νεοσύστατου τότε Αστικού Θεάτρου Πειραιά (Α. Παραγωγή), σηματοδοτώντας μια νέα εποχή για το θέατρο της πόλης.
Το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά έκλεισε για την τελευταία εκτεταμένη και ριζική ανακαίνιση το 2008, η οποία διήρκεσε αρκετά χρόνια, και παραδόθηκε πλήρως ανακαινισμένο και έτοιμο για λειτουργία τον Σεπτέμβριο του 2013.
Σκην. Γ. Χαραλαμπίδη
(2013–2024)
Από τις "άσπρες πλάτες" του 1948 και την αιχμηρή κριτική στη Μελίνα, το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά (ΔΘΠ) πέρασε στη σύγχρονη χρυσή εποχή του. Μια λίστα με παραστάσεις αποτυπώνει την εντυπωσιακή επιστροφή του θεάτρου στο επίκεντρο της πολιτιστικής ζωής από το 2013 και μετά, μετατρέποντάς το από ένα ιστορικό κτίριο σε έναν ζωντανό οργανισμό διεθνούς εμβέλειας. Το ΔΘΠ κατάφερε να συνδυάσει την κλασική δραματουργία με την πρωτοπορία, φιλοξενώντας ονόματα που αποτελούν κεφάλαια στο παγκόσμιο θέατρο.
Σταθμοί της Σύγχρονης Περιόδου του ΔΘΠ
Διεθνής Ακτινοβολία. Το ΔΘΠ δεν περιορίστηκε σε εγχώριες δυνάμεις, αλλά έγινε σημείο συνάντησης για την παγκόσμια ελίτ:
Peter Brook ("Η Κοιλάδα των Εκπλήξεων"): Η παρουσία ενός εκ των κορυφαίων αναμορφωτών του θεάτρου στον Πειραιά ήταν δήλωση κύρους, το 2014.
Robert (Bob) Wilson ("Τρεις ψηλές γυναίκες"): Η πρόσφατη συνεργασία με τον "μάγο" των εικόνων και του φωτός το 2024 επιβεβαιώνει τη διεθνή τροχιά του θεάτρου.
Peter Stein ("Ο Μισάνθρωπος" ή "Ο Πικρόχολος Ερωτευμένος" του
Μολιέρου): Ένας ακόμα θρύλος της ευρωπαϊκής σκηνής που επέλεξε τη σκηνή του Πειραιά, το 2023.
Η ελληνική πρωτοπορία. Οι συνεργασίες με το Εθνικό Θέατρο και η φιλοξενία σημαντικών Ελλήνων σκηνοθετών δημιούργησαν παραστάσεις-γεγονότα:
Νίκος Μαστοράκης ("Μεφίστο"): Μια μεγαλειώδης, πολυεπίπεδη υπερπαραγωγή το 2014, που μετέτρεψε τη σκηνή του ΔΘΠ σε ένα εφιαλτικό καμπαρέ του μεσοπολέμου,
Στάθης Λιβαθινός ("Ιλιάδα"): Μια εξαιρετική παράσταση-άθλος που ταξίδεψε στο εξωτερικό, ξεκινώντας από τη σκηνή του Πειραιά, το 2013.
Βασίλης Παπαβασιλείου ("Καβγάδες στην Κιότζα"): Μια υποδειγματική αναβίωση της βενετσιάνικης κωμωδίας του Γκολντόνι το 2014, όπου ο σκηνοθέτης μετέτρεψε τη σκηνή του Πειραιά σε μια λαϊκή γειτονιά γεμάτη ζωντάνια, ρυθμό και το μεσογειακό ταμπεραμέντο των απλών ανθρώπων, αναδεικνύοντας τη διαχρονική γοητεία του θεάτρου συνόλου.
Γιάννης Κακλέας ("Άμλετ"): Μια εικονοκλαστική και ορμητική ανάγνωση του σαιξπηρικού αριστουργήματος τη σεζόν 2016-2017, που συνδύασε την ποπ αισθητική με το ψυχολογικό θρίλερ, τοποθετώντας τον "πρίγκιπα της Δανίας" σε ένα σκοτεινό, μεταμοντέρνο σκηνικό περιβάλλον.
Κατερίνα Ευαγγελάτου ("Φάουστ"): Μια τολμηρή και ατμοσφαιρική σκηνοθεσία του εμβληματικού έργου του Γκαίτε το 2016, η οποία εκμεταλλεύτηκε όλο το βάθος της σκηνής του ΔΘΠ για να στήσει ένα μεταφυσικό παιχνίδι ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, εστιάζοντας στην υπαρξιακή πάλη και την αέναη αναζήτηση της γνώσης.
Γιάννης Χουβαρδάς ("Γλάρος", 2017), Νίκος Διαμαντής ("Ο ηλίθιος", 2018), Μιχαήλ Μαρμαρινός ("Τραμ με το όνομα Πόθος", 2018): Τρεις σκηνοθέτες με πολύ ισχυρό προσωπικό ιδίωμα που επαναπροσδιόρισαν κλασικά κείμενα.
Άρης Μπινιάρης ("Ο Χορός της Φωτιάς"): Η εισαγωγή μιας πιο εκρηκτικής, μουσικής και τελετουργικής φόρμας στο θέατρο, το 2019.
Φοίβος Δεληβοριάς - Δημήτρης Καραντζάς ("1821 - Η Επιθεώρηση"): Η πρόταση τους αποτέλεσε μια από τις πιο τολμηρές και πολυσυζητημένες στιγμές του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά, καθώς επιχείρησε κάτι ριζοσπαστικό: να γιορτάσει την επέτειο των 200 ετών από την Ελληνική Επανάσταση μέσα από ένα "παρεξηγημένο" και λαϊκό είδος, αυτό της επιθεώρησης, το 2021.
Ιόλη Ανδρεάδη ("Στη μνήμη ενός μικρού παιδιού" & "Όσα παίρνει ο άνεμος"): Μια από τις ισχυρές γυναικείες σκηνοθετικές παρουσίες, συγκίνησε το 2019 με την περφόρμανς "Στη μνήμη ενός μικρού παιδιού" (σε κείμενο της ίδιας και του Άρη Ασπρούλη), ενώ το 2025 παρουσίασε το "Όσα παίρνει ο άνεμος", μια σκηνική σύνθεση πάνω στο ομώνυμο μυθιστόρημα της Μάργκαρετ Μίτσελ, ιδωμένη μέσα από ένα ιδιαίτερο δραματικό και εικαστικό πρίσμα.
Κοινωνική Παρέμβαση και Δημοκρατία
Το έργο του Νίκου Διαμαντή, Καλλιτεχνικού Διευθυντή του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά όπως το "What we owe Democracy", δείχνει μια στροφή προς το θέατρο-ντοκουμέντο και τις πλατφόρμες διαλόγου, συνδέοντας το θέατρο με την πόλη και τις πολιτικές της ρίζες. Ο Διαμαντής ενορχήστρωσε μια πλατφόρμα δημιουργικής συνεργασίας 30 και πλέον καταξιωμένων καλλιτεχνών, με στόχο τη δημιουργία συνεργειών και την κοινωνική ευαισθητοποίηση, με θέμα τη Δημοκρατία και εστιάζοντας στο τρίπτυχο Υγεία – Τροφή – Γλώσσα. Η φιλόδοξη αυτή δράση, αποτέλεσε συνεργασία του Φεστιβάλ Αθηνών με το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, το 2025, και πραγματοποιήθηκε σε τρία διαφορετικά τοπόσημα που αντιστοιχούν στις διαφορετικές πτυχές της Δημοκρατίας: στο Νοσοκομείο Σωτηρία (Υγεία), στην Εθνική Βιβλιοθήκη (Γλώσσα) και την Ιχθυόσκαλα Κερατσινίου (Τροφή).
Το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά συνεχίζει δυναμικά
Μέσα από τις θριαμβευτικές επιτυχίες, τις πειραματικές αναζητήσεις, αλλά και τις αιχμηρές κριτικές που δέχθηκε κατά καιρούς, το ΔΘΠ αναδείχθηκε σε έναν ζωντανό πολιτιστικό οργανισμό που δεν σταμάτησε ποτέ να εξελίσσεται και να εμπνέει. Εξετάζοντας ειδικά την τελευταία δεκαετία, γίνεται σαφές ότι η θητεία του Νίκου Διαμαντή λειτούργησε ως μια γέφυρα ανάμεσα στο ένδοξο παρελθόν και ένα συμπεριληπτικό μέλλον. Η μετάβαση από το 2015 —μια χρονιά βαθιάς κρίσης όπου ο οργανισμός έπρεπε να ανασυγκροτηθεί κυριολεκτικά από το μηδέν— στη σημερινή του μορφή, αποτελεί ένα πρότυπο εργασίας (case study) για την πολιτιστική διαχείριση.
Το κεντρικό συμπέρασμα που προκύπτει από αυτή την πορεία είναι η εφαρμογή αυτού που ονομάζουμε "συμμετοχικό ουμανισμό". Πρόκειται για ένα τρίπτυχο αρχών που επαναπροσδιόρισε τον ρόλο του θεάτρου στην πόλη:
Καλλιτεχνική Αριστεία: Η διατήρηση μιας υψηλού επιπέδου δραστηριότητας που έφερε το ΔΘΠ στην πρώτη γραμμή της δημιουργίας, φιλοξενώντας εμβληματικές μορφές της εγχώριας και διεθνούς σκηνής.
Εκπαιδευτική Καινοτομία: Η οργανική σύνδεση με την εκπαίδευση, όπου μέσα από εργαλεία όπως το ΕΣΠΑ, το θέατρο εισχώρησε στα σχολεία, μπολιάζοντας την εφηβική δημιουργικότητα με νέες προσεγγίσεις.
Κοινωνική Συμπερίληψη: Η μετατροπή του θεάτρου σε έναν χώρο ανοιχτό προς τις περιθωριοποιημένες ομάδες. Με πρωτοβουλίες όπως η σύσταση της πρώτης καλλιτεχνικής ομάδας ΑμεΑ το 2017 και το "Άνοιγμα στην πόλη", το ΔΘΠ απέδειξε ότι ο πολιτισμός δεν είναι προνόμιο των λίγων, αλλά δικαίωμα όλων. Σήμερα, αυτή η στρατηγική μετουσιώνεται σε μια καίρια στροφή προς τη νέα γενιά. Με τη δημιουργία χώρων όπως η "Σκηνή Ω" και η αξιοποίηση του Φουαγιέ, το θέατρο δίνει ζωτικό χώρο στην "ακατάτακτη" νεανική δημιουργία.
Διαβάστε Επίσης
