Στάθης Λιβαθινός: Αυτές είναι οι αγαπημένες μας παραστάσεις του

Πρόκειται για έναν από τους κορυφαίους σκηνοθέτες του σύγχρονου θεάτρου, με προσωπικό αισθητικό στίγμα. Ανιψιός του αξεπέραστου ηθοποιού Μάνου Κατράκη, με σπουδές στη δραματική σχολή του Πέλου Κατσέλη αλλά και στο σπουδαίο Κρατικό Ινστιτούτο Θεάτρου της Μόσχας (GITIS), στη σκηνοθεσία και την υποκριτική, ο Λιβαθινός ξεκίνησε ως ηθοποιός σε συνεργασία με σπουδαίους σκηνοθέτες (Λευτέρης Βογιατζής, Γιάννης Χουβαρδάς, Αντώνης Αντύπας, Μάγια Λυμπεροπούλου κ.ά.) και γρήγορα μεταπήδησε στη σκηνοθεσία. 

Στα τριάντα χρόνια της σκηνοθετικής διαδρομής του, έχει υπογράψει καθοριστικές παραστάσεις, έχει συνεργαστεί με σπουδαίους καλλιτέχνες και υπήρξε ο υπεύθυνος της Πειραματικής Σκηνής του Εθνικού Θεάτρου, επί καλλιτεχνικής διεύθυνσης Νίκου Κούρκουλου, μία σκηνή που έφερε πολλούς γόνιμους καρπούς -και καλλιέργησε μια ολόκληρη γενιά ταλαντούχων ηθοποιών- στο θέατρο. Αργότερα, επέστρεψε στο Εθνικό ως Καλλιτεχνικός Διευθυντής του (2015-2019), επιδεικνύοντας σαφές καλλιτεχνικό όραμα, καθώς δημιούργησε το Μικρό Εθνικό (παιδική σκηνή), επαναλειτούργησε την Πειραματική Σκηνή και έβαλε μπροστά τη σχολή σκηνοθεσίας. Ο Στάθης Λιβαθινός είναι ο πρώτος Σκηνοθέτης του Θεάτρου, που εισήλθε στην Ακαδημία Αθηνών ως πρακτικός του θεάτρου στη νεοσυσταθείσα έδρα "Θεατρικής Τέχνης".

Χαρακτηριστικά στοιχεία των παραστάσεων του είναι η ομαδικότητα (καθώς δουλεύει με σταθερή ομάδα ηθοποιών), η θεατρικότητα, η ευρηματικότητα, η φαντασία, που μετατρέπουν κάθε έργο σε γιορτή του θεάτρου. Αγαπάει να ασχολείται με λογοτεχνικά κείμενα, τα οποία έχει ανεβάσει σε θρυλικές παραστάσεις-σταθμούς, με άγνωστα ή ολιγοπαιγμένα λογοτεχνικά και θεατρικά αριστουργήματα, με Ρώσους συγγραφείς αλλά και με τον Σαίξπηρ, τους αρχαίους τραγικούς κ.ά. 

Αυτή τη σεζόν παίζονται σε δική του σκηνοθεσία τόσο το επιτυχημένο "Τρίτο στεφάνι" του Ταχτσή (Σύγχρονο Θέατρο) όσο και -για πρώτη φορά στην Ελλάδα- η νουβέλα του Πούσκιν, "Ντάμα Πίκα" (Θέατρο Οδού Κεφαλληνίας). Με την ευκαιρία, εμείς ανατρέχουμε στις αγαπημένες μας παραστάσεις που έχουν τη σκηνοθετική σφραγίδα του Στάθη Λιβαθινού.

Οι αγαπημένες παραστάσεις της Τώνιας Καράογλου

Μπροστά σε μια κλειστή αυλαία, εκτυλίσσεται μια θεατρική "σκυταλοδρομία", με τους ηθοποιούς να παραδίδουν ο ένας στον άλλο, ανάσα-ανάσα, το πρώτο μέρος από τον "Ερωτόκριτο" του Βιτσέντζου Κορνάρου. ΄Ώσπου η αυλαία ανοίγει και αποκαλύπτει ένα καρουζέλ! Είναι 2011, βρίσκομαι στο Ακροπόλ και παρακολουθώ με δέος το ερωτικό ποίημα των 10.012 ιαμβικών δεκαπεντασύλλαβων ομοιοκατάληκτων στίχων να παίρνει σάρκα και οστά.

΄Ήταν μια μαγική παράσταση, με την ομάδα του Στάθη Λιβαθινού (Δημήτρης Ήμελλος, Νίκος Καρδώνης, Νεφέλη Κουρή, Μαρία Ναυπλιώτου, Μαρία Σαββίδου, Άρης Τρουπάκης, Γιώργος Χριστοδούλου, Γιώτα Φέστα κ.ά.) να αφηγείται και να ενσαρκώνει, μιλώντας εξαίσια την κρητική διάλεκτο του έργου, την εμβληματική ερωτική ιστορία της κρητικής Αναγέννησης. Μια ιστορία που στην παράσταση χαρήκαμε εις τριπλούν, καθώς ο Ερωτόκριτος και η Αρετούσα ερμηνεύτηκαν από τρεις ηθοποιούς διαφορετικής ηλικίας, συμβολίζοντας τον παντοτινό έρωτά τους - ενώ η μαγική σκηνογραφία της Ελένης Μανωλοπούλου "μεταμόρφωνε" το καρουζέλ σε παλάτι, φυλακή και πεδίο μάχης.

Το καλοκαίρι του 2013, έρχεται η στιγμή της εμβληματικής "Ιλιάδας", μία κορυφαία στιγμή του Φεστιβάλ Αθηνών και του ελληνικού θεάτρου. Το ομηρικό έπος -στη συγκλονιστική μετάφραση του Δ.Ν. Μαρωνίτη- μετουσιώθηκε σε μία επική παράσταση, υψηλής σκηνικής ενέργειας και συναισθηματικής φόρτισης.

Ο Λιβαθινός φώτισε το "πολεμικό" έπος με χιούμορ, ευρήματα και σχολιασμούς, κράτησε ψηλά τη δραματική ένταση, ανέδειξε τη θεατρικότητά του, επεσήμανε καίρια την αντιπολεμική δυναμική του και καθοδήγησε για ακόμη μία φορά την ερμηνευτική του ομάδα (Βασίλης Ανδρέου, Δημήτρης Ήμελλος, Νίκος Καρδώνης, Γεράσιμος Μιχελής, Μαρία Σαββίδου, Άρης Τρουπάκης, Αμαλία Τσεκούρα, Γιώργος Χριστοδούλου κ.ά.) σε αξέχαστες ερμηνείες - αξέχαστες όπως και οι εικόνες των  κοκκινόμαυρων μπαλονιών, του χάρτινου στόλου, των παλτών ως νεκρών πολέμου…

Ο "Γάμος του Φίγκαρο" στο Μέγαρο Μουσικής (2015) αποτέλεσε μία ακόμη θεατρική γιορτή κι ένα υπόδειγμα θεάτρου συνόλου. Ο Στάθης Λιβαθινός συνάντησε το πνεύμα του Μπομαρσαί, που πίστευε πως μέσα από την πιο "τρελή" φόρμα μπορείς να πεις τα πιο σοβαρά πράγματα, κι έστησε επί σκηνής μια καλοκουρδισμένη θεατρική μηχανή, μελετημένη μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια.

΄Ένα έργο που χρονολογείται ανάμεσα στο 1775-’78, πολιτικά ριζοσπαστικό για την εποχή του αλλά ενταγμένο στη μεγάλη παράδοση του λαϊκού θεάτρου έδωσε το βήμα σε μια παράσταση σκηνογραφικής λιτότητας, που διαδραματίστηκε πάνω σε ένα πατάρι και μια σκαλωσιά, αλλά ευφάνταστης θεατρικότητας. Ο Λιβαθινός δεν άφησε ατάκα του έργου που να μην την υπογραμμίσει, με χιούμορ, παιγνιώδη σκηνικά ευρήματα, τονισμένες ερμηνείες, με έναν θεατρικό πλουραλισμό, που υπηρετήθηκε και πάλι από το σύνολο των ηθοποιών, που λειτουργούσαν σαν ένα σώμα.

Το 2022, στρέφεται στο δαιδαλώδες και κορυφαίο μυθιστόρημα του Άλφρεντ Ντέμπλιν, "Berlin Alexanderplatz", που απεικονίζει την ταραγμένη εποχή του γερμανικού Μεσοπολέμου, όταν η χώρα στον απόηχο του A΄ Παγκοσμίου Πολέμου έζησε την περίοδο της "ανάπηρης" δημοκρατίας της Βαϊμάρης που οδήγησε στην άνοδο του ναζισμού.

Αποτέλεσμα; Μια παράσταση υψηλής αισθητικής, σκηνοθετικής δεξιοτεχνίας και ερμηνευτικού πλουραλισμού, που αποτέλεσε ακόμη ένα παράδειγμα υποδειγματικής μεταφοράς της λογοτεχνίας με θεατρικούς όρους - ενώ η ερμηνευτική ομάδα του έχει εμπλουτιστεί με νέα πρόσωπα (Πολυξένη Παπακωνσταντίνου, Θεόβη Στύλλου, Στάθης Κόικας κ.ά.), που προσθέτουν στον δυναμισμό της. 

Το 2024, ο Λιβαθινός επιστρέφει στο πρώτο έργο που σκηνοθέτησε ποτέ (για τη διπλωματική του εργασία στη Μόσχα), στην ευφυή τραγικωμωδία του Τομ Στόπαρντ, "Ο Ρόζενκραντζ και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί". Και πάλι χαρήκαμε θέατρο πραγματικού συνόλου, εξαίσιες ερμηνείες, ευρηματική, ανάλαφρη σκηνοθεσία, που έπαιξε με διάφορα θεατρικά είδη, όπως και μια σκηνοθεσία καλά ζυγισμένη μεταξύ του δραματικού και του κωμικού τόνου, της υπαρξιακής αγωνίας και του ευφρόσυνου γέλιου.

Οι αγαπημένες παραστάσεις της Μαρίας Κρύου

Ακόμα έχω ζωντανή μπροστά μου την εικόνα της νεαρής τότε Μαρίας Ναυπλιώτου στον "Αγάπης Αγώνας Άγονος" (2001–2002), ως μια σχεδόν "καρμενική" πριγκίπισσα: ήξερε ακριβώς τι θέλει και το διεκδικούσε με έντονο, μεσογειακό ταμπεραμέντο – παρότι στο έργο ήταν Γαλλίδα. Δίπλα της, η Ροζαλίνα της Κατερίνας Ευαγγελάτου ξεχώριζε ως η πιο ολοκληρωμένη και φαντασιακά πλούσια προσωπικότητα ανάμεσα στις συνοδούς της βασίλισσας. Η Ευαγγελάτου εμφανιζόταν ήδη με όλα τα χαρακτηριστικά μιας μέλλουσας πρωταγωνίστριας.

Η παράσταση αυτή προκάλεσε ουρές στα ταμεία και σηματοδότησε τη δυναμική έναρξη της Πειραματικής Σκηνής του Εθνικού Θεάτρου υπό τη διεύθυνση του Στάθη Λιβαθινού, την άνοιξη της θεατρικής περιόδου 2001–2002. Η δεύτερη παραγωγή της Πειραματικής, ο "Αγάπης Αγώνας Άγονος" του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, σε νέα μετάφραση του Στρατή Πασχάλη και σκηνοθεσία του ίδιου του Λιβαθινού, ανέβηκε στον "Άδειο Χώρο" ως ένα τολμηρό αλλά απολύτως συνειδητό καλλιτεχνικό στοίχημα. Με βαθύ σεβασμό στο σαιξπηρικό κείμενο, η παράσταση πρότεινε μια ανατρεπτική και φρέσκια ανάγνωση μιας από τις λιγότερο παιγμένες κωμωδίες του Σαίξπηρ. Ρυθμός, μουσική, τραγούδι και χιούμορ συνέθεταν ένα σκηνικό σύμπαν ευφορίας και ζωντάνιας, που έσφυζε από σκηνοθετική ενέργεια, νεανική ορμή και τόλμη, αναδεικνύοντας μια ξεχωριστή ομάδα ηθοποιών, ανάμεσά τους οι Δημήτρης Ήμελλος, Μαρία Σαββίδου, Άρης Τρουπάκης, Αλέξανδρος Λογοθέτης και Νίκος Καρδόνης.

Λίγα χρόνια μετά τον "Αγάπης Αγώνας Άγονος", στο Θέατρο Πορεία (1999–2010), ο Στάθης Λιβαθινός στράφηκε σε ένα εντελώς διαφορετικό υλικό με το "Κτήνος στο φεγγάρι" του Ρίτσαρντ Καλινόσκι, ένα έργο ανθρώπινο που, με αφετηρία τη γενοκτονία των Αρμενίων, μιλά για τους ανώνυμους ανθρώπους που επέζησαν και προσπάθησαν να ξαναχτίσουν τη ζωή τους πάνω στα ερείπια της Ιστορίας. Δεν πρόκειται για ιστορική καταγραφή, αλλά για μια οδυνηρή τομή στη μοναξιά, στον έρωτα και στη δυσκολία της συνύπαρξης.

Ο Λιβαθινός διαθέτει το χάρισμα να ανιχνεύει τις λεπτές αποχρώσεις των πραγμάτων· η σκηνοθεσία του εδώ, λιτή και εσωτερική, εστιάζει στη σιωπή και στο τραύμα που παραμένει άρρητο. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Ταμίλα Κουλίεβα συγκλόνισε ως γυναίκα που αναγκάστηκε να ενηλικιωθεί βίαια, κουβαλώντας στο σώμα της μια άχρονη πληγή, ενώ ο Δημήτρης Τάρλοου, με αυστηρή οικονομία μέσων, ενσάρκωσε τον άντρα που επιβιώνει απορρίπτοντας κάθε περιττό συναίσθημα. Μαζί συγκρότησαν έναν σκηνικό διάλογο σπάνιας δύναμης! Να θυμίσουμε πως για την παράσταση αυτή, ο Haig Yazdjian έλαβε το 3ο βραβείο πρωτότυπης μουσικής σύνθεσης στα Θεατρικά Βραβεία Κοινού του περιοδικού ΑΘΗΝΟΡΑΜΑ.

Σταθερή επιδίωξη του Στάθη Λιβαθινού παραμένει η ανάδειξη κειμένων θεμελιωδών για τον ελληνικό θεατρικό πολιτισμό μέσα από απρόβλεπτες αναγνώσεις και, ταυτόχρονα, η επανεφεύρεση των ίδιων των ηθοποιών. Εκεί, άλλωστε, ξοδεύεται η ουσία της σκηνοθετικής του δουλειάς: στην ανανέωση του δυναμικού, στην ανάσυρση κρυφών ή έως τότε ανύπαρκτων πλευρών. Το παιχνίδι για τον Λιβαθινό ξεκινά από την εργαστηριακή ανάλυση και την πολυεπίπεδη "ερμηνεία" και, σε αυτό το πλαίσιο, ένα ακόμη σπουδαίο επίτευγμα της Πειραματικής Σκηνής του Εθνικού Θεάτρου υπήρξε ο ντοστογιεφσκικός "Ηλίθιος" (2007), μια παράσταση που ανέδειξε σε σπάνιο βαθμό τη θεατρικότητα του μυθιστορήματος. Με βαθιά γνώση της ρωσικής θεατρικής και λογοτεχνικής παράδοσης, ο Λιβαθινός επέλεξε μια ευφυή διασκευή (Σάββας Κυριακίδης, βασισμένη στη μετάφραση του Άρη Αλεξάνδρου), συνδυάζοντας αφήγηση, ανάγνωση αποσπασμάτων και διαλογικές σκηνές, χωρίς να θυσιάσει την πολυφωνία και την πλοκή του έργου.

Η σκηνοθετική ανάγνωση υπήρξε διττή: αποστασιοποίηση στα αφηγηματικά μέρη και απόλυτος ρεαλισμός στις δραματικές συγκρούσεις. Ένα εξαιρετικό καστ ηθοποιών κατέθεσε πειθαρχημένες και βαθιά ανθρώπινες ερμηνείες, με κορυφαία τη λιτή, θερμή και συγκινητική παρουσία του Βασίλη Ανδρέου στον ρόλο του Ηλίθιου.

Η "Φόνισσα" του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη (2011–2012) αποτέλεσε για τον Στάθη Λιβαθινό ένα ακόμη, ίσως τολμηρό, βήμα προς ένα θέατρο καθαρά ερευνητικό. Με πέντε νέους ηθοποιούς και τη Μπέττυ Αρβανίτη, η παράσταση κινήθηκε εξαρχής σε έδαφος υψηλού ρίσκου, αισθητικού και ερμηνευτικού. Μαζί με τον Στρατή Πασχάλη, ο Λιβαθινός επιχείρησε να προσεγγίσει τον Παπαδιαμάντη και τη Φόνισσα με μια καινούργια ματιά, ως ζωντανό θεατρικό υλικό. Η Μπέττυ Αρβανίτη παρέδωσε μια ερμηνεία που σφράγισε ανεξίτηλα την πορεία της: ερμήνευσε ακόμη και με τα ακροδάχτυλα τη σπαρακτική εξομολόγηση της ηρωίδας, ενώ ταυτόχρονα φάνηκε να αποστασιοποιείται , σχολιάζοντάς τη με μια μεταδραματική χειρονομία μοντέρνας ευαισθησίας.

Η πεντάωρη "Ιλιάδα" που έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου (Πειραιώς 260, 2013), σε σκηνοθεσία Στάθη Λιβαθινού, παραμένει μία από τις πλέον εντυπωσιακές θεατρικές προσεγγίσεις του Ομήρου στο σύγχρονο θέατρο. Η παράσταση, ανέδειξε ολόκληρο το έπος μέσα από μια "συμφωνική" σκηνική ανάγνωση 24 ραψωδιών, βασισμένη στη βραβευμένη μετάφραση του Δημήτρη Μαρωνίτη. Οι 15 ηθοποιοί, σαν σύγχρονοι ραψωδοί, αφηγούνταν τις σκληρές και τρυφερές εικόνες του Τρωικού Πολέμου, ενώ ταυτόχρονα σχολίαζαν και ερμήνευαν την ιστορία με νεύματα και ρυθμούς...

Μου άρεσε πολύ γιατί η σκηνοθεσία του Λιβαθινού βρήκε μια έξυπνη ισορροπία ανάμεσα στον ποιητικό λόγο και τη σκηνική δράση. Η φρίκη του πολέμου, οι επεμβάσεις των θεών και η μοίρα των θνητών αναδείχθηκαν με ακριβές μέτρο και ένταση, ενώ η παράσταση απέδειξε πώς ένα κλασικό κείμενο μπορεί να μεταμορφωθεί σε ζωντανό, σύγχρονο θέατρο. Συνδυάζοντας ποιητική δύναμη, σκηνική τόλμη και ανθρώπινη συγκίνηση, η "Ιλιάδα" του Λιβαθινού γίνεται μια από τις κορυφαίες στιγμές της σύγχρονης ελληνικής σκηνής.