Σε αυτά τα έργα τέχνης γινόμαστε άλλα ζώα

  

Στην υποφωτισμένη Νέα Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου η δράση εξελίσσεται αργά, το στόμα των τεσσάρων ερμηνευτών δεν ανοίγει, τουλάχιστον όχι για να μιλήσουν, παρά μόνο για να αναπνεύσουν, άλλοτε αργά κι άλλοτε πιο γρήγορα, καθώς τα χέρια τους είναι απασχολημένα με το να κάνουν μικροκινήσεις, να τρίβουν λαχανικά, να ανακατεύουν χώμα και άχυρα, να αναδεύουν το νερό, να τινάζουν ένα κομμάτι ύφασμα…

Μαζί με τις ηχογραφήσεις πεδίου, δεν αργούμε να μεταφερθούμε στις παρυφές του Λονδίνου, την πιο ζεστή ημέρα του περασμένου Αυγούστου, εκεί όπου η φύση συναντά την πόλη όπως μας θυμίζουν οι μακρινοί ήχοι των αυτοκινήτων ή του αεροπλάνου. Μια ετοιμόγεννη αγελάδα σε μια φάρμα παραγωγής γάλακτος και μια ελαφίνα στο διπλανό δάσος θα γίνουν, μέσα από τους ήχους, οι πρωταγωνίστριες της ιδιότυπης θεατρικής περφόρμανς "Cow | Deer" των Katie Mitchell, Nina Segal και Melanie Wilson, οι οποίες, με τη συνεργασία της Ειρήνης Φαναριώτη στην ελληνική σκηνοθεσία, μεταφέρουν στο Εθνικό την παράσταση που παρουσιάστηκε τον Σεπτέμβριο στο Royal Court Theatre του Λονδίνου.

Η must-see παράσταση "Cow | Deer" πετυχαίνει με αφοπλιστική απλότητα να σε βάλει σε μια άλλη διάσταση. Ένα "πείραμα επαναπροσανατολισμού", ένα κάλεσμα να απο-ανθρωποκεντρώσουμε για λίγο το βλέμμα μας και "να αρχίσουμε να αντιλαμβανόμαστε ξανά τη θέση μας στον κόσμο.

Διαλογιστική στην αρχή, σαν μοναχική βόλτα στη φύση, ό,τι πιο κοντινό μπορείς να ζήσεις στην τηλεμεταφορά σε ένα δάσος που ζωντανεύει καθώς βραδιάζει, και ολοένα και πιο συναισθηματική, συγκινητική, βίαια, όσο η δράση εκτυλίσσεται, η must-see παράσταση πετυχαίνει με αφοπλιστική απλότητα να σε βάλει σε μια άλλη διάσταση. Ένα "πείραμα επαναπροσανατολισμού", ένα κάλεσμα να απο-ανθρωποκεντρώσουμε για λίγο το βλέμμα μας και "να αρχίσουμε να αντιλαμβανόμαστε ξανά τη θέση μας στον κόσμο – όχι ως κυρίαρχοι, αλλά ως συγκάτοικοι", κατά τις δημιουργούς της παράστασης, που λειτουργεί και μιλάει σε ένα ευρύτερο κοινό απ’ ό,τι μπορεί να φαίνεται εξαρχής. 

Ένα αντίστοιχο κάλεσμα απευθύνει η έκθεση "Why Look at Animals" που απλώνεται σε όλους τους ορόφους του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, μέχρι και τις 15/2, σε επιμέλεια της Κατερίνας Γρέγου, έχοντας ως στόχο την αντιστροφή της αντίληψης της ανθρώπινης οπτικής για τα ζώα από απλά αντικείμενα σε όντα με βούληση και εγγενή αξία, "όχι ως κάτι, αλλά ως κάποια". Παράλληλα με το ημερολόγιο του 24ώρου της αγελάδας και της ελαφίνας που εκτυλίσσεται στο Εθνικό, στις οθόνες έξω από το ΕΜΣΤ τρέχει ένα άλλο ημερολόγιο 365 καταγραφών, μιας για κάθε μέρα του χρόνου, συμβάντων που έλαβαν χώρα "Today in Athens", όπως τα κατέγραψε ο εικαστικός και ερασιτέχνης φυσιοδίφης Marcus Coates, αράχνες που καταβροχθίζουν τους ιστούς τους, νεαρά κουνέλια που απομακρύνονται από τους γονείς τους, πουλιά που μεταναστεύουν.

Εντός του μουσείου, στο βίντεο "The Pure Necessity" (Η καθαρή αναγκαιότητα), ο David Claerbout ξαναδιαβάζει την κλασική ταινία κινουμένων σχεδίων του 1967 "Το βιβλίο της ζούγκλας", αφαιρώντας εντελώς τον ανθρωπομορφισμό από όλα τα ζώα, όπως και την αφήγηση και το voice over. Μια αποπροσανατολιστική εμπειρία που επιχειρεί να μας κάνει να κατανοήσουμε τους περιορισμούς της μέχρι τώρα οπτικής μας απέναντι στη μη ανθρώπινη ζωή.    

Ένας τέτοιος αποπροσανατολισμός είναι ίσως ένα απαραίτητο στάδιο στην κατεύθυνση του επαναπροσδιορισμού της σχέσης μας με τα ζώα αλλά και με το περιβάλλον εν γένει. Με διαφορετικό αλλά εξίσου επιδραστικό τρόπο το κάνει η φιλοσοφία, όπως ωραία το συνοψίζει σε μια πρώτη εισαγωγή στο θέμα η φιλόσοφος Έλλη Βιντιάδη στο βιβλίο της "Τα ζώα και εμείς", που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος. Ανατρέχοντας σε αντικρουόμενες ανά σημεία αναφορές για την ηθική μεταχείριση των ζώων από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας, συνοπτικά παρουσιασμένες σε κεφάλαια που διατρέχουν διαφορετικά ζητήματα –από τη χρήση των ζώων για πειράματα μέχρι τη σχέση μας με τα κατοικίδιά μας–, η Βιντιάδη μάς ξαναθυμίζει το "εργαλείο" της φιλοσοφίας για να ξανασκεφτούμε αυτά που έχουν σημασία, ανατρέποντας, ή έστω προβληματικοποιώντας, συχνά τα αυτονόητα. Αρχίζοντας, όπως υπονοεί ο τίτλος, από την ίδια μας την τάση να διαχωρίζουμε τη θέση μας από τα μη ανθρώπινα όντα, "σπάνια αναφερόμαστε στα "άλλα ζώα”, αλλά μιλάμε για "τα ζώα”", βλέποντάς τα σε σχέση με όσα μας διαφοροποιούν και όχι ενδεχομένως με όσα μας συνδέουν. 

Κλείνοντας υπενθυμίζουμε, ένα διαφορετικό διαλογιστικό ταξίδι παρατήρησης και καταγραφής του πέρα-από-το-ανθρώπινο που δεν είναι άλλο από το βιβλίο "Ο Πετρίτης" του Τζων Άλεκ Μπέικερ (1926–1986) που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Δώμα.  Ένας νεαρός άντρας τριγυρίζει καθημερινά για μήνες, μόνος, στους υδροβιότοπους της ανατολικής Αγγλίας. Παρατηρεί εμμονικά ένα γεράκι, τον πετρίτη. Να κυνηγά, να σκοτώνει, να τρώει, να παίζει, να κάνει μπάνιο. Τον θαυμάζει, αυτόν τον απαράμιλλο θηρευτή, το ταχύτερο πλάσμα στον κόσμο, που εξαιτίας του ανθρώπου κινδυνεύει να χαθεί από το πρόσωπο της γης. Τον ακολουθεί αδιάκοπα, καταγράφοντας εκστατικά τις κινήσεις του.  

Κλασικό έργο της φυσιογραφικής γραμματείας, ο "Πετρίτης" επιχειρεί να παρουσιάσει "έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπουμε· μια οπτική που μόνο με την άνευ όρων υποταγή του θεατή στο αντικείμενο της παρατήρησής του μπορεί να κερδηθεί".  Αναγνωρίζεται ευρύτατα ως ένα από τα αριστουργήματα τεκμηριογραφικής πεζογραφίας του 20ού αιώνα. Εδώ μεταφράζεται η επαυξημένη έκδοση για την 50ή επέτειο από την κυκλοφορία του βιβλίου, που συνοδεύεται από κείμενα των Mark Cocker, John Fanshawe και Robert Macfarlane. 

ΥΓ. Μια διαδεδομένη πρακτική θέλει τις αγελάδες να σφάζονται μετά την τρίτη γαλουχία, ενώ κανονικά μπορούν να ζήσουν άλλα 20 χρόνια, διαβάζουμε στο "Τα ζώα και εμείς".