Την Παρασκευή 6 και το Σάββατο 7 Ιουλίου θα έχουμε την ευκαιρία να δούμε σε Μεγάλη και Μικρή Επίδαυρο τα δύο πρώτα μέρη της αισχυλικής τριλογίας «Ορέστεια». Ο «Αγαμέμνων», σε σκηνοθεσία του Τσέζαρις Γκραουζίνις, και οι «Χοηφόρες» από τους VASISTAS της Αργυρώς Χιώτη μάς προσκαλούν για μια διπλή επίσκεψη στη γοητευτική αργολική κωμόπολη και, συν τοις άλλοις, δίνουν την αφορμή για να ανοίξει μια γόνιμη συζήτηση πάνω στον προσανατολισμό του Φεστιβάλ Επιδαύρου.
Είναι τουλάχιστον ανοικονόμητο να απαριθμήσουμε ή να αναλύσουμε τους λόγους που έχουν καταστήσει την εξόρμηση στην Επίδαυρο το πιο σταθερό σημείο αναφοράς της θεατρικής μας ζωής για πάνω από μισό αιώνα. Δίπλα στους αυτονόητους –την πρόσληψη του αρχαίου δράματος ως σπουδαίου κρίκου της κληρονομιάς μας, τη γοητεία που ασκεί η συνολική εμπειρία του τρίπτυχου «τόπος-αρχαίο μνημείο-παράσταση», τις προτάσεις πάνω στο αρχαίο δράμα, το οποίο έχει αποδειχθεί ένα από τα προσφορότερα πεδία εξέλιξης της σκηνοθετικής τέχνης– θα μπορούσε ο καθένας να προσθέσει έναν ακόμη. Αυτός όμως που στέκεται στο επίκεντρο, αναλλοίωτος από κάθε υποκειμενικό παράγοντα, είναι τελικά ο καθαυτό λόγος των αρχαίων ποιητών, που οριοθετεί την όλη εμπειρία ως μια γιορτή που αποθεώνει την αδιαμφισβήτητη διαχρονία του αρχαίου δράματος.
Η φετινή έμφαση σε έργα από τον κύκλο των Ατρειδών και μάλιστα η διαδοχική παρουσίαση των δύο πρώτων μερών της «Ορέστειας» θέτει επί τάπητος ένα θέμα που κατά τη γνώμη μου αξίζει να συζητηθεί: την αφιέρωση του φεστιβάλ σε έναν θεματικό κύκλο κάθε χρονιά. Η σκέψη δεν προκύπτει από επιθυμία να περιοριστεί η καλλιτεχνική δημιουργία σε συγκεκριμένα θεματικά μονοπάτια, αλλά επειδή θα προσφέρει στους θεατές την πολύτιμη ευκαιρία να εντρυφήσουν σε κομμάτια από το σύνολο της αρχαίας δραματουργίας που πραγματεύονται όψεις του ίδιου μύθου. Το ενδιαφέρον δεν είναι θεατρολογικό. Τα αρχαία δράματα αποτελούν μέρος της προσπάθειας των προγόνων μας να ερμηνεύσουν τον κόσμο, ειδικότερα τη θέση του ανθρώπου μέσα στο σύμπαν, και μάλιστα μέσα σε ένα προδιαγεγραμμένο από τη μοίρα ή τους θεούς ρου γεγονότων από τον οποίο, φαινομενικά, δεν μπορούν να αποδράσουν.
Μια σημερινή παρουσίαση των έργων κάθε θεματικού κύκλου θα έδινε τροφή για σκέψη, θα αποκάλυπτε ενδεχομένως εργαλεία αντιμετώπισης σημερινών φαινομένων, θα αποτελούσε ένα ολοκληρωμένο πνευματικό γεγονός με κάποια συνοχή, που τώρα δεν εκπληρώνεται μέσα από τις μεμονωμένες σκηνοθετικές προτάσεις, που –όσο καλές κι αν είναι– δεν εντάσσονται σε ένα γενικότερο «όλον». Καθόλου τυχαία, οι αρχαίοι ποιητές κατέβαιναν στους διαγωνισμούς με τριλογίες του ίδιου θέματος, κύκλωναν δηλαδή το μύθο φωτίζοντας σε κάθε έργο διαφορετικές διαστάσεις του.
Επί του συγκεκριμένου, τώρα, τι έχει να μας πει ο «Αγαμέμνων» σήμερα, η ιστορία ενός βασιλιά που επιστρέφει νικητής από τον πόλεμο, αφού έχει θυσιάσει για χάρη του την ίδια του την κόρη, για να βρει εκδικητικό θάνατο από το χέρι της γυναίκας του; Ο Αισχύλος δεν γράφει μια απλή ιστορία συζυγικής εκδίκησης, αλλά ένα έργο που φωτίζει την ανθρώπινη συμπεριφορά μέσα από αντιτιθέμενα δίπολα, καταδεικνύει την ευθύνη του ανθρώπου για τις πράξεις του, ακόμη και όταν λειτουργεί κατόπιν θεϊκής εντολής, και μέσα από τον Χορό, που αδυνατεί να αποφασίσει τι στάση θα κρατήσει απέναντι στους φορείς της εξουσίας που οδηγούν τον Οίκο τους στην καταστροφή, εφιστά την προσοχή στο ρόλο του λαού.
Όπως υπογραμμίζει και ο σκηνοθέτης της παράστασης, Τσέζαρις Γκραουζίνις: «Περιμένουμε σωτήρες και όταν τελικά εμφανιστούν συνειδητοποιούμε ότι δεν αξίζουν παρά τον οίκτο μας». Η αποποίηση των ευθυνών και η μετακύλισή τους σε αυτούς που κυβερνούν είναι ένα ηχηρό μήνυμα. Ο Χορός δεσπόζει και στις «Χοηφόρες», και μάλιστα με ενεργητικό τρόπο, καθώς οι Τρωαδίτισσες αιχμάλωτες ενθαρρύνουν κι εμψυχώνουν τον Ορέστη στην πράξη της μητροκτονίας και της δολοφονίας του Αίγισθου. Η παρουσίαση του έργου από τους VASISTAS, σε σκηνοθεσία της Αργυρώς Χιώτη, εστιάζει σε αυτή τη βαρυσήμαντη συλλογική φωνή που «παρατηρεί, κατευθύνει και τελικά εξουσιάζει τα πάντα. Είναι η κοινωνική επιταγή που κατά διαστήματα παίρνει τον πρώτο λόγο και ορίζει αυτόνομα τον ρου της ιστορίας». Ας συλλογιστούμε, λοιπόν, πάνω στη μεγαλειώδη δυνατότητα που έχουμε να ρυθμίζουμε τα πράγματα και στην τρομακτική ευθύνη που αυτή συνεπάγεται.
ΟΙ ΣΚΗΝΟΘΕΤΕΣ
Τσέζαρις Γκραουζίνις
Ο Λιθουανός σκηνοθέτης διαθέτει «βαρύ» εξοπλισμό με σπουδές στο Ινστιτούτο GITIS της Μόσχας και στη μέθοδο του Ταντάσι Σουζούκι. Έχει ήδη σκηνοθετήσει τρεις πολυσυζητημένες παραστάσεις αρχαίου δράματος καθιστώντας εαυτόν έναν από τους πλέον αναγνωρίσιμους μελετητές του.
Αργυρώ Χιώτη
Επικεφαλής της ομάδας VASISTAS, από τις πρωτοπόρες του devised theatre στην Ελλάδα. Τελευταία προσανατολίζεται στο ανέβασμα θεατρικών έργων ή συγκεκριμένων κειμένων, πάντοτε όμως με έμφαση στη δυναμική της ομαδικότητας και στη μουσική διάσταση της ερμηνείας.
Περισσότερες πληροφορίες
Αγαμέμνων
Το πρώτο έργο της Ορέστειας αφηγείται την επιστροφή του Αγαμέμνονα στο Άργος μετά τον Τρωικό Πόλεμο. Η Κλυταιμνήστρα, με συνεργό τον Αίγισθο, θέλει να πάρει εκδίκηση από τον σύζυγό της για τη θυσία της κόρης τους Ιφιγένειας στην Αυλίδα.
Χοηφόρες
Το δεύτερο μέρος της Ορέστειας, όπου κυριαρχούν η Ηλέκτρα και ο χορός των γυναικών που πορεύεται μαζί της, προσεγγίζεται μέσα από τη μουσικότητα του ίδιου του κειμένου.
