Είναι από τους σκηνοθέτες που έχει διαμορφώσει τη δική του σφραγίδα και έχει ξεχωρίσει χάρη στην εμπνευσμένη και επίμονη δουλειά του σε -παραγνωρισμένα κυρίως- ελληνικά λογοτεχνικά κείμενα. Μετά από μια σειρά σκηνοθεσιών σε πεζογραφήματα του Παπαδιαμάντη, του Εφταλιώτη και του Μητσάκη, φέτος στρέφεται στον θεατρικό λόγο, σκηνοθετώντας την «Αγγέλα» του Γιώργου Σεβαστίκογλου.
Όταν το 2012 μια άγνωστη ουσιαστικά ομάδα ανέβασε τους «Χαλασοχώρηδες» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, κανείς -ούτε οι ίδιοι- δεν περίμενε πως η παράσταση θα παιζόταν στην Αθήνα αλλά και σε περιοδεία επί τρία χρόνια. Έτσι μας συστήθηκε ο Κώστας Παπακωνσταντίνου, ο σκηνοθέτης της παράστασης, για να συνεχίσει προσεχτικά τη δουλειά του, εστιάζοντας στην ελληνική λογοτεχνία και κυρίως σε κείμενα των αρχών του 20ού αιώνα, όπως η «Μαζώχτρα» του Αργύρη Εφταλιώτη και ο «Αυτόχειρας» του Μιχάλη Μητσάκη. Τα παλαιά έργα τον ελκύουν, ίσως επειδή λειτουργούν σαν τα παραμύθια της γιαγιάς, που μας βοηθούν να καταλάβουμε τον κόσμο και τον εαυτό μας μέσα σ’ αυτόν. Του δίνουν, έπειτα, τη δυνατότητα να διαμορφώσει και να εξελίξει το σκηνοθετικό του στιλ, δουλεύοντας επισταμένως πάνω στο γλωσσικό ιδίωμα των κειμένων και στην αφηγηματική φόρμα, προτείνοντας έναν τρόπο ερμηνείας που δεν είχε εφαρμοσθεί ξανά, αφού στις παραστάσεις του η αφήγηση δεν ξεχωρίζει από την πρόζα αλλά παίζεται ως διάλογος.
Στις επιλογές του υπεισέρχεται, πάντως, και ο ιδεολογικός παράγοντας, το κοινωνικοπολιτικό στοιχείο δηλαδή, και οι παραστάσεις του επιθυμούν να ερμηνεύσουν τη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα, φωτίζοντάς τη μέσα από την ιστορική της διαδρομή. Από την πρώτης τάξεως πολιτική σάτιρα, τους «Χαλασοχώρηδες», που λειτούργησαν ως ένα «μάθημα» ιστορίας για τις διαχρονικές παθογένειες του νεοελληνικού κράτους, και τη «Μαζώχτρα», μια παραβολή για τη συλλογική ευθύνη μιας κοινωνίας μπροστά στις αιτίες που προκάλεσαν τη διάρρηξη του συνεκτικού ιστού της, τα βήματά του τον οδήγησαν στην «Αγγέλα». Το έργο γράφτηκε το 1957 στη Μόσχα, εκεί όπου βρισκόταν εκτοπισμένος ο Σεβαστίκογλου, και ανέβηκε τον επόμενο χρόνο, σε δική του μετάφραση στα ρώσικα, από το φημισμένο θέατρο Βαχτάνγκοφ. Αν και θα μπορούσε να περαστεί για μελόδραμα ή απλή ηθογραφία, καθώς υπόθεσή της αφορά στη ζωή των υπηρετριών σε μια αθηναϊκή πολυκατοικία της δεκαετίας του ’50, η «Αγγέλα» επιβάλλεται ως λαϊκή τραγωδία, φέροντας και δάνεια του νεορεαλισμού, που φέρνει στο προσκήνιο τη μετεμφυλιακή Ελλάδα με τα τραύματα και τις ζωντανές ακόμη ταξικές συγκρούσεις.
Το «α» συνομίλησε μαζί του με αφορμή τη νέα του δουλειά.
Αν και έχεις ξανασκηνοθετήσει θεατρικά έργα, το ενδιαφέρον σου εστιάζει κυρίως στη λογοτεχνία. Πώς προέκυψε η επιλογή να ξαναστραφείς σε θεατρικό κείμενο;
Πράγματι, έχω αναγνωρισθεί ως σκηνοθέτης κυρίως λογοτεχνικών κειμένων, αλλά η αλήθεια είναι ότι με την «Αγγέλα», τα θεατρικά έργα που έχω σκηνοθετήσει (το «Ρωμαϊκό λουτρό» του Στανισλάβ Στρατίεβ και το «Σχοινάκι» της Νάντιας Δρακούλα) ισοφαρίζουν τα λογοτεχνικά κείμενα. Η «Αγγέλα» αρχικά ήταν επιλογή της ομάδας Cartel που κάνει και την παραγωγή και μου πρότειναν να το σκηνοθετήσω. Χάρηκα, γιατί μου αρέσουν οι δουλειές του Cartel και εκτίμησα το γεγονός ότι μου το ανέθεσαν εν λευκώ, να το κάνω όπως θέλω. Εφόσον το υπουργείο ενέκρινε κι ένα μικρό ποσό επιχορήγησης, προχωρήσαμε. Ομολογώ ότι στις πρόβες κατάλαβα το μέγεθος της αξίας του έργου. Η «Αγγέλα» είναι ένα σημαντικό κλασικό έργο! Επί της ουσίας, με τον τρόπο που δουλεύουμε δεν υπάρχουν μεγάλες διαφορές σε σχέση με τη σκηνοθεσία της λογοτεχνίας. Η δραματουργική ανάλυση, η αναζήτηση της κεντρικής ιδέας της παράστασης και φυσικά η σκηνική επικοινωνία των ηθοποιών είναι ίδιες. Τα μη θεατρικά κείμενα τα αντιμετώπισα ως θεατρικούς διαλόγους ή μονολόγους, χωρίς δηλαδή αφηγητή. Η διαφορά είναι στις υποκριτικές επιλογές των ηθοποιών. Ο πλάγιος λόγος του συγγραφέα δίνει περισσότερες πληροφορίες για τους ρόλους, ενώ στα θεατρικά κείμενα οι ερμηνείες είναι πιο ανοιχτές. Και στα δύο μας ενδιαφέρουν δύο πράγματα, ο παρτενέρ και η ιστορία.
Τι μας αφορά στην «Αγγέλα»;
Με την «Αγγέλα», έχοντας και την τύχη να έχω οχτώ ηθοποιούς, δοκίμασα να επεκτείνω πιο τολμηρά τα στοιχεία της δουλειάς που είχα ξεκινήσει με τις προηγούμενες σκηνοθεσίες μου. Εστιάζοντας στην επικοινωνία των ηθοποιών και στο περιεχόμενο του κειμένου, δοκιμάζουμε να ανιχνεύσουμε ένα νέο είδος διαλεκτικού θεάτρου. Να διευρύνουμε δηλαδή τα όρια της ελευθερίας των ηθοποιών πάνω στην σκηνή, ώστε οι ηθοποιοί να μην υπηρετούν απλώς τη δημιουργία του σκηνοθέτη ή του συγγραφέα, αλλά να είναι οι ίδιοι δημιουργοί, σαν να φτιάχνουν το έργο και την σκηνοθεσία από την αρχή κάθε φορά κατά τη διάρκεια της παράστασης. Έχοντας αναλύσει στην πρόβα το έργο και τα θέματα που πραγματεύεται, οι ηθοποιοί ως οκτώ νέοι άνθρωποι που συνδιαλέγονται, έχουν την ελευθερία σε κάθε παράσταση να χρησιμοποιούν τη σκηνή ως ένα βήμα, και με τα λόγια του έργου να εκφράζουν αυτά που εκείνοι θέλουν. Αυτό, εντείνει το στοιχείο της έκπληξης και σε κάθε παράσταση δεν ξέρουμε τι ακριβώς θα προκύψει. Η κεντρική ιδέα της παράστασης βρίσκεται στην φράση που λέγεται στο τέλος «ήσυχα Αγγέλα, ήσυχα!». Πόσο καθόμαστε ήσυχα σιωπώντας μπροστά στο άδικο, και πόσο ανήσυχα με κίνδυνο να χάσουμε κάτι;
Σε ενδιαφέρει γενικότερα η ανίχνευση της ιστορικής διαδρομής της Ελλάδας προκειμένου να ρίξεις φως στην τωρινή πραγματικότητα. Πού σε έχει οδηγήσει αυτή η διαδρομή;
Η λογοτεχνία είναι φορέας της ιστορίας και το θέατρο έχει την αμεσότητα να ζωντανεύει τα κείμενα. Για να καταλάβουμε τι συμβαίνει γύρω μας κι από πού μας έρχεται, πρέπει να το δούμε μέσα στην διαδρομή του στον χρόνο. Αν περιμένουμε να μάθουμε ιστορία και να καταλάβουμε τι μας συμβαίνει, από τα μέσα ενημέρωσης, καήκαμε. Δεν έχω οδηγηθεί σε τελικά συμπεράσματα, κάθε φορά γινόμαστε λίγο σοφότεροι και συνεχίζουμε.
Είσαι ένας καλλιτέχνης που έχεις αποδείξει και σε προηγούμενες δουλειές σου πως σε απασχολεί το κοινωνικοπολιτικό στοιχείο και η «Αγγέλα» είναι ένα έργο με σαφή κοινωνικοπολιτική ταυτότητα.
Ναι, με ενδιαφέρει το πολιτικό στοιχείο στις παραστάσεις που συμμετέχω, και προσπαθώ τα τελευταία χρόνια, να καταλάβω τι μπορεί να είναι επί της ουσίας πολιτικό θέατρο στην Ελλάδα σήμερα. Η «Αγγέλα» είναι άκρως πολιτικό έργο και μία ανησυχία μου στην αρχή ήταν τι θα κάνω με τα ισχυρά πολιτικά στοιχεία του έργου που αφορούν τη συγκεκριμένη περίοδο που γράφτηκε και που θα μπορούσαν σήμερα να είναι παραπλανητικά. Νομίζω ότι το χειριστήκαμε καλά και αυτό που έμεινε είναι η ουσία του έργου. Το σημαντικό είναι ότι ο Γιώργος Σεβαστίκογλου είχε πολιτική σκέψη και δράση, κι επομένως ως προς το πολιτικό περιεχόμενο του έργου, ήξερε πολύ καλά τι έγραφε κι εμείς νιώθαμε στις πρόβες ότι μπορούμε να συνεννοούμαστε μαζί του.
Ο καλλιτέχνης οφείλει να παίρνει θέση στα πολιτικά πράγματα;
Ναι, σε εποχές δύσκολες νομίζω ότι το πολιτικό στοιχείο έρχεται πρώτο και καθορίζει και το περιεχόμενο και τη φόρμα της καλλιτεχνικής δημιουργίας και τους όρους με τους οποίους δημιουργούμε και επικοινωνούμε καλλιτεχνικά με το κοινό. Αυτό συμβαίνει έτσι κι αλλιώς είτε το θέλουμε είτε όχι, εκτός κι αν κάποιος νομίζει ότι κάνουμε θέατρο σε πολύ μικρές σκηνές χωρίς σκηνικό και χωρίς μηχανή, μόνο από άποψη και όχι λόγω της οικονομικής κατάστασης… Η τέχνη νομίζω ότι οφείλει να αμφισβητεί το κατεστημένο, την εξουσία. Εγώ, προσπαθώ οι παραστάσεις που σκηνοθετώ να είναι, ως προς το περιεχόμενό τους τουλάχιστον, αντιεξουσιαστικές.
Περισσότερες πληροφορίες
Αγγέλα
Μετά τον Εμφύλιο στην Αθήνα του φόβου και των ονείρων, οι ήρωες της «Αγγέλας» παλεύουν ανάμεσα στο δίκιο και τη σιωπή.
