Γιατί μας αρέσει τόσο το αμερικανικό θέατρο;

Προτού καν τελειώσει η σεζόν έχουμε μετρήσει οκτώ παρα­στάσεις έργων σπουδαίων Αμερικανών δραματουργών, αρκετές από αυτές μάλιστα σε επανάληψη λόγω της περσινής επιτυχίας τους. Τι είναι αυτό που κάνει τα δημιουργήματα μιας ξένης κουλτούρας να αγγίζουν –εδώ και πολλές δεκαετίες, όπως αποδεικνύεται– την ελληνική ψυχοσύνθεση και να συγκινούν τους δικούς μας σκηνοθέτες, ηθοποιούς και θεατές;

Το αμερικανικό θέατρο είναι ίσως το μοναδικό­ στην παγκόσμια δραματουργία που τείνει να θεωρείται «κλασικό» αν και περιλαμβάνει στους κόλπους του έργα διαφορετικών δημιουργών, ετερόκλητα, που διασπείρονται σε έναν ολόκληρο αιώνα. Τα πρώτα έργα του Ο’Νιλ, του «πατέρα» του αμερικανικού θεάτρου, γράφτηκαν τη δεκαετία του 1910, ενώ ο Σαμ Σέπαρντ, ο οποίος πέθανε το καλοκαίρι που μας πέρασε, έγραφε θέατρο μέχρι το 2014. Και όμως όλοι αυτοί οι μεγάλοι Αμερικανοί δραματουργοί, από τον Ο’Νιλ, τον Ουίλιαμς­ και τον Μίλερ στον Άλμπι και τον Σέπαρντ, καθένας με το δικό του συγγραφικό ύφος ακόμη και τις δικές του αγαπημένες θεματικές, συνιστούν μια ομάδα που με δια­φορετικό τρόπο και από διαφορετική πλευρά κύκλωσε την ψυχολογία μιας ολόκληρης κοινωνίας και μάλιστα αποτυπώνοντάς την εν εξελίξει, από την πρώτη πνοή του περιβόητου «αμερικανικού ονείρου» έως την ηχηρή κατάρρευσή του και τις οδυνηρές επιπτώσεις της.

Το αμερικανικό είναι και παγκόσμιο

Πρόκειται εκ πρώτης όψεως για έργα αμιγούς «αμερικανικής ταυτότητας», όπως μπορεί να εντοπιστεί και στη σκηνογραφία τους, που διασχίζει τις ζεστές και υγρές πολιτείες του αμερικανικού Νότου στα έργα του Ουίλιαμς, τις πολύβουες, αποξενωμένες μητροπόλεις σε αυτά του Μίλερ ή την αχανή, έρημη ενδοχώρα που πολύ γλαφυρά περιγράφει ο Σέπαρντ. Ωστόσο, αν εξετάσουμε τις θεματικές τους, ειδικά των έργων που αποτελούν το βασικό πυρήνα της δραματουργίας των δεκαετιών ’40-’60, θα παρατηρήσουμε ότι συντονίζονται με τις σταθερές αναζητήσεις που διατρέχουν και το ευρωπαϊκό θέατρο της εποχής –μοναξιά, άρνηση πραγματικότητας, υπαρξιακά και κοινωνικά αδιέξοδα–, γεγονός που τα καθιστά αμέσως απολύτως παγκόσμια.

Η ευρεία αποδοχή τους, βέβαια, εξηγείται κυρίως από τον τρόπο με τον οποίο οι Αμερικανοί μετουσίωσαν αυτά τα θέματα σε θέατρο: αντί να συνθέσουν αφαιρετικές ή «κλειστές» δραματουργικές φόρμες, τα μετασχημάτισαν σε δυνατές προσωπικές ιστορίες με σαφή δομή, καλοσχεδιασμένη πλοκή και εις βάθος μελετημένους χαρακτήρες.

Η επίδραση του Τσέχοφ και του συστήματος υποκριτικής του Στανισλάφσκι, που έφτασε στην Αμερική τη δεκαετία του ’20, στάθηκε καθοριστική κι ευνόησε την παραγωγή έργων που διακρίνονται για την εξίσου φροντισμένη εσωτερική κι εξωτερική δράση, τα οποία πολύ γρήγορα μεταφέρθηκαν και στον κινηματογράφο διευρύνοντας ακόμη περισσότερο το εύρος πρόσληψής τους. Έτσι η αμερικανική δραματουργία κατάφερε να κατακτήσει μια δυναμική σχέση αλληλεπίδρασης μεταξύ του ειδικού και του γενικού και γι’ αυτό τα έργα της, αν και αφορούν κυρίως οικογενειακά ή προσωπικά δράματα, καταφέρνουν να μιλούν, χάρη στη συγγραφική δεξιοτεχνία, πέραν της ιδιωτικής σφαίρας. Αποτελούν τη φωνή αγωνίας, ενίοτε και το «κατηγορώ», του δημιουργού τους για μια κοινωνία που εγκλωβίζει το άτομο και για την αποτυχία της να εκπληρώσει τα ζητούμενα του αμερικανικού ονείρου για ευημερία, ευτυχία και προσωπική ολοκλήρωση – μια φωνή όμως, που όσο καταγγελτική ή απεγνωσμένη κι αν γίνεται, δεν στοιχίζει σε θεατρικότητα ή σκηνική αυτοτέλεια.

Η αστερόεσσα κυματίζει στις ελληνικές σκηνές

Ειδικά στην Ελλάδα το αμερικανικό θέατρο είχε την τύχη να συστηθεί στο κοινό μέσα από τις παραστάσεις του Καρόλου Κουν. Έργα του Μίλερ, του Ουίλιαμς και του Άλμπι πρωτοπαίχτηκαν –και μάλιστα μόλις λίγα χρόνια μετά την παγκόσμια πρεμιέρα τους– σε δική του σκηνοθεσία, με σπουδαίους συνεργάτες και πρωταγωνιστές (Βασίλης Διαμαντόπουλος, Έλλη Λαμπέτη, Μελίνα Μερκούρη, Γιάννης Φέρτης κ.ά.), προετοιμάζοντας το κοινό για ανάλογη συνέχεια. Έκτοτε ελάχιστοι είναι οι Έλληνες καλλιτέχνες που αντιστάθηκαν στη γοητεία των Αμερικανών. Στους υπόλοιπους χρωστάμε τη σταθερή επί δεκαετίες παρουσία τους στο ρεπερτόριο, σε πληθώρα σκηνικών εκδοχών και δοκιμών, ενώ υπάρχουν και σκηνοθέτες που έχουν ασχοληθεί επιστάμενα μαζί τους, όπως ο Αντώνης Αντύπας, ο Ανδρέας Βουτσινάς ή ο Δημήτρης Μαυρίκιος.

Οι ηθοποιοί από την πλευρά τους αναγνωρίζουν τις ευκαιρίες για σπουδαίες ερμηνείες που προσφέρουν οι καλοσχεδιασμένοι ρόλοι, κάτι που σίγουρα συμβάλλει και στη δημοφιλία τους και ανάμεσα στους θεατές. Ο Γιώργος Μιχαλακόπουλος π.χ. στο φετινό «Τίμημα» του Μίλερ προσθέτει έναν κρίκο στην αλυσίδα των αξιοσημείωτων ερμηνειών που έχουμε κατά καιρούς απολαύσει χάρη σε αμερικανικά έργα (Ιλίσια).

Ποιον να πρωτοξεχωρίσει κάποιος, άλλωστε, από αυτήν τη μεγάλη δεξαμενή... Ο συγγραφέας του αμερικανικού Νότου Τενεσί Ουίλιαμς έχει καταθέσει έργα που σφύζουν από ευαισθησία, προσεγμένα στη λεπτομέρεια ως προς την εσωτερική τους αλήθεια, τις λεπτές διαθέσεις και την εσωτερική δράση. Φέτος ο Μιχαήλ Μαρμαρινός, που δεν έχει ξανασκηνοθετήσει έργο του, ενδίδει στη γοητεία του και παρουσιάζει το «Τραμ με το όνομα “Πόθος”», όπως είναι ο πρωτότυπος τίτλος, με τη Μαρία Ναυπλιώτου στον εμβληματικό ρόλο της Μπλανς (Δημοτικό Πειραιά, από 2/2), ενώ η Μαρία Κίτσου ήδη καταδύεται σε μια άλλη από τις μεγάλες ηρωίδες του, τη «Λυσσασμένη γάτα» Μάγκι (Θησείον).

Η ανήσυχη φωνή του Άρθουρ Μίλερ προτείνει με τα έργα του μια κοινωνική αλλαγή­ σύμφωνη με τις ανθρωπιστικές αξίες και μάλιστα έχοντας ως πρότυπο την αρχαία ελληνική τραγωδία, όπως θα δούμε και στο «Ψηλά από τη γέφυρα» που ετοιμάζει η Νικαίτη Κοντούρη (Εθνικό, από 15/2). Ο σπουδαίος ανανεωτής Έντουαρντ Άλμπι χτύπησε σαν κεραυνός το παγκόσμιο θεατρικό στερέωμα με το «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ;», με θέμα την ανελέητη σχέση ενός μεσόκοπου ζευγαριού διανοουμένων (η παράσταση σε σκηνοθεσία Γιώργου Κιμούλη συνεχίζεται στο Θέατρο Μεταξουργείο), ενώ ο Σαμ Σέπαρντ, ο «μοναχικός λύκος» της αμερικανικής δραματουργίας, μίλησε για τους μοντέρνους καβαλάρηδες και τους ανώνυμους πλάνητες της σύγχρονης Αμερικής (το «Fool for love» συνεχίζει στη Β΄ Σκηνή του Άλμα).

Οι τέσσερις Αμερικάνοι κλασικοί

Άρθουρ Μίλερ

Ανανέωσε το κοινωνικό δράμα ασκώντας κριτική στην αμερικανική κοινωνία για τον καταναλωτισμό, την κερδοσκοπία, τη μισαλλοδοξία και την αναισθησία της απέναντι στην αποτυχία.

Έντουαρντ Άλμπι

Συνέδεσε την πρωτοπορία με την αμερικανική παράδοση, εστιάζοντας στις σκοτεινές πλευρές του γάμου, της θρησκείας και στις καταστροφικές ψευδαισθήσεις της αμερικανικής κοινωνίας.

Σαμ Σέπαρντ

Πειραματιστής και πρωτοπόρος της Off-Off-Broadway σκηνής και θεμελιωτής του νέου αμερικανικού ρεαλισμού, έγραψε έργα που χλευάζουν τα αμερικανικά στερεότυπα.

Τενεσί Ουίλιαμς

Μετέτρεψε προσωπικά βιώματα σε θέατρο ποίησης κι εσωτερικής αλήθειας. Έπλασε εμβληματικούς, κυρίως γυναικείους ­ρόλους, πρόσωπα ανήμπορα να αποδεχτούν την αποτυχία τους.