Πόσο πιθανό είναι ένα ηλιόλουστο πρωινό στην καφετέρια ενός σουπερμάρκετ να συζητάς με κάποιον για τη θνητότητα και τα ταφικά τελετουργικά, τον Γκαίτε και τον Ντελέζ; Με την Έφη Μπίρμπα είναι. Μετά τον «Σωσία», η εικαστικός και σκηνοθέτις με την ιδιαίτερη ματιά ανεβάζει, με τον σύζυγό της Άρη Σερβετάλη στο θίασο, το νέο θεατρικό έργο του πολυβραβευμένου σεναριογράφου Ευθύμη Φιλίππου («Κυνόδοντας» και «Αστακός»). Τίτλος του; «Τα ωραία χέρια μας».
«Υπάρχουν άνθρωποι που δεν γνωρίζουν ποια είναι η λιθόσφαιρα της Γης ή τον ήχο ενός επιθανάτιου ρόγχου»: ήδη από την εισαγωγή τους, «Τα ωραία χέρια μας» φανερώνουν πως διαπραγματεύονται το θάνατο.
Πράγματι, το θέμα είναι ο θάνατος –ο θάνατος ως εμπειρία. Όλα ξεκίνησαν μέσα από μια πολύ προσωπική σχέση με το γεγονός. Ο θάνατος είναι κάτι με το οποίο σχετίζομαι από μικρή ποικιλοτρόπως. Πάντα θα φέρω μια προσπάθεια εξιλέωσης με το γεγονός. Καλλιτεχνικά, αυτό είναι το ζητούμενό μου. Ο θάνατος ήταν ένας πυρήνας στον «Σωσία», ενώ και η πρώτη-πρώτη σκηνοθεσία μου, το σόλο με τον τίτλο «Άτιτλο», βασιζόταν σε ένα ραδιοφωνικό έργο του Μπέκετ, τις «Στάχτες» - τη λογοτεχνική απόδοση μιας επιθανάτιας κατάστασης.
«Είναι ληστεία κατά της ζωής να ασχολείται κάποιος με τη θεώρηση του θανάτου πέρα από όσο χρειάζεται» έχει πει ο Τόμαν Μαν. Μάλλον θα διαφωνείτε μαζί του…
Νομίζω ότι δεν ασχολείσαι εσύ με το θάνατο αλλά ότι ο θάνατος ασχολείται μαζί σου. Προσωπικά, με ευθυγραμμίζει με τη ζωή -δεν έχω άλλον τρόπο! Η πραγματικότητα του θανάτου μου υπενθυμίζει τη θνητότητα μου. Έχω την τάση να αισθάνομαι αθάνατη. Όλοι μας, ως ένα βαθμό, σχετιζόμαστε με τη ματαιοδοξία της αθανασίας. Σκέφτομαι πως, ακόμη κι όταν ψωνίζω μια αντιρυτιδική κρέμα, να υπερνικήσω το μόνιμό μου άγχος προσπαθώ: τη φθορά. Όλοι μας θέλουμε να ξαναχώσουμε στην τρύπα το χώμα που βλέπουμε έξω από τον τάφο που είναι ήδη ανοιχτός για εμάς.
Πώς προέκυψε η συνεργασία με τον Ευθύμη Φιλίππου (σημ. ο πολυβραβευμένος σεναριογράφος των ταινιών «Κυνόδοντας» και «Αστακός»); Είμαστε φίλοι. Στην αρχή συναντιόμασταν και συζητούσαμε. Του έλεγα εικόνες κι εκείνος άκουγε. Αυτή ήταν η σχέση μας για ένα διάστημα. Συνέχισα να του λέω εικόνες κι εκείνος άρχισε να γράφει. Ήρθε το κείμενο, αναδιατυπώθηκε εκ νέου όταν άρχισα να οργανώνω τις εικόνες στο μυαλό μου, μιλήσαμε όλοι πολύ, είδαμε ταινίες, διαβάσαμε, μοιραστήκαμε εμπειρίες θανάτου…
Ακούγεται λίγο σαν μνημόσυνο…
Ναι, ήταν σαν ένα μνημόσυνο. Τι σημαίνει, όμως, μνημονεύω; Ασχοληθήκαμε πολύ με τον ορισμό του. Παράλληλα, εργαστήκαμε πάνω σε παραδοσιακά ταφικά τελετουργικά που διατηρούνται ακόμη στη χώρα μας -στην Πελοπόννησο ειδικότερα και σχετίζονται με την έξοδο της ψυχής, τη διάβαση προς μια άλλη συνθήκη και, τελικά, την ένταξη σε αυτήν. Οι ηθοποιοί δεν ερμηνεύουν ρόλους, αλλά εναλλασσόμενες ταυτότητες: ψυχές, ψυχοπομποί, νεκροί...
Παραπέμπει, λοιπόν, η παράστασή σας σε τελετουργία;
Η τελετουργία είναι ο τρόπος που κοιτάζει κανείς τα πράγματα, η σχέση του με το βλέμμα. Τελετουργική είναι η σχέση μας με τους ανθρώπους και την πραγματικότητα. Η παράσταση μας με αυτόν τον τρόπο ασχολείται. Πώς ακουμπά κανείς αυτές τις εμπειρίες, πώς στέκεται απέναντι τους, πώς τις παρατηρεί;…
Να υποθέσω ότι, όπως στον «Σωσία», έτσι κι εδώ το κείμενο θα είναι ελάχιστο και η παράσταση θα είναι, ουσιαστικά, μια συρραφή εικόνων;
Πρόκειται για μια παράθεση εικόνων που διακόπτονται από ενθέσεις μαύρου -από σκοτάδι. Μια καθαρά ονειρική δομή διέπει την παράσταση. Το σκοτάδι δεν ορίζει το πέρασμα του χρόνου αλλά έναν χώρο στον οποίο όλα παύουν. Η σκηνή θα είναι άδεια, εντοιχισμένη όμως σε ένα λευκό κάναβο από χαλαζία. Θα είμαστε μέσα στο λευκό. Το κείμενο θα είναι ελάχιστο. Όσο χρειάζεται.
Γιατί οι εικόνες είναι ήδη υπερβολικά πλήρεις εσωτερικά και νοηματικά. Ξέρω πως «εν αρχή ην ο λόγος» αλλά, για μένα, ο λόγος δεν είναι η Αγία Γραφή μου. Με ενδιαφέρει στο θέατρο ένα σχέδιο που δεν δομείται βάσει του κειμένου. Περισσότερο με αφορά η σχέση του σώματος με το λόγο ή την ανυπαρξία του λόγου -ένα σώμα πάντα φέρει λόγο. Ειδικά σε αυτήν την παράσταση, όμως, με ενδιαφέρει το πλησίασμα της φριχτότητας του θανάτου αλλά και με το τι συμβαίνει με την έξοδο της ψυχής από το σώμα… Η σκηνή της ανατομίας στον «Φάουστ» του Σοκούροφ είναι από τις σπουδαιότερες στιγμές του κινηματογράφου. Όλοι μας τη ψυχή μας ψάχνουμε να βρούμε.
Ο θάνατος για τους τζιχαντιστές δεν είναι πάντως κάτι αποτρόπαιο. Τα πρόσφατα αιματηρά γεγονότα επηρέασαν τις πρόβες σας;
Θεωρώ πως όλοι συντονιζόμαστε με αυτή την πραγματικότητα. Τα πρόσφατα γεγονότα μανιφεστοποιούν τη συγκυρία των παράλληλων πραγματικοτήτων που πάντα υπήρχαν. Εμείς βγάζουμε χαρούμενοι τις selfies μας. Υπάρχει όμως και η τζιχάντ. Χτύπησε τώρα την ευρωπαϊκή πόρτα, ίσως προκαλέσει σεισμικό επακόλουθο. Ο εφησυχασμός μας είναι θλιβερός και το θέατρο μια πολυτέλεια. Γίνομαι ενοχική και μπαίνω σε μια καλλιτεχνική αυτοματαίωση όταν σκέφτομαι ότι δίπλα μου μπορεί να σωριαστεί ένα πτώμα.
Περίπου 33.000 θεατές είδαν πέρυσι τον «Σωσία». Θεωρείτε πως, χάρη στην αναγνωρισιμότητα του Άρη Σερβετάλη, ένα ευρύτερο κοινό εξοικειώθηκε με ένα ιδιότυπο είδος θεάτρου;
Η προσπάθειά μας δεν ήταν να εξοικειώσουμε κάποιον με ένα ιδιότυπο θέαμα. Με τον Άρη συντονιζόμαστε απόλυτα καλλιτεχνικά. Εκείνος τυχαίνει να είναι αυτός που είναι κι έτσι πιθανότατα ήρθε κάποιος κόσμος να τον δει σχετιζόμενος περισσότερο με το «όνομα» του και την πιο εμπορική του ταυτότητα. Είδε, λοιπόν, κάτι που δεν βασίζεται στις γνωστές θεατρικές νόρμες. Η ανταπόκριση του «Σωσία» σχετίζεται με το ότι έγινε αποδεκτό το εγχείρημά μας.
Είστε εικαστικός, απόφοιτη της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών. Πώς προέκυψε το θέατρο;
Είχα πάντα μια σχέση λατρείας με την περφόρμανς και το χορό–η Πίνα Μπάους είναι για μένα μια μορφή σπουδαία κι αγαπημένη. Καταγωγικά δεν έχω καλή σχέση με το θέατρο, με το λεγόμενο «ψυχολογικό θέατρο». Δεν πηγαίνω, εξάλλου, συχνά στο θέατρο. Το αποδέχομαι ως είδος, γεγονός και πραγματικότητα, αλλά δεν αισθάνομαι ότι είμαι κοντά του. Χρησιμοποιώ όμως τη σύμβαση του θεατρικού χώρου για να σχεδιάσω και να δομήσω τις ιδέες μου. Δεν πιστεύω, εξάλλου, πως για να γίνει κανείς σκηνοθέτης χρειάζεται απαραίτητα να σπουδάσει σκηνοθεσία. Μεγαλύτερο όφελος είναι η σπουδή στο σχέδιο, η φιλοσοφία και οι βιβλιοθήκες του κόσμου.
Ποιο είναι το δικό σας αγαπημένο ανάγνωσμα;
Τελευταία «Η Πτύχωση. Ο Λάιμπνιτζ και το μπαρόκ» του Ντελέζ. Αυτό έδωσε την αφορμή για την τωρινή παράσταση. Ο Ντελέζ είναι αράδα και σήμα. Με ενδιαφέρει πολύ η σχέση του με το κενό και τον αρνητικό χώρο.
Αντλώντας από τον Ντελέζ και την εννοιολογική τέχνη, δημιουργείτε ένα σύμπαν που μπορεί για κάποιον να είναι εστέτ ή ακόμη και δήθεν. Φυσικά και μπορεί. Από τη στιγμή που εμφανίζεις κάτι, αυτόματα επιδέχεσαι μια μορφή κριτικής. Κι εγώ δεν προσπαθώ να κάνω προσιτό ό,τι παρουσιάζω. Κρατώ μια δική μου σχέση με τα πράγματα.
Ποια οδηγία δίνετε συχνότερα στους ηθοποιούς σας;
Επιθυμώ το θολό βλέμμα. Ένας περφόρμερ οφείλει να αποκτά, όπως οι μύωπες, ένα τέτοιο βλέμμα προς τη θέαση, ούτως ώστε να συγκεντρώνεται στον εαυτό του και να κλείνει με ένα αόρατο παραπέτασμα τη σχέση του με ό,τι άλλο. Όταν έχει κανείς μάθει να «τρέφεται» με τον τρόπο που οι άλλοι τον κοιτάζουν, απαιτείται πολύ δουλειά για να κλείσει αυτήν τη δίοδο και να ασχοληθεί με την εποπτεία του εαυτού σου εσωτερικά. Πρέπει, όμως, να θωρακιστεί από την εξωτερική παρατήρηση. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος για έναν καλό περφόρμερ.
Πώς προσδοκάτε να φεύγουν οι θεατές από «Τα ωραία χέρια μας»;
Σίγουρα όχι αδιάφοροι. Θα ήθελα να φύγουν έχοντας πάθει κάτι. Να λειτουργήσει, δηλαδή, η παράσταση στο νευρικό τους σύστημα,
Γιατί αναφέρεστε, συγκεκριμένα, στο «νευρικό σύστημα»;
Γιατί είναι ο σκελετός της ψυχής μας, ο συναισθηματικός και αισθητηριακός σκελετός μας. Και τα «Ωραία χέρια μας» δεν είναι μια διανοητική παράσταση.
«Τα ωραία χέρια μας» του Ευθύμη Φιλίππου ανεβαίνουν στη σκηνοθεσία της Έφης Μπίρμπα στις 19/12 στις Ροές. Προπώληση από το 2103474312.
Περισσότερες πληροφορίες
Τα ωραία χέρια μας
Σύνθεση εικόνων που ανασύρονται από περιοχές μνήμης κατά τη μυσταγωγική και καθαρτήρια συνάντηση προσώπων γύρω από την τελετουργία ενός νεκρικού συμποσίου
