Με τους βυθούς της Ελλάδας γεμάτους χρώματα, ζωή και παρελθόν που χάνεται στους αιώνες, δεν είναι λίγοι αυτοί που απολαμβάνουν τη γοητεία των καταδύσεων στη χώρα μας, δεν είναι όμως και όσο πολλοί θα μπορούσαν. Θα βοηθήσει το νέο νομοθετικό πλαίσιο ή θα μας κρατήσει πάλι σε ρηχά νερά;
Δεν είναι εύκολο να βγάλεις το κεφάλι από το νερό, όταν έχεις μόλις ανακαλύψει έναν ολότελα καινούργιο κόσμο κάτω από την επιφάνειά του. Ύφαλοι γεμάτοι θαλάσσια ζωή, οικισμοί βυθισμένοι στο νερό, σπήλαια και ναυάγια –κάποια από αυτά αρχαία– είναι ορισμένα μόνο από τα «δώρα» του βυθού στους δύτες κάθε επιπέδου, αλλά και στους λιγότερο τολμηρούς εξερευνητές της υποβρύχιας ζωής, που την παρατηρούν από την επιφάνεια με μάσκα και αναπνευστήρα. Είτε για τους δύτες του… γλυκού νερού, πάντως, είτε για τους Ναυτίλους που κυκλοφορούν ανάμεσά μας, ο καταδυτικός τουρισμός, που μέχρι πριν από μερικά χρόνια έμοιαζε με εξωτικό ψάρι στις θάλασσές μας, φαίνεται πλέον να αποτελεί πραγματικότητα και για τα ελληνικά νερά. Όχι μόνο γιατί οι σχολές αυξάνουν και πληθαίνουν, και μαζί τους το ίδιο κάνουν κι οι aficionados του σπορ, αλλά και γιατί ο καταδυτικός τουρισμός αποκτά κανόνες και νομοθετικό πλαίσιο που του δίνουν ρότα προς το μέλλον.
Ως ειδική μορφή τουρισμού «η οποία περιλαμβάνει υποβρύχια περιήγηση σε κάθε υδάτινη περιοχή της ελληνικής επικράτειας συμπεριλαμβανομένων της θάλασσας, των εσωτερικών υδάτων (λίμνες, ποτάμια, σπήλαια), των προστατευόμενων υποθαλάσσιων χώρων (…) και των επισκέψιμων ενάλιων, ενδοποτάμιων ή ενδολιμναίων αρχαιολογικών χώρων ή ιστορικών τόπων» ορίζεται ο καταδυτικός τουρισμός αναψυχής από τον νομοθέτη. Και η περιγραφή είναι από μόνη της ικανή να μας κάνει να κλείνουμε τα μάτια και να φανταζόμαστε κοράλλια, γοργόνες και κρυμμένους θησαυρούς, αφού περιλαμβάνει πλέον παλιά και νέα ναυάγια, που αποτελούσαν για χρόνια απαγορευμένα νερά.
Βουτιά στο παρελθόν
Οι καταδύσεις δεν είναι, βέβαια, κάτι το καινούργιο για την Ελλάδα: το απέραντο γαλάζιο των θαλασσών της Αμοργού έγινε διεθνές φετίχ στα τέλη της δεκαετίας του ’80 χάρη στην ταινία «Le Grand Bleu» του Λικ Μπεσόν, ενώ ακόμη νωρίτερα οι εξερευνήσεις του Ζακ Υβ Κουστώ για τα ίχνη της Χαμένης Ατλαντίδας στο Αιγαίο, του 1975, είχαν χαιρετιστεί με πανηγυρική υποδοχή από τον τότε ΕΟΤ, ιδίως αφού οδήγησαν και στον εντοπισμό του ναυαγίου του θρυλικού «Βρεττανικού», μεταξύ Κέας και Μακρονήσου.
Εκτός από την τοποθεσία του «Βρεττανικού», με τη βοήθεια σημαντικών Ελλήνων αρχαιολόγων που τον συνόδευαν, ο Κουστώ είχε εντοπίσει κι ανασύρει επίσης δεκάδες αμφορείς κι αγαλματίδια, που βοήθησαν μεν στο να κατανοήσουμε αρκετά για τις εμπορικές τακτικές των αρχαίων, άνοιξαν όμως και τις ορέξεις σε αρκετούς αυτοσχέδιους εξερευνητές που ακολούθησαν, θέλοντας να πάρουν πίσω στην πατρίδα τους το δικό τους υποβρύχιο σουβενίρ.
Η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων, άλλωστε, που είναι η ειδική περιφερειακή υπηρεσία του ΥΠ.ΠΟ.Α. για την έρευνα, τον εντοπισμό, την καταγραφή και την προστασία των αρχαιοτήτων του βυθού, δεν ιδρύθηκε παρά το 1976. Το δε πλαίσιο που εφήρμοσε για τις επόμενες δεκαετίες, παρ’ ότι εξαιρετικά αυστηρό για τη διασφάλιση της βυθισμένης μας κληρονομιάς, σύμφωνα με τους ειδικούς ήταν επίσης αποτρεπτικό για πολλούς φιλόδοξους δύτες, αλλά και εν τέλει αναποτελεσματικό στη διασφάλιση των υποβρύχιων θησαυρών μας από τη λεηλάτηση.
Ένα νέο τοπίο
Πρόσφατα, το πλαίσιο αυτό επαναπροσδιορίστηκε, προσαρμόστηκε στη σύγχρονη πραγματικότητα και απελευθέρωσε αρκετές δράσεις που σχετίζονται με τον καταδυτικό τουρισμό, με σκοπό την αξιοποίηση της Ενάλιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς –και ειδικότερα των ναυαγίων– για την ανάπτυξη του καταδυτικού τουρισμού. Ένα είδος τουρισμού που, όπως επεσήμανε πρόσφατα η γενική γραμματέας Τουριστικής Πολιτικής και Ανάπτυξης (ΥΠ.ΠΟ.Α.), Ολυμπία Αναστασοπούλου, «σε μια χώρα όπου κυριαρχούν νησιωτικά συμπλέγματα (…) συνιστά μια ανθεκτική επιλογή, με σημαντικό οικονομικό/κοινωνικό αντίκτυπο και χαμηλό περιβαλλοντικό αποτύπωμα».
Για να παραμείνει όμως ο καταδυτικός τουρισμός μία βιώσιμη πρακτική, πρέπει να υπάρχουν κανόνες που εφαρμόζονται και ακολουθούνται, και η πρόσφατη ΚΥΑ θέτει ακριβώς αυτό το πλαίσιο. Ανάμεσα σε άλλα, ορίζει πληροφορίες που πρέπει να καταθέτουν πριν από κάθε κατάδυση πάροχοι σχετικών υπηρεσιών και ιδιώτες καταδύτες, απαγορεύει στους καταδυόμενους οποιαδήποτε επαφή με τα ναυάγια και μετακίνηση αντικειμένων, ενώ θέτει όρους και συνθήκες υπό τις οποίες ένα ναυάγιο μπορεί να θεωρηθεί επισκέψιμο.
Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, αυτήν τη στιγμή λειτουργεί επισήμως μόνο ένα επισκέψιμο αρχαίο ναυάγιο: αυτό της Περιστέρας, το μεγαλύτερο μέχρι στιγμής ναυάγιο της Κλασικής Περιόδου, που βρίσκεται σε βάθος 22-33 μέτρων και έχει εξοπλιστεί με υποβρύχιο σύστημα συναγερμού.
Επιστρέφοντας στο σήμερα, λοιπόν, ο διαχρονικά πλούσιος ελληνικός βυθός είναι επισκέψιμος υπό όρους, την επέκταση των οποίων περιμένουμε να δούμε, για να ελπίζουμε και στην επέκταση του… αθλήματος στη χώρα. Αν πρέπει να κρατήσουμε κάτι, όμως, είναι ότι υπάρχει ένας ολόκληρος κόσμος μέσα στη θάλασσα που περιμένει όχι μόνο να τον ανακαλύψουμε, αλλά και να τον αναδείξουμε με προσοχή, φροντίδα, σεβασμό και αγάπη. Αλλά και με γρήγορα αντανακλαστικά από την Πολιτεία, ώστε η εξάπλωση της καταδυτικής κουλτούρας να μη μετατραπεί, από φιλόδοξο σχέδιο τουριστικής ανάπτυξης, σε ένα ακόμη ναυάγιο των ελληνικών θαλασσών.
