Κάνοντας -όλες μαζί- στάχτη τον παλιό κόσμο στην Jane της Κατερίνας Μαυρογεώργη

Η Jane της Κατερίνας Μαυρογεώργη προτείνει μια ανάγνωση όπου η γυναικεία εμπειρία της Τζέιν Έιρ παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα μιας διαδικασίας συναντήσεων.

JANE Αναστασία Γιαννάκη

"Ξέρετε ποια είναι η Τζέιν Έιρ; Ποιος την έγραψε; Ποια είναι η Τζέιν Ώστεν;". Η παράσταση Τζέιν της Κατερίνας Μαυρογεώργη ξεκινά με μια σύντομη δημοσκόπηση, που με κάνει να παραδεχτώ πως, παρά την έκθεσή μου σε ταινίες και σειρές που έχουν μεταφέρει στη μικρή και τη μεγάλη οθόνη μυθιστορήματα της αγγλικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα, έχω μια μάλλον συγκεχυμένη γνώση για το ποια έγραψε τι και ποια είναι κάθε ιστορία και οι πρωταγωνίστριές της. (Ακόμη και αν η Τζέιν Ώστεν δεν γράφει στη βικτωριανή Αγγλία, οι ηρωίδες της -τουλάχιστον στις σύγχρονές τους εκδοχές- μοιάζει συχνά να κατοικούν στον ίδιο χρονικά κόσμο).

JANE
Αναστασία Γιαννάκη

Ομολογώ πως απολαμβάνω να παρακολουθώ τις κινηματογραφικές μεταφορές της βικτωριανής Αγγλίας –χωρίς να έχω νιώσει την ίδια έλξη για τα λογοτεχνικά τους πρωτότυπα. Με γοητεύει η κομψή και πνευματώδης τους ατμόσφαιρα στο κέντρο της οποίας μοιάζει να βρίσκεται ο έρωτας, κινώντας τα νήματα του κόσμου της καλοντυμένης αυτής εποχής. Ένας κόσμος όπως τουλάχιστον μοιάζει να τον βιώνει η μεσαία και η ανερχόμενη αστική τάξη, η εμπειρία της οποίας κυρίως αναπαρίσταται σε αυτές τις γραφές (και προσκαλεί σε ταυτίσεις θεατές και αναγνώστες). Ένα σύμπαν στο οποίο οι, συχνά βασανισμένες, ηρωίδες δεν αποδέχονται να καθορίζονται οι δυνατότητές τους από την κοινωνική τους θέση, όπως αυτή προσδιορίζεται από το φύλο ή την οικονομική τους κατάσταση. Διεκδικούν οικονομική και κοινωνική ανεξαρτησία, πνευματική αυτονομία, ηθική ακεραιότητα και, κυρίως, το δικαίωμα της επιλογής μέσα σε μια αυστηρά πατριαρχική κοινωνία. Κείμενα με πρωτοφεμινιστικές ευαισθησίες, γραμμένα σε μια εποχή κατά την οποία ο ρομαντικός έρωτας αποτελεί κεντρικό αφηγηματικό και κοινωνικό ιδεώδες, συχνά καθορίζοντας τον ορίζοντα των γυναικείων επιλογών αλλά και προσδοκιών.

Εν τάχει, η ιστορία, την οποία αποκαλύπτουν οι ηθοποιοί στην αρχή του έργου: η ορφανή Τζέιν Έιρ, ύστερα από μια σκληρή παιδική ηλικία που περιλαμβάνει την παραμονή της σε ένα αυστηρό οικοτροφείο, προσλαμβάνεται ως γκουβερνάντα στον πύργο Θόρνφιλντ, όπου ερωτεύεται τον ιδιοκτήτη του, κύριο Ρότσεστερ. Ο έρωτάς τους είναι αμοιβαίος, ο γάμος τους όμως ματαιώνεται όταν αποκαλύπτεται ότι στον πύργο ζει κλειδωμένη η νόμιμη σύζυγός του, η Μπέρθα Μέισον, η οποία πάσχει από ψυχική ασθένεια. Η Τζέιν φεύγει, για να επιστρέψει χρόνια αργότερα, επιλέγοντας να σταθεί στο πλευρό του πλέον τυφλού και κατεστραμμένου Ρότσεστερ ως οικονομικά ανεξάρτητη και ισότιμη σύντροφος.

JANE
Αναστασία Γιαννάκη

Το μυθιστόρημα της Σαρλότ Μπροντέ Τζέιν Έιρ, που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1847, γνώρισε μεγάλη απήχηση και μεταφέρθηκε επανειλημμένα στο θέατρο, την τηλεόραση και τον κινηματογράφο. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση, η αμεσότητα της φωνής της ηρωίδας και, κυρίως, η άρνησή της να υποταχθεί στις κοινωνικές και έμφυλες συμβάσεις προκάλεσαν τόσο τον ενθουσιασμό όσο και τις αντιδράσεις των αναγνωστών και των κριτικών της εποχής. Μάλιστα, για ορισμένους από τους συντηρητικούς επικριτές της, η ανεξαρτησία της Τζέιν συνιστούσε σχεδόν ηθική και θρησκευτική πρόκληση.

Η Κατερίνα Μαυρογεώργη επιστρέφει στην Τζέιν Έιρ, την ξαναδιαβάζει και την γράφει εκ νέου, μετακινώντας το ενδιαφέρον από την ηρωίδα ως μια ξεχωριστή, επαναστατημένη γυναικεία φυσιογνωμία προς το σύνολο των γυναικών που συμβάλλουν στη συγκρότησή της. Σαν να μας υπενθυμίζει πως η Τζέιν δεν θα μπορούσε να γίνει αυτή που έγινε αν δεν υπήρχαν όλες αυτές οι άλλες γυναίκες γύρω της, αν δεν τις είχε συναντήσει, αν δεν είχαν σταθεί πλάι της, αλληλέγγυες, αν δεν την είχαν φροντίσει, αγαπήσει και τελικά δεν είχαν κάψει συθέμελα τον "παλιό κόσμο". Η προσωπική της χειραφέτηση δεν παρουσιάζεται έτσι ως μια αποκλειστικά ατομική κατάκτηση, αλλά ως μια διαδικασία στην οποία αθροίζονται οι παρουσίες και οι εμπειρίες πολλών άλλων σύγχρονών της γυναικών.

Σε αυτή την ανάγνωση αποκτά ιδιαίτερη σημασία η φιλία της Τζέιν με την Έλεν Μπερνς στο οικοτροφείο, την συντροφικότητα και την αλληλεγγύη που της δείχνει. Η Έλεν παραβαίνει την απαγόρευση του διευθυντή και τιμωρείται και εκείνη να μείνει ακίνητη πλάι στην Τζέιν. Μαζί τα δύο κορίτσια μαθαίνουν να αψηφούν τους κανόνες και να αντιστέκονται (για να δανειστούμε τα λόγια του Γιάννη Ρίτσου),[1] σε κάθε άδικη απαγόρευση, και έτσι σε κάθε αδικία.

Η παρουσία της κυρίας Φέρφαξ, της οικονόμου του πύργου Θόρνφιλντ, λειτουργεί αντίστοιχα ενδυναμωτικά και καθησυχαστικά. Εκείνη υποδέχεται και φροντίζει την Τζέιν, υπενθυμίζοντάς της ότι δεν είναι υποχρεωμένη να περιορίζεται στα καθήκοντά της: "Δεν είσαι υπηρέτρια, Τζέιν, όποτε έχεις καιρό μπορείς να πηγαίνεις βόλτες. Θες ένα σάντουιτς μαζί σου;". Οι γυναίκες αυτές δεν παρουσιάζονται απλώς ως δευτερεύοντα πρόσωπα. Η παρουσία τους συμβάλλει στη διαμόρφωση των συνθηκών μέσα στις οποίες η Τζέιν αναγνωρίζει τον εαυτό της και αποκτά σταδιακά τη δυνατότητα να υπερασπιστεί τις επιλογές της.

JANE
Αναστασία Γιαννάκη

Η παρουσία, ωστόσο, της κυρίας Φέρφαξ μου δημιούργησε και ένα ερώτημα. Σε μια σκηνή, η τσιγγάνα προσκαλεί τις ανύπαντρες γυναίκες για να τους πει τη μοίρα τους. Η Τζέιν προσκαλείται, όχι όμως και η κυρία Φέρφαξ. Ποια θέση έχει εκείνη σε αυτόν τον κόσμο, όπου η γυναικεία εμπειρία διαμορφώνεται από την πατριαρχία, αλλά και από τις ταξικές ιεραρχίες; Ποιες δυνατότητες χειραφέτησης διαθέτει μια γυναίκα της οποίας η εργασία και η διαρκής διαθεσιμότητα σε ένα σπίτι που δεν της ανήκει αποτελούν προϋπόθεση για την καθημερινότητα και τις περιπέτειες της αστικής τάξης; Αντίστοιχα αθέατη παραμένει η Γκρέις Πουλ, η χειροδύναμη υπηρέτρια που "θα έκανε τα πάντα για τα λεφτά" και κρατά ακινητοποιημένη την Μπέρθα. Η εργασία αυτών των γυναικών, η σιωπηλή τους διαθεσιμότητα και η ικανότητά τους να υπηρετούν σχεδόν αόρατες, είναι απαραίτητη για να λειτουργήσει ο κόσμος του πύργου, μέσα στον οποίο ανθίζει ο έρωτας του ζευγαριού. Πώς αντιμετωπίζουμε ή πώς αισθανόμαστε, εμείς οι θεατές απέναντι σε αυτή την αορατότητα;

Η σκηνοθέτρια μοιάζει να απαντά με τον τρόπο που διαχειρίζεται την αφανή παρουσία της Μπέρθα Μέισον, της γυναίκας που η αφήγηση του μυθιστορήματος έχει τοποθετήσει στη θέση της απειλής για την ευτυχία του ζευγαριού. Η Μαυρογεώργη προσωποποιεί την εικόνα της μέσα από ένα πορτρέτο της P.J. Harvey και, συγκεκριμένα, εκείνο που κοσμεί το εξώφυλλο του δίσκου Rid of Me, ενός από τους πιο σκοτεινούς της δίσκους. Πριν δούμε, άλλωστε, το "πρόσωπο" της Μπέρθα, την ακούμε να τραγουδά το ρεφρέν του ομώνυμου τραγουδιού: "Lick my legs, I'm on fire". Ένα τραγούδι στο οποίο η απόγνωση μοιάζει να γίνεται απειλή, η υποταγή δύναμη και η μνήμη επιστρέφει και στοιχειώνει, διαταράσσοντας  κάθε φερόμενη κανονικότητα (εδώ του πύργου/πατριαρχικού κόσμου).

Αν στα λόγια του Ρότσεστερ η Μπέρθα παρουσιάζεται ως βάρος, στα λόγια της Τζέιν Έιρ η παρουσία της δικαιώνεται. "Σε αυτόν τον κόσμο που ζείτε, κύριε, κι εγώ τρελή θα κατέληγα. Νομίζω πως όλες οι γυναίκες ίσως καταλήξουν τρελές ή νεκρές ή άρρωστες σε αυτόν τον κόσμο". Και λίγο αργότερα: "Η ακινητοποιημένη γυναίκα μπορεί να γίνει εξαιρετικά επικίνδυνη. Το ξέρω από πρώτο χέρι".

Η επικίνδυνη πράξη της Μπέρθα -να βάλει φωτιά στον πύργο απελευθερώνοντας τελικά, μέσα από τον θάνατο, και τον εαυτό της- είναι καταλυτική για τη δημιουργία ενός νέου κόσμου. Καίγοντας συθέμελα τον πατριαρχικό πύργο/κόσμο του Θορνφιλντ δημιουργεί χώρο για μία νέα ισότιμη συνθήκη. "The old world must burn to the ground" είναι άλλωστε η φράση που μας αποχαιρετά όταν το έργο τελειώνει.

Με αυτόν τον τρόπο, η Κατερίνα Μαυρογεώργη και η εξαιρετική ομάδα των τριών ηθοποιών, που μεταμορφώνονται με αξιοθαύμαστη ευελιξία σε όλους τους ρόλους (Βίκυ Κυριακουλάκου, Βασίλης Σαφός, Νάνσυ Σιδέρη), επικαιροποιούν την Τζέιν Έιρ και τις διεκδικήσεις της Σαρλότ Μπροντέ. Και το κάνουν διατηρώντας αξιοθαύμαστε τις λεπτές ισορροπία ανάμεσα στη συγκίνηση και το γέλιο, στο τότε και το τώρα, τον φανταστικό κόσμο της ιστορίας και την πραγματική εμπειρία του θεάτρου (οι ηθοποιοί μας απευθύνονται συχνά).

Έτσι, η Jane της Κατερίνας Μαυρογεώργη προτείνει μια ανάγνωση όπου η γυναικεία εμπειρία της Τζέιν Έιρ παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα μιας διαδικασίας συναντήσεων. Όπως τονίζεται, άλλωστε, και μέσα στο έργο, η ίδια η γραφή της Σαρλότ Μπροντέ διαμορφώθηκε μέσα από τον διάλογο και τις ανταλλαγές με τις αδερφές της, ενώ η ιστορία της Τζέιν αναπτύσσεται παράλληλα με τη ζωή της συγγραφέως της. Με αυτόν τον τρόπο, η Σαρλότ Μπροντέ είναι ταυτόχρονα η Τζέιν, η Μπέρθα, η Έλεν, η κυρία Φέρφαξ και —όταν πια εκείνες φεύγουν από τη ζωή— τα φαντάσματα των δύο αδερφών της. Η παράσταση μας υπενθυμίζει ότι η αντίσταση, η αυτονομία και η δυνατότητα επιλογής δεν αναπτύσσονται σε κενό χώρο, αλλά προκύπτουν μέσα από σχέσεις και βιώματα που μας μεταμορφώνουν. Και ίσως η σκέψη που μου αφήνει φεύγοντας αφορά ακριβώς την ανάγκη να αναγνωρίσουμε τον εαυτό μας σε αυτό το σταυροδρόμι: εκεί όπου τέμνονται οι ανθρώπινες επαφές, η αλληλεγγύη, η συντροφικότητα και η φροντίδα — τόσο αυτή που δεχόμαστε από τους άλλους, όσο και εκείνη που οι ίδιες προσφέρουμε.

[1] Νομίζω πως ένας άνθρωπος που δεν τιμωρήθηκε ποτέ στη ζωή του δεν ξέρει τι θα πει παραβίαση μιας απαγόρευσης. […] Έμαθα από τις απαγορεύσεις να αντλώ δυνάμεις αντίστασης προς κάθε άδικη απαγόρευση και επομένως προς κάθε αδικία.

Διαβάστε Επίσης

Διαβάστε Επίσης

Διαβάστε ακόμα

Τελευταία άρθρα Θέατρο

Γιατί να δείτε την "Αθανασία" της Νεφέλης Μαϊστράλη

Η "Αθανασία" σε σκηνοθεσία Θανάση Ζερίτη αποκαλύπτει τα κοινωνικά αντανακλαστικά του ίδιου και της συγγραφέως.

ΓΡΑΦΕΙ: ΤΟΝΙΑ ΤΣΑΜΟΥΡΗ
17/11/2026

Έχει γίνει το θέατρο... ανδρικό σπορ;

Στη φετινή σεζόν στις θεατρικές αίθουσες της πόλης θα συναντήσει κάποιος άνδρες κάθε ηλικίας. Μήπως το θέατρο γίνεται η νέα ανδρική συνήθεια;

Το Εθνικό Θέατρο μεταδίδει την τελευταία συνέντευξη του Βασίλη Παπαβασιλείου

Η τελευταία συνομιλία του Βασίλη Παπαβασιλείου, που ηχογραφήθηκε δύο μήνες πριν από τον θάνατό του, μεταδίδεται για πρώτη φορά από το Εθνικό Θέατρο.

Η έμφυλη βία μέσα από την ιστορία και το θέατρο στο Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς

Το Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς προσεγγίζει την ιστορία της έμφυλης βίας μέσα από επιστημονικές εισηγήσεις και τη θεατρική παράσταση "Γέρμα τώρα" την Τετάρτη 25 Νοεμβρίου.

Πέντε γυναίκες αφηγούνται τις ιστορίες τους μέσα από "Τα πέντε μαύρα φορέματα"

Η Μαρία Μπουράνη γράφει και η Μίνα Καθέρη σκηνοθετεί μια παράσταση για τις στιγμές, τις μνήμες και τα συναισθήματα που αφήνουν το αποτύπωμά τους πάνω μας.

Το "Vin Khar" φέρνει Έλληνες και Γεωργιανούς ηθοποιούς στη σκηνή μέσα από τον Καζαντζάκη

Το μονόπρακτο "Κωμωδία. Τραγωδία μονόπρακτη" του Νίκου Καζαντζάκη γίνεται αφετηρία για μια διεθνή θεατρική σύμπραξη, σε διασκευή και σκηνοθεσία του Nikoloz Tkavadze.

Το "Ίμπνι" αφηγείται την ιστορία μιας οικογένειας που ξεριζώνεται από την Αλεξάνδρεια

Μια μητέρα και οι τρεις κόρες της αφήνουν την Αλεξάνδρεια και εγκαθίστανται στην Αθήνα, σε μια οικογενειακή ιστορία γεμάτη απώλειες και ανατροπές.