Είναι η "Tierra" η επόμενη "Μια άλλη Θήβα";

Ήδη μπαίνοντας στην Κεντρική Σκηνή του Θεάτρου του Νέου Κόσμου και στο βγαλμένο από τα σχολικά μας χρόνια γυμναστήριο που έχει στήσει εκεί ο Κωνσταντίνος Σκουρλέτης που υπογράφει τα σκηνικά, ο κόσμος του Σέρχιο Μπλάνκο και της παράστασης "Tierra" μας υποβάλλει. Ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος επιστρέφει στον Ουρουγουανό συγγραφέα, μετά την ξεχωριστή εμπειρία και επιτυχία του "Μια Άλλη Θήβα” και παρακολουθώντας το "Tierra" αντιλαμβάνεσαι ότι πετυχαίνει το δύσκολο στοίχημα να ξανακάνει μια παράσταση - γεγονός με το ίδιο - που δεν είναι, βέβαια, το ίδιο - πρώτο υλικό. 

Η αυτομυθοπλασία και το θέατρο-μέσα-στο-θέατρο είναι και στο "Tierra" η κεντρική μεθοδολογία που ακολουθεί ο Σέρχιο Μπλάνκο στο πιο προσωπικό, ίσως, έργο του που έχει στο επίκεντρό του τη μορφή της μητέρας του Λιλιάνα Αγιεσταράν που έφυγε απ’ τη ζωή το 2022. Πέρα από σημαντική ελληνίστρια, καθηγήτρια λογοτεχνίας και ποιήτρια στο Μοντεβιδέο της Ουρουγουάης, η Λιλιάνα ήταν ένας δοτικός, ανοιχτός άνθρωπος, γεμάτος φροντίδα και αλληλεγγύη για τους γύρω της, όπως θα μάθουμε, μαζί με τον συγγραφέα - Άρη Μπαλή, μέσα από τις συνεντεύξεις τριών παλιών μαθητών της (Σύρμω Κεκέ, Οδυσσέας Μακρής, Μαρία Τσιμά) που συναντά ο επί σκηνής, καθένας από τους οποίους έχει το δικό του τραύμα. 

Όσο κι αν η δομή του έργου παίζει διαρκώς με την αποστασιοποίηση, με τους ηθοποιούς να συστήνονται αρχικά με τα δικά τους ονόματα και κατά τη διάρκεια να μας θυμίζουν ενίοτε ποιοί είναι και τι πρόκειται να κάνουν στη συνέχεια, και εγκιβωτίζει στην αφήγηση λίστες, όνειρα, συνεντεύξεις, αντικείμενα, το συναίσθημα τρυπώνει διαρκώς και ευφυώς μέσα από την αγαστή συνεργασία κειμένου - σκηνοθεσίας και δυνατών ερμηνειών (πέρα από τους ήδη καταξιωμένους πρωταγωνιστές, αίσθηση κάνει και ο πρωτοεμφανιζόμενος Οδυσσέας Μακρής που μόλις αποφοίτησε).    

Το θέατρο ως μια κοινότητα εύπιστων ανθρώπων

"Είναι ένας τρόπος να μας θυμίζουν αυτήν την υπέροχη συμφωνία που προβλέπει ότι θα πιστέψουμε όλοι κάποια πράγματα που γνωρίζουμε πως στην πραγματικότητα είναι ψέματα."

Μιλώντας για την αποδραματοποίηση ο συγγραφέας αναφέρει: "Μου αρέσει το θέατρο να λειτουργεί κυρίως ως εμπειρία συνάντησης, όπου η σκηνή και η πλατεία συναντιούνται για να μοιραστούν μια κοινή στιγμή. Μου φαίνεται, λοιπόν, σημαντικό να δημιουργείται από την αρχή αυτή η σύνδεση μέσα από την οποία οι ηθοποιοί υποδέχονται και συστήνονται στο κοινό." αναφέρει ο ίδιος ο Σέρχιο Μπλάνκο στη συζήτησή του με τη Δήμητρα Κονδυλάκη στο πρόγραμμα της παράστασης. "Είναι ένας τρόπος να μας θυμίζουν αυτήν την υπέροχη συμφωνία που προβλέπει ότι θα πιστέψουμε όλοι κάποια πράγματα που γνωρίζουμε πως στην πραγματικότητα είναι ψέματα. Μεταξύ των ορισμών που έχουν δοθεί για το θέατρο, ένας από τους πιο ωραίους είναι του Χόρχε Λούις Μπόρχες σ' ένα διήγημα με τίτλο Everything and Nothing, όπου, μιλώντας για τον Σαίξπηρ, λέει: "Στο Λονδίνο βρήκε το επάγγελμα που ήταν ο προορισμός του, δηλαδή του ηθοποιού που, πάνω στη σκηνή, υποδύεται ότι είναι κάποιος άλλος μπροστά σε μια αίθουσα γεμάτη κόσμο που υποδύεται ότι τον παίρνει γι' αυτόν τον άλλον". Το θέατρο είναι, εν τέλει, μια κοινότητα εύπιστων ανθρώπων, που για μια στιγμή θα πιστέψουν πράγματα τα οποία ωστόσο γνωρίζουν ότι δεν είναι αλήθεια." 

"Έμαθα κι εγώ τι είναι πένθος” 

Όπως αναφέρει ο σκηνοθέτης Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος η σύνθεση του έργου είναι αριστοτεχνική, καθώς αναδεικνύει τη σημασία του πένθους, σαν κάτι που το βιώνεις, κάτι που χτίζεται μέσα από αναμνήσεις, διαλόγους, (όπου έχει τη θέση του και το χιούμορ), υλικά τεκμήρια.

Το "Tierra" είναι όμως πάνω απ’ όλα ένα έργο για το πένθος, αφού καθένας από τους μαθητές της Λιλιάνας που συναντά ο συγγραφέας κουβαλά τη δική του απώλεια, άλλοτε προσωπική κι άλλοτε συλλογική, αφού η παράσταση καταπιάνεται οργανικά και με το ζήτημα των αγνοούμενων - από κρατικές δολοφονίες που εξακολουθούν να αναζητούν οι συγγενείς, κοινό βίωμα σε χώρες της Λατινικής Αμερικής.Το έργο θέτει ερωτήματα γύρω από το πένθος - όχι τόσο γύρω από το θάνατο αγαπημένων ανθρώπων, αλλά γύρω από το πένθος, που έρχεται μετά το τέλος - κι αυτό στην πιο συγκινητική, πιο τρυφερή και πιο επουλωτική εκδοχή του. Γιατί το πένθος δεν είναι κάτι που το βιώνουμε παθητικά, αλλά κάτι που χτίζεται μέσα από αναμνήσεις, διαλόγους, συλλογή τεκμηρίων. 

Έχει στιγμές νοσταλγίας και θλίψης, αλλά ενεργοποιεί μέσα μας ένα άλλο βλέμμα, μας φωτίζει άλλες όψεις, που θα μας αποκαλύψει η παράσταση του "Tierra”. Όπως αναφέρει ο σκηνοθέτης Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος η σύνθεση του έργου είναι αριστοτεχνική, καθώς αναδεικνύει τη σημασία του πένθους, σαν κάτι που το βιώνεις, κάτι που χτίζεται μέσα από αναμνήσεις, διαλόγους, (όπου έχει τη θέση του και το χιούμορ), υλικά τεκμήρια. Κάτι που φέρνει τον απόντα δίπλα στους ζωντανούς και υπό αυτή την έννοια είναι θεραπευτικό, σε συμφιλιωνει με την απώλεια. Με συγκινεί όταν οι περιλειπόμενοι φτιάχνουν έναν τόπο για τον νεκρό πάνω στη γη. Έμαθα κι εγώ τι είναι πένθος σκηνοθετώντας αυτό το έργο.”

Μεταθεατρικότητα και ενεργή συμμετοχή 

Για τον Μπλάνκο ο εγκιβωτισμός είναι μια τεχνική που του αρέσει πολύ να χρησιμοποιεί όταν γράφει και η οποία επανέρχεται συστηματικά σε όλα σχεδόν τα έργα του. Πρόκειται, όπως δηλώνει "για μια μορφή μεταθεατρικότητας που μας επιτρέπει να παρατηρούμε σταδιακά το έργο να γράφεται από μόνο του. Το βρίσκω πολύ γοητευτικό και διασκεδαστικό, γιατί επιτρέπει να ανακαλύψει κανείς τους μηχανισμούς της κατασκευής του. Επιπλέον, αυτός ο εγκιβωτισμός υποχρεώνει τους θεατές να μετάσχουν στη διαμόρφωση που εκτυλίσσεται μπροστά τους, αφού υπάρχουν πολλά στοιχεία που το κοινό πρέπει μόνο του να συμπληρώσει, να εξακριβώσει, να ολοκληρώσει. Μ' αυτό τον τρόπο, ο θεατής συνδιαμορφώνει ενεργητικά το έργο μαζί με τους ερμηνευτές.”

Τέχνη σε καιρούς σκοτεινούς 

"Το μεγαλείο ενός έργου τέχνης συνίσταται επίσης στην ηθική στράτευσή του απέναντι στην εποχή του. Θεωρώ ότι σε καιρούς τόσο σκοτεινούς σαν αυτούς που δια ανύουμε, κάνει πολύ καλό να θυμόμαστε πως ένα έργο τέχνης μπορεί να παρεμβαίνει πολιτικά στον κόσμο.”

Παράλληλα, η παράσταση είναι και ένα γράμμα αγάπης στη διαδικασία της συγγραφής και της ανάγνωσης. "Αν μας δόθηκε η ζωή για να πεθάνουμε, μας δόθηκε και η γραφή για να γίνουμε αθάνατοι" ακούμε στο τέλος, δια της γραφής της Λιλιάνας. Για τον Μπλάνκο "μ' έναν τρόπο, το Tierra είναι ένας φόρος τιμής στη λογοτεχνία, αφού μέσα από την αφήγηση διαφορετικών επεισοδίων, ο χαρακτήρας καταφέρνει να ξαναβρεί τη μητέρα του όχι μόνο πνευματικά, αλλά και σωματικά, όπως εξομολογείται στο τέλος, όταν λέει πως του φαίνεται σαν να βλέπει τη μητέρα του να περπατά στους διαδρόμους του λυκείου. Όλα αυτά του επιτρέπουν να ανακαλύψει ότι το πένθος, δημιουργώντας μια θέση σ' αυτό τον κόσμο για τον νεκρό, μπορεί τελικά να είναι κάτι όμορφο και έτσι ανακαλύπτει επίσης ότι τα πρόσωπα που έχουν πεθάνει είναι πολύ πιο διαθέσιμα από τους ζωντανούς.” Αυτή η αναζήτησης της σωματικότητας, του σώματος που λείπει, συχνά ό,τι πιο δύσκολο και ό,τι πιο οδυνηρό όταν πενθεί κανείς, αναπληρώνεται και σταδιακά επουλώνεται μέσα από αναμνήσεις, αντικείμενα, γεύσεις που φέρνουν στη σκηνή οι πενθούντες αλλά και μιας γης, ενός χώματος ανάπαυσης του αγαπημένου προσώπου που λείπει. 

Στη διάρκεια της συν-κινητικής αυτής παράστασης οι σύγχρονοι προβληματισμοί γύρω από τη μνήμη των υλικών συναντούν την αρχαία τραγωδία και την τρέχουσα διεθνή πολιτική συγκυρία όσων δεν τους επιτρέπεται να θάψουν και να πενθήσουν τους νεκρούς ή ακόμη και τους τόπους τους που γίνονται συντρίμμια επί συντριμμιών. Η δύναμη του "Tierra", τελικά, έγκειται σε αυτή την συν-αισθηματική του διάσταση όπου η σύνδεση, η ευαισθησία, η ενσυναίσθηση, ακόμη και το χιούμορ πάνε χέρι - χέρι με τη βαθύτερη πολιτική διάσταση του θεάτρου. Όπως αναφέρει και ο συγγραφέας με αφορμή τους Πέρσες του Αισχύλου, η Λιλιάνα μας διδάσκει "ότι το μεγαλείο ενός έργου τέχνης συνίσταται επίσης στην ηθική στράτευσή του απέναντι στην εποχή του. Θεωρώ ότι σε καιρούς τόσο σκοτεινούς σαν αυτούς που δια ανύουμε, κάνει πολύ καλό να θυμόμαστε πως ένα έργο τέχνης μπορεί να παρεμβαίνει πολιτικά στον κόσμο.”
Πώς μπορούμε να διαχειριστούμε χειραφετητικά τη μνήμη των ηττημένων, από ένα αρχείο ήττας σε μοχλό μετασχηματισμού;