Βιβλίο που στοιχειώνει συγγραφείς και γοητεύει ένα νέο κοινό, το μυθιστόρημα της Μαργαρίτας Καραπάνου Η Κασσάνδρα και ο Λύκος (εκδόσεις Καστανιώτη) έπεσε ως κεραυνός εν αιθρία στην Ελλάδα της δεκαετίας του '70, όπως αναφέρει η Μαρία Μαγκανάρη, σκηνοθέτις της παράστασης "Ρίταμαργαρίταρίταμαργαρίταρίταμαργαρί…" που παίζεται κάθε Δευτέρα, Τρίτη και Κυριακή στο Θέατρο Άνεσις.
Σύμφωνα με τη Μαγκανάρη, η παράσταση επιχειρεί μια ποιητική αποτύπωση κομβικών στιγμών της σχέσης της Μαργαρίτας Καραπάνου με τη μητέρα της και συγγραφέα Μαργαρίτα Λυμπεράκη, κυρίως μέσα από το λοξό βλέμμα της Καραπάνου. Το κείμενο είναι κατά βάση ο αυθαίρετος διάλογος ανάμεσα στα γράμματα που στέλνει η Ρίτα από το Παρίσι τα οποία έχουν κυκλοφορήσει με τον τίτλο Δεν μ' αγαπάς Μ' αγαπάς σε επιμέλεια της Φωτεινής Τσαλίκογλου από τις εκδόσεις Καστανιώτη και του μυθιστορήματος Η Κασσάνδρα και ο Λύκος. "Δύο διαφορετικά υλικά διασταρώνονται, η μητέρα μιλάει με κυριολεξίες και η κόρη με μεταφορές και ίσως αυτός ο διάλογος τελικά να μην είναι τόσο αυθαίρετος. Η περίπτωση Λυμπεράκη - Καραπάνου εμπνέει διαχρονικά γιατί συνοψίζει με έναν ακραίο τρόπο στοιχεία της σχέσης μάνας - κόρης που συνηθίζουμε να αποκαλούμε τραυματικά." Ερμηνεύουν Λυδία Φωτοπούλου, Ευδοκία Ρουμελιώτη, Νικόλα Ντούρο.
Κανείς δεν έχει χειριστεί το θέμα της παιδικής ηλικίας όπως εσείς
"Νομίζω πως κανείς δεν έχει χειριστεί το θέμα της παιδικής ηλικίας όπως εσείς. Δεν έχει μιλήσει για την κρυφή σκληράδα, για το αόρατο αυτό μείγμα της φαντασίας και της πραγματικότητας, μ' έναν τρόπο τόσο ανοιχτό και απροσδόκητο. Μου ήρθανε στο νου ο Proust, ο Jerzy Kosinski και ο Lewis Carroll... Εσείς, όμως, έχετε βρει εδώ μία αλήθεια που κανένας απ' αυτούς τους τρεις συγγραφείς δεν έπιασε. Περιμένω με ανυπομονησία το επόμενό σας βιβλίο." έγραφε ο βραβευμένος με Πούλιτζερ λογοτεχνίας Αμερικανός συγγραφέας και κριτικός, John Updike στην Καραπάνου όταν κυκλοφόρησε.
"... Καμία ανάλυση της Κασσάνδρας και του Λύκου δεν μπορεί να εξηγήσει τη γοητεία και την αινιγματικότητα του βιβλίου. (...) είναι μία από τις σπάνιες δημιουργίες που γεννιούνται μυστηριωδώς, χωρίς κανένα προηγούμενο. Το βιβλίο είναι πρωτότυπο, τρομαχτικό, ολοκληρωμένο. Εφευρίσκει τη δική του ιστορία, μπαίνει σε εφιαλτικές καταστάσεις και βγαίνει, όπως ανακατεύει το όνειρο με την πραγματικότητα. Η Κασσάνδρα και ο Λύκος είναι ένα μικρό, νευρώδες μυθιστόρημα με μία τέλεια αίσθηση της τεχνικής. Δεν είναι ποτέ συναισθηματικό, όμορφο ή παραφουσκωμένο. Η Μαργαρίτα Καραπάνου καταλαβαίνει πως μία αφήγηση δεν είναι παρά "λεπτομέρεια, λεπτομέρεια, λεπτομέρεια". ανέφερε ο Jerome Charyn, στην κριτική του στους New York Times που διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο του βιβλίου.
Αυτό το τρομαχτικό άνοιγμα της πόρτας στο ανοίκειο της παιδικής ηλικίας αλλά και της comme il faut ορθόδοξης Ελλάδας της εποχής, εξακολουθεί να γοητεύει αναγνώστριες.ες διαφορετικών γενιών, με αρκετές συγγραφείς να το αναφέρουν ως βιβλίο αναφοράς, κάτι που μας έδωσε την ιδέα να φιλοξενήσουμε μερικές από αυτές εδώ.
Είναι το μυθιστόρημα αυτό η εκδίκηση της μικρής Μαργαρίτας στη μεγάλη Μαργαρίτα;
Της Μαρίας Μαγκανάρη
"Στην παράσταση περιπλανιόμαστε σε μια άλλη ζώνη του λυκόφωτος, τη μητρότητα. Την περιοχή όπου τα πάντα είναι σωστά και λάθος ταυτόχρονα."
Η "Κασσάνδρα και ο Λύκος” ήρθε στα χέρια μου κάπου στα τέλη της δεκαετίας του ’90- δώρο μιας αγαπημένης φίλης. Θυμάμαι την ανάγνωση ενός βιβλίου τρομακτικού κι υπέροχου. Πώς είναι δυνατόν να έχει γραφτεί από μια γυναίκα στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’70! Μπορούσαν κι οι γυναίκες, τόσο θαρραλέα, να μιλούν για το σκοτάδι; Ή μάλλον για το λυκόφως. Γιατί στον πλανήτη Καραπάνου τα σχήματα είναι θολά, τα πάντα συνυπάρχουν με τα αντίθετά τους: το σκοτάδι με το φως, η τρυφερότητα με τον πόνο, η ομορφιά με τη διαστροφή κι η παιδικότητα με την ενήλικη σκληρότητα. Αυτό που κυριαρχεί είναι το διφορούμενο.
Η ηρωίδα της Καραπάνου είναι ένα κοριτσάκι ριγμένο, ως άλλη Αλίκη, σ’ έναν παράλογο κόσμο. Μεγαλώνει, όπως κι η Μαργαρίτα, με μια μητέρα απούσα (και παραδόξως πανταχού παρούσα) και κάνει πράγματα που δεν κάνουν τα παιδιά. Είναι μια μικρή μάγισσα, σκληρή κι αξιαγάπητη, θύμα και θύτης. Είναι η Κασσάνδρα η ίδια η Μαργαρίτα; Ενηλικιώθηκε ποτέ; Αγαπάει ή μισεί τη μητέρα της; Είναι το μυθιστόρημα αυτό η εκδίκηση της μικρής Μαργαρίτας στη μεγάλη Μαργαρίτα;
Η παράστασή μας, αναμιγνύοντας το μυθιστόρημα με γράμματα-ντοκουμέντα, παρακολουθεί αυτή τη δύσκολη σχέση μάνας και κόρης, δημιουργώντας στην πραγματικότητα μια νέα μυθοπλασία. Περιπλανιόμαστε σε μια άλλη ζώνη του λυκόφωτος, τη μητρότητα. Την περιοχή όπου τα πάντα είναι σωστά και λάθος ταυτόχρονα. Η σχέση Καραπάνου- Λυμπεράκη είναι η αφορμή.
"Μάνα και κόρη- τι φριχτός συνδυασμός συναισθημάτων και σύγχυσης και καταστροφής. Όλα είναι δυνατά και γίνονται στο όνομα της αγάπης και της φροντίδας.” λέει η κόρη στη μητέρα της στη "Φθινοπωρινή Σονάτα” του Μπέργκμαν.
Η καλύτερη μου φίλη
Της Φωτεινής Τσαλίκογλου
"Μαργαρίτα μου! Σε βλέπω!!! Χαίρεσαι και φοβάσαι σαν παιδί με όλα όσα εξακολουθούν να γίνονται δίχως εσένα για εσένα! Είσαι εδώ, παρούσα! Μπορεί; Ναι μπορεί!"
Ήταν η μαμά μου, η κόρη, η αδελφή μου, η μαθήτρια, η δασκάλα μου. Ήταν όλα όσα μπορούσα να ονειρευτώ για την "καλύτερη μου φίλη’’. Κάθε συνάντηση στο St George Lycabettus hotel με την ανεμπόδιστη θέα στη θάλασσα, πρωινό καφέ και ζεστά κρουασάν κι ένα κασετόφωνο να καταγράφει τα όσα λέγαμε. Τα σοβαρά, τα καταθλιπτικά, τα ευτράπελα. Όλα της ψυχής μας πράγματα και θαύματα. Κι έτσι γεννήθηκε το διαλογικό μας βιβλίο το "Μήπως;’’ Μήπως όλα δεν είναι τελειωμένα; Mήπως υπάρχει κάτι σαν ελπίδα; Με το πρώτο της βιβλίο "H Κασσάνδρα και ο Λύκος’’ Η Μαργαρίτα είχε ήδη αποδομήσει με ένα απίστευτο συγγραφικό ταλέντο το μύθο της παιδικής αθωότητας κερδίζοντας μια διεθνή αναγνώριση.
Στο βιβλίο "Δεν μ αγαπάς, Μ αγαπάς!’’ έχουν περισωθεί τα γράμματα της Ρίτας Λυμπεράκη στην κόρη της τα χρόνια της απουσίας της στο Παρίσι. Θυμάμαι τη Μαργαρίτα με αδημονία σπίτι της να μας περιμένει, τον Θανάση Καστανιώτη κι εμένα. Απλωμένες στο γραφείο της οι χειρόγραφες επιστολές της Ρίτας, της μητέρας της. Τεκμήριο μιας μοναδικής σχέσης και μιας εποχής. Το ερώτημα που πλανάται: Μπορεί μια μητέρα να αφήνει το παιδί της στη γιαγιά της και να μετακομίζει στο Παρίσι θέλοντας να ζήσει, να γράψει, να δημιουργήσει; H απάντηση "Nαι μπορεί!’’ σώζει τη σκέψη μας από τη βία της κοινοτοπίας. Σε μια εποχή που δεν γράφει πια κανείς γράμματα το "Δεν μ αγαπάς μ αγαπάς’’, τεκμήριο μιας ανεπανάληπτης εποχής, είναι μια πραγματεία για το λαμπερό και σκοτεινό φως που σημαδεύει τις πιο θεμελιακές σχέσεις της ζωής μας.
Μαργαρίτα μου! Σε βλέπω!!! Χαίρεσαι και φοβάσαι σαν παιδί με όλα όσα εξακολουθούν να γίνονται δίχως εσένα για εσένα! Είσαι εδώ, παρούσα! Μπορεί; Ναι μπορεί! Πόσο ισχνή είναι η υπόθεση της ζωής μας όταν δεν περιλαμβάνει το ανέλπιστο; Η αγάπη αγκαλιάζει τα πάντα ακόμα και το θάνατο. Και το ταλέντο της ύπαρξής σου δεν σταματά να μας κλείνει συνωμοτικά (και μελαγχολικά) το μάτι.
Η Κασσάνδρα, μια υπέρ-ηρωίδα, στην οποία επιστρέφω ξανά και ξανά
Της Αμάντας Μιχαλοπούλου
"Η Κασσανδρα δεν γερνάει ποτέ. Οι απορίες της γύρω από το φύλο, την οικογένεια, την πολιτική, το εθνικό συμφέρον, τον έρωτα, τη φιλία, τη μοναξιά είναι απόλυτα σύγχρονες."
Η Κασσάνδρα είναι η ηρωίδα των ηρωίδων, μια υπέρ-ηρωίδα, στην οποία επιστρέφω ξανά και ξανά. Αυτό συμβαίνει επειδή δεν είναι ποτέ στατική- οι περιπέτειές της δεν διαβάζονται με τον ίδιο τρόπο.
Αν έχεις λίγο χρόνο η Κασσανδρα θα σου διηγηθεί μια αυτοτελή ιστορία, αν φοβάσαι ή πονάς θα σε κάνει να γελάσεις κι αν ανοίξεις το βιβλίο ανήξερος, σαν να μπαίνεις σε ένα μικρό παράξενο μουσείο, η Κασσάνδρα θα σε πάρει από το χέρι και θα σε οδηγήσει σε μια τσουλήθρα άγριων συναισθημάτων. Αυτό που μοιάζει με λούνα παρκ μπορεί να γίνει αίθουσα τερατωδιών, ένα οικογενειακό γεύμα να εξελιχτεί σε πάλη των τάξεων.
Η Κασσάνδρα είναι αστεία, ιερόσυλη και τρομερά σοβαρή, έχει περίπλοκη εσωτερική ζωή και ασύδοτο ερωτισμό και δεν διανοείται να κατέβει από τη σκηνή χωρίς να θέσει ριζοσπαστικές ερωτήσεις. Το σύμπαν της μοιάζει με εκείνο της Ζαζι του Ρεϊμόν Κενό, ενός επίσης αλλόκοτου κοριτσιού με αναρχικό πνεύμα.
Αυτό που με εντυπωσιάζει; Η Κασσανδρα δεν γερνάει ποτέ. Οι απορίες της γύρω από το φύλο, την οικογένεια, την πολιτική, το εθνικό συμφέρον, τον έρωτα, τη φιλία, τη μοναξιά είναι απόλυτα σύγχρονες. Όταν μιλάει μοιαζει με αλκοολικό παιδί ή με μια σοφή ηλικιωμένη που δεν κατάλαβε πώς μεγάλωσε. Είναι ένα πλάσμα που δεν θυμίζει άλλο κανένα.
Η ζωή είναι αγρίως απίθανη;
Της Μαριαλένας Σπυροπούλου
"Τόλμα, σαν να μου έλεγε, να αρθρώσεις μια γλώσσα της αλήθειας, όχι του νου. Τόλμα να αγκαλιάσεις το ζώο που φυλάς. Χωρίς φόβο, με πάθος."
Η Μαργαρίτα Καραπάνου ζητούσε παθιασμένα κάποια πράγματα από τη ζωή της. Είχε επείγουσα ανάγκη ελέους από τους ανθρώπους, τον καφέ, τα τσιγάρα. Και τα σκυλιά, πάντα εκεί καθισμένα να συνομιλούν τη δική τους αλά Καραπάνου γλώσσα. Εκτέθηκε πολύ νωρίς σε δυσκολίες, απουσίες, στην ψυχρότητα αλλά και σε συναισθηματικές "ακαταστασίες", οι οποίες δέθηκαν ασφυκτικά με τη δική της ποιητικά ατρόμητη εκ γενετής ψυχοσύνθεση, που άνοιγε παντού χαραμάδες. Χαραμάδες να βλέπει, χαραμάδες να κρύβεται, χαραμάδες να αποδρά. Ο συνδυασμός για τη ζωή της επώδυνος, επένδυσε όμως το σαρκίο της στη γραφή. Έτσι μας χάρισε κάποια βιβλία. Άνοιξαν και για εμάς χαραμάδες. Η Κασσάνδρα και ο λύκος, με τον οποίο ήρθα πρωτόγνωρα αθώα σε επαφή, άνοιξε για μένα όχι απλώς μια χαραμάδα αλλά ένα πηγάδι να δω μέσα μου. Με τον κίνδυνο πάντα να πέσω και να μην ξαναβγώ. Στους πρώτους πειραματισμούς της γραφής, την είχα πάντοτε απέναντι να με κοιτάζει με τα μελαγχολικά της μάτια. Άλλοτε να μου βγάζει γλώσσα. Τόλμα, σαν να μου έλεγε, να αρθρώσεις μια γλώσσα της αλήθειας, όχι του νου. Τόλμα να αγκαλιάσεις το ζώο που φυλάς. Χωρίς φόβο, με πάθος. Αγαπώ την Καραπάνου γιατί σε διάφορες περιόδους της ζωής μου με τάραξε. Και με συγκίνησε. Τώρα τελευταία, που μεγαλώνω την ξαναδιαβάζω. Νιώθω για εκείνη καινούρια συναισθήματα. Τη συμπονώ βαθιά αλλά γελάω κιόλας πολύ. Κρατώ πάντα ακέραια την εύθραυστη τόλμη της να παρακαλάει ανοιχτά για την αγάπη, όπως θα έπρεπε όλοι μας να κάνουμε, και τη μοναδική ευφυϊα της να ισορροπεί πάνω στις πληγές της με το ακροβατικό της χιούμορ. Θέλει πολλά κότσια να είσαι η Μαργαρίτα Καραπάνου και στη ζωή και στη γραφή. Και εάν δεν υπάρχει εσωτερική ζωή, η γραφή είναι καταδικασμένη να ξεφτίσει.
*Η Μαριαλένα Σπυροπούλου είναι συγγραφέας και ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεύτρια.
Αγαπάτε Μαργαρίτα Καραπάνου
Της Γιώτας Τεμπρίδου
"Από μια χαλαρωμένη βαλβίδα, έχασε νωρίς την αθωότητά της. Πειράζει τις δικές μου τώρα. Χώνει το χέρι της τόσο βαθιά που, όταν το βγάζει, λείπουνε καμιά φορά κομμάτια."
Η Μαργαρίτα Καραπάνου είναι παιδί και είναι η μαμά μου. Από μια χαλαρωμένη βαλβίδα, έχασε νωρίς την αθωότητά της. Πειράζει τις δικές μου τώρα. Χώνει το χέρι της τόσο βαθιά που, όταν το βγάζει, λείπουνε καμιά φορά κομμάτια. Φέρνω την πλαστελίνη. Στέκεται εμπρός μου σαν κύριος, σαν κυρία. Παίρνει το ταμπού και το φουσκώνει, το φουσκώνει ώσπου να σκάσει. Οι μεγάλοι τρομάζουν, "μανούλα μου" λένε. Ύστερα ντρέπονται. Τα βράδια αφήνει την Κασσάνδρα της ανοιχτή κάτω απ’ τα σκεπάσματά μου. Μου μαθαίνει λέξεις και πώς μιλάνε όσες αγαπάνε: "Μήλο σου κάνε με", "Γιατί σ’ αρέσω τόσο;", "Πάντα ήθελα κάποια να μου λέει την αλήθεια", "Θα την αντέξεις;", "Εσύ πώς άντεξες;". Δαγκώνομαι, αλλά είναι αργά. Πετάει τη γλώσσα έξω κι αρχίζει να τρέχει. Μπαίνω αμέσως στο νόημα και την κυνηγώ. "Μαργαρίτα, κόρη Μαργαρίτας" φωνάζει, κι εγώ κάνω την ηχώ: "Μαργαρίτα, κόρη Μαργαρίτας, κόρη Μαργαρίτας".
(Υστερόγραφο) Με το χέρι στην καρδιά μίλησα και ίσως κινδύνεψα να μην γίνω κατανοητή. Αυτός, ο τρόπος ο δικός μου. Έχοντας κοιτάξει το ίδιο πρόσωπο, άλλοι πρωτύτερα είχαν δει: "εκπομπές σημάτων χωρίς νόημα από μια πηγή χωρίς στίγμα" (1), "ανεμογγάστρι μιας υστερικής ανάγκης για πάση θυσία γραφή, έστω και με τίμημα την έλλειψη πειθούς" (2), "μαρτυρίες του απίστευτου βασανιστηρίου της ομολογημένης ψυχασθένειάς της" (3)
Δεν αγαπήθηκε. Αγαπήθηκε.
Η Μαργαρίτα Καραπάνου αγαπιέται.
(1) Δημοσθένης Κούρτοβικ, Η ελιά και η φλαμουριά: Ελλάδα και κόσμος, άτομο και Ιστορία στην ελληνική πεζογραφία 1974-2020, Πατάκη, Αθήνα, 2021, σ. 71. Αναφέρεται συγκεκριμένα στο μυθιστόρημα Η Κασσάνδρα και ο λύκος.
(2) Κωστής Παπαγιώργης, Τα βιβλία των άλλων, Ι: Έλληνες συγγραφείς, Καστανιώτη, Αθήνα 2020, σ. 187. Αναφέρεται στο μυθιστόρημα Ο υπνοβάτης.
(3) Ελισάβετ Κοτζιά, Ελληνική πεζογραφία 1974-2020: Το μέτρο και τα σταθμά, Πόλις, Αθήνα 2020, σ. 531. Αναφέρεται στα έργα που ακολούθησαν τον Υπνοβάτη.
Διαβάστε Επίσης
Διαβάστε Επίσης
Διαβάστε Επίσης
