Ρένη Πιττακή: "Η Τροφός στη "Μήδεια" είναι η φωνή της λαϊκής θυμοσοφίας απέναντι στο τυφλό πάθος"

Με τη "Μήδεια" του Ευριπίδη, σε σκηνοθεσία Νικήτα Μιλιβόγιεβιτς να καταγράφει ήδη απανωτά sold out και το κοινό να ανυπομονεί για κάθε σταθμό της περιοδείας, η είσοδος στο σύμπαν της παράστασης μέσα από τα μάτια της Ρένης Πιττακή αποκτά άλλη βαρύτητα. Η κορυφαία ηθοποιός, με την πολυετή διαδρομή της και το ισχυρό πνευματικό της εκτόπισμα, επιστρέφει φέτος στο αρχαίο δράμα ενσαρκώνοντας την Τροφό στην τραγωδία του Ευριπίδη. Μέσα από μια χαλαρή συζήτηση, μας μιλά για την παράσταση.

Η Τροφός ως σύμβολο λογικής και επιβίωσης

Η Τροφός ανοίγει την παράσταση με έναν από τους πιο εμβληματικούς μονολόγους του αρχαίου δράματος. Στη συγκεκριμένη σκηνική ανάγνωση, η προσέγγιση του ρόλου εμπεριέχει μια πολύ ενδιαφέρουσα ανατροπή. "Η διασκευή του Νικήτα Μιλιβόγεβιτς επιλέγει να ανοίξει την παράσταση με την ίδια τη Μήδεια, η οποία καταρρέει σωματικά και ψυχικά μετά τον φόνο των παιδιών της. Από εκείνο το σημείο και μετά, η ηρωίδα ξαναζεί ολόκληρη την ιστορία της μέσα σε ένα όνειρο, ή μάλλον μέσα σε έναν εφιάλτη. Όλα τα πρόσωπα του έργου αναδύονται σταδιακά μέσα από τον Χορό, αφαιρώντας τις μάσκες τους, γεγονός που τοποθετεί τη λειτουργία της μνήμης σε πρώτο πλάνο”. Έτσι, η Τροφός δεν μεταφέρει τον παραδοσιακό, εκτενή εναρκτήριο μονόλογο. Κρατάει ένα μικρό, αλλά εξαιρετικά πυκνό σπάραγμα αυτού του εμβληματικού κειμένου, ενώ παράλληλα δανείζεται φράσεις τόσο από τον Χορό όσο και από τον Παιδαγωγό, καθώς ο τελευταίος δεν υφίσταται ως ξεχωριστός χαρακτήρας στη δική μας διανομή.

"Η Τροφός που καλούμαι να ερμηνεύσω είναι μια γυναίκα γειωμένη” μας λεει η Ρένη Πιττακή. "Παρά την αφοσίωσή της, η οποία πηγάζει από τη μακροχρόνια συνήθεια, και παρά το έντονο προαίσθημα της καταστροφής που την κυριεύει, καταφέρνει να κρατάει μια σαφή απόσταση από τα γεγονότα. Λειτουργεί ως σύμβουλος έξω από τον στενό, καταστροφικό κύκλο του πάθους.

Είναι, αν θέλετε, ο απλός, καθημερινός άνθρωπος που βλέπει τα πράγματα με καθαρή ματιά και εκπροσωπεί τη λαϊκή θυμοσοφία. Υπάρχει μια φράση μέσα στο κείμενο που συμπυκνώνει απόλυτα τη φιλοσοφία της: "Εγώ θέλω μακριά από τους βασιλιάδες και τις εξουσίες, θέλω να ζω απλά και απλά να τελειώσω τη ζωή μου". Είναι η φωνή που λέει "κάνε υπομονή, επειδή ο άντρας σου τριγυρίζει σε ξένο κρεβάτι, θα πεθάνεις; Άφησέ τον, κάποια στιγμή θα τιμωρηθεί". Αυτή η προσέγγιση αντιπροσωπεύει την ανθρώπινη πλευρά της επιβίωσης. Σε αντίθεση με τους τραγικούς ήρωες, που είναι γεννημένοι για να συνθλίβονται μέσα στα πάθη τους, η Τροφός είναι το πρόσωπο που κρατάει τις αποστάσεις ασφαλείας γιατί θέλει να ζήσει, όχι να καταστραφεί”.

Το σκηνοθετικό όραμα 

Ο Νικήτας Μιλιβόγεβιτς έστησε μια παράσταση που βασίζεται πολύ έντονα στη συλλογική ενέργεια. Το όραμά του επιχειρεί να φωτίσει με ιδιαίτερο βάρος τη σκληρότητα μιας πατριαρχικής κοινωνίας, η οποία σπρώχνει τον άνθρωπο στα άκρα. Η Μήδεια εδώ δεν είναι μια απλώς σκληρή ή μονοδιάστατα εκδικητική γυναίκα· είναι ένας άνθρωπος βαθιά πληγωμένος, μια ξένη σε έναν εχθρικό κόσμο που την αποδιώκει, την υποτιμά και την απαξιώνει. "Ο τρόπος με τον οποίο μας καθοδήγησε ο Νικήτας χαρακτηρίζεται από μια σπάνια ευγενική δυναμική. Είναι ένας σκηνοθέτης-οδηγός με όλη τη σημασία της λέξης. Διαθέτει μια εξαιρετική, ήρεμη δύναμη που εμπνέει εμπιστοσύνη και δημιουργεί ένα κλίμα πάρα πολύ ανοιχτό και συνεργάσιμο.

Μαζί του, αλλά και με την πολύτιμη συμβολή της Αμάλια Μπένετ, η οποία έχει απίστευτες ιδέες, νιώσαμε όλοι ασφαλείς να πειραματιστούμε. Φυσικά, στο θέατρο, κάποιες ιδέες τις κρατάς και κάποιες άλλες τις διώχνεις στην πορεία – δεν γίνονται όλα. Όμως η θετική ενέργεια που κυριάρχησε στις πρόβες ήταν αυτή που γέννησε την παράσταση και μας επέτρεψε να συνεννοηθούμε με απόλυτη ευκολία”.

Η χημεία του θιάσου

Η παρουσία της Καριοφυλλιάς Καραμπέτη, σε συνδυασμό με την επιλογή εκλεκτών πρωταγωνιστών όπως ο Άρης Λεμπεζόπουλος, ο Λάζαρος Γεωργακόπουλος και ο Τάσος Σωτηράκης, αποτέλεσαν πανίσχυρο κίνητρο για να συμμετέχει η κυρία Πιττακή σε αυτή τη δουλειά. Και διευκρινίζει: "Με την Καριοφυλλιά μάς συνδέει μια βαθιά, εγγεγραμμένη καλλιτεχνική και προσωπική σχέση. Αυτή είναι η δεύτερη θεατρική μας συνάντηση, μετά την εξαιρετική εμπειρία που είχαμε μοιραστεί στο παρελθόν στις "Τρεις ψηλές γυναίκες”, σε σκηνοθεσία Ρόμπερτ Ουίλσον. Όταν έχει προηγηθεί μια τέτοια ευτυχής συνύπαρξη, η συνεργασία, η αμοιβαία εκτίμηση και η φιλία δεν χρειάζεται να εφευρεθούν από την αρχή· έχουν ήδη εμπεδωθεί τόσο σε σκηνικό όσο και σε ανθρώπινο επίπεδο.

Παράλληλα, κατά τη διάρκεια των προβών, είχα τη χαρά να γνωρίσω και να δουλέψω με μια ομάδα νέων ηθοποιών που διαθέτουν σπάνια προσόντα και, κυρίως, μια τεράστια δόση αφοσίωσης. Σήμερα ακούγεται συχνά ότι οι σκηνοθέτες αναγκάζονται να κάνουν "σταυρόλεξο" για να μαζέψουν τους ηθοποιούς στις πρόβες, λόγω των πολλαπλών τηλεοπτικών ή άλλων υποχρεώσεων που προκαλούν σκορπισμό. Στη δική μας περίπτωση, τα παιδιά ήταν ολοκληρωτικά δοσμένα εκεί, δείχνοντας απέραντο σεβασμό και αγωγή.

Παρατηρώ ότι η νέα γενιά ηθοποιών διαφέρει σημαντικά από τις παλαιότερες: είναι παιδιά εξαιρετικά καταρτισμένα σωματικά και φωνητικά, πολύ διαβασμένα, με ταλέντο στη μουσική και το τραγούδι. Το μόνο που ίσως τους λείπει μερικές φορές, λόγω των σύγχρονων συνθηκών της καθημερινότητας, είναι η συγκέντρωση· υποφέρουν από μια διάχυση προσοχής. Όμως στην πρόβα μπαίνουν με φοβερό πάθος. Λόγω της έντονης κινησιολογικής φύσης της παράστασης, οι ώρες μας ήταν γεμάτες σωματικό κάματο. Οι μεγάλες θεωρητικές συζητήσεις έδιναν τη θέση τους στην πράξη, και ακόμα και στο διάλειμμα, ο καθένας κοίταζε να απομονωθεί για να μαζέψει τις δυνάμεις του.

Η πρόκληση του ανοιχτού ουρανού και η ζωντανή μουσική

Λένε πως ο ανοιχτός χώρος, αλλάζει ριζικά τα δεδομένα της ερμηνείας και μας το επιβεβαιώνει η Ρένη Πιττακή. "Το υπαίθριο θέατρο απαιτεί από τον ηθοποιό μια εντελώς διαφορετική, "ανοιχτή" ανάσα. Η κίνηση και η φωνή πρέπει να διευρυνθούν, να ανοίξουν προκειμένου να γεμίσουν το χώρο”. Σε αυτές τις συνθήκες, οι πολύ μικρές λεπτομέρειες και οι εσωτερικές μικροεκφράσεις, που αναδεικνύονται σε μια κλειστή, προστατευμένη σκηνή, αναγκαστικά υποχωρούν. Σε αυτό το σημείο, καθοριστικός είναι ο ρόλος της τεχνικής υποστήριξης. "Παλαιότερα, χωρίς τη χρήση μικροφώνων, η μετάβαση από τον κλειστό στον ανοιχτό χώρο γινόταν με τεράστια δυσκολία και σωματική καταπόνηση.

Σήμερα, η τεχνολογία επιτρέπει στον ηθοποιό να χρησιμοποιήσει χαμηλές, ψιθυριστές νότες ακόμα και σε ένα μεγάλο υπαίθριο θέατρο, πράγμα εξαιρετικά βοηθητικό. Ωστόσο, δεν μπορώ να μην επισημάνω ότι συχνά παρατηρείται μια κατάχρηση του μέσου. Έχει γίνει πλέον μόδα να βλέπουμε μικρόφωνα παντού, ακόμη και εκεί που η φυσική ακουστική ή η οικονομία της σκηνής δεν το απαιτεί. Στην παράσταση της "Μήδειας”, η επικοινωνία με το κοινό ενισχύεται δραστικά από τη ζωντανή μουσική του Δημήτρη Καμαρωτού, που ερμηνεύεται από τους Στέλιο Κατσατσίδη και Βαγγέλη Παρασκευαΐδη. "Στο κέντρο της σκηνής υπάρχει ένας μεγάλος κύκλος, και στις δύο πλευρές του έχουν τοποθετηθεί δύο ξεχωριστές μουσικές εστίες με τύμπανα και ακορντεόν. Αυτό το ζωντανό ηχητικό τοπίο λειτουργεί ως μια συνεχής, πανίσχυρη τόνωση για εμάς. Μας σπρώχνει, μας δίνει τον ρυθμό και καθοδηγεί την ερμηνεία μας, ιδιαίτερα στις κομβικές σκηνές της Μήδειας και του Χορού.

Η ισορροπία στη διαχείριση του αρχαίου δράματος

Η συζήτηση για το πώς πρέπει να ανεβαίνει σήμερα το αρχαίο δράμα παραμένει ένα από τα πιο ζωντανά κεφάλαια της θεατρικής μας πραγματικότητας. Με τις σύγχρονες παραστάσεις να δοκιμάζουν διαρκώς τα όρια των κλασικών κειμένων, το μεγάλο ζητούμενο είναι πάντα η ισορροπία: πώς μια τραγωδία θα παραμείνει ζωντανή και προσβάσιμη, χωρίς να χάσει την τελετουργική της δύναμη.

Η Ρένη Πιττακή προσεγγίζει το θέμα χωρίς δογματισμούς, θεωρώντας απόλυτα φυσικό και υγιές το να δοκιμάζει κάθε εποχή τις δυνάμεις της πάνω σε αυτά τα κείμενα. "Τα κείμενα αυτά είναι πανανθρώπινα και παντοτινά, επομένως αντέχουν σε ένα πλήθος προσεγγίσεων, πειραματισμών και διασκευών, είτε σε κλειστούς είτε σε ανοιχτούς χώρους. Το είδος δεν ανήκει πια σε μια κλειστή, δογματική σχολή, όπως συνέβαινε παλαιότερα. Υπάρχει μια ελευθερία και ο καθένας έχει το αναφαίρετο δικαίωμα να δοκιμαστεί σε αυτά". Η ελευθερία αυτή, ωστόσο, φέρει και μια μεγάλη ευθύνη. Σύμφωνα με την ίδια, η επιτυχία μιας σύγχρονης προσέγγισης κρίνεται στις λεπτομέρειες και στις προθέσεις των δημιουργών.

Όταν η σκηνοθεσία εγκλωβίζεται στην ανάγκη για εύκολο εντυπωσιασμό, το αποτέλεσμα χάνει το βάρος του. "Η ισορροπία χάνεται όταν καταφεύγει κανείς στην εύκολη επικαιροποίηση και στον εντυπωσιασμό για χάρη των εντυπώσεων. Στόχος πρέπει να είναι η ανάδειξη της διαχρονικότητας του έργου, οι επιλογές εκείνες που θα στείλουν απέναντι στο κοινό την πραγματική ουσία του κειμένου".

Η παράσταση επικεντρώνεται στο καταστροφικό πάθος του έρωτα και στη σύγκρουση της ηρωίδας, της Μήδεια, με μια κοινωνία που την ταπεινώνει

Μέσα από την πολυετή της διαδρομή, η κορυφαία ηθοποιός έχει ζήσει από πρώτο χέρι τις αλλαγές στη θεατρική αντιμετώπιση των κλασικών. Φέρνοντας στη μνήμη της τον δικό της μεγάλο δάσκαλο, τον Κάρολο Κουν, θυμάται τη δική του, πιο αυστηρή γραμμή απέναντι στις ξένες επιρροές. "Όταν βλέπαμε ξένες παραστάσεις να πειραματίζονται έντονα, μου έλεγε: "Οι ξένοι μπορούν να κάνουν διάφορα παραπάνω. Εγώ θέλω το κείμενο να το έχω ατόφιο". Φυσικά, εκείνη η προσκόλληση οδηγούσε μερικές φορές σε σκηνικές καταστάσεις που σήμερα μας φαίνονται ξένες – όπως κάποιες απέραντες, τελετουργικές δεήσεις των ηρώων προς τους θεούς, οι οποίες κουράζουν τον σύγχρονο θεατή".

Αυτή ακριβώς η μετάβαση από το "ατόφιο" κείμενο στη δημιουργική του προσαρμογή είναι που δίνει, κατά την κ. Πιττακή, το δικαίωμα στο σύγχρονο θέατρο να αναπνεύσει. Στη συγκεκριμένη παραγωγή της "Μήδειας", η διασκευή του Νικήτα Μιλιβόγεβιτς καταφέρνει να βρει αυτόν τον κοινό τόπο, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από το μυθολογικό στοιχείο στο καθαρά ανθρώπινο και κοινωνικό δράμα.

"Σήμερα έχουμε την ελευθερία να επέμβουμε σε αυτά, να κάνουμε αφαιρέσεις και διασκευές, και αυτό έχει βαθύ νόημα, αρκεί να διασώζεται ο πυρήνας. Στη διασκευή του Μιλιβόγεβιτς, αυτό επιτυγχάνεται απόλυτα. Η παράσταση επικεντρώνεται στο καταστροφικό πάθος του έρωτα και στη σύγκρουση της ηρωίδας με μια κοινωνία που την ταπεινώνει. Όταν ο Ιάσονας προσπαθεί να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα, ισχυριζόμενος ότι έκανε τον νέο γάμο για το κοινό τους συμφέρον και ότι εκείνη πρέπει να συμβιβαστεί, η Μήδεια αντιδρά απέναντι σε επιχειρήματα που για την ίδια είναι ανυπόστατα και εξωφρενικά. Αυτή η σύγκρουση παραμένει συγκλονιστικά επίκαιρη".