Η "Φόνισσα", το κορυφαίο έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και ένα από τα σημαντικότερα έργα της νεοελληνικής λογοτεχνίας έχει αποδοθεί, μεταφραστεί και παρουσιαστεί με κάθε πιθανό τρόπο. Ωστόσο, κάθε φορά η γοητεία που ασκεί πάνω μας και ο τρόπος με τον οποίο καταφέρνει να μας παρασύρει στον παραλογισμό (ή μήπως όχι;) της Φραγκογιαννούς παραμένουν αναλλοίωτα. Αυτή τη φορά η Εθνική Λυρική Σκηνή μαζί με το Εθνικό Θέατρο παρουσίασαν τη "Φόνισσα" εκεί όπου ξεκίνησαν όλα, στη Σκιάθο, μέσα από ένα βιωματικό ταξίδι στο οποίο ακολουθήσαμε κυριολεκτικά τα ίχνη τόσο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη όσο και της ηρωίδας, ή μάλλον της αντιηρωίδας του, προσπαθώντας όχι απαραίτητα να τη δικαιολογήσουμε, όσο να πλησιάσουμε λίγο περισσότερο τον κόσμο που τη γέννησε και να καταλάβουμε πώς μια γυναίκα που πέρασε τη ζωή της υπηρετώντας τους άλλους έφτασε να μετατρέψει τη δική της στρεβλή αίσθηση δικαιοσύνης σε φονική αποστολή.
Στη Σκιάθο ο Παπαδιαμάντης δεν θεωρείται απλώς ο σπουδαίος συγγραφέας που γεννήθηκε στο νησί, αλλά το αισθάνεσαι σαν μια παρουσία σχεδόν παντού αισθητή, στα στενά, στα ξωκλήσια, στα βράχια και στα τοπωνύμια που διατρέχουν το έργο του, κάτι που μας επιβεβαιώνει και ο ακούραστος δήμαρχος Σκιάθου, Θοδωρής Τζούμας.
Ακριβώς γι’ αυτό και η πρώτη ουσιαστική στάση αυτού του ταξιδιού δεν θα μπορούσε παρά να είναι το σπίτι-μουσείο του, λίγα μόλις βήματα από το λιμάνι. Μέσα στο λιτό σκιαθίτικο σπίτι του 19ου αιώνα, όπου η οικογενειακή ιστορία του συγγραφέα αποκτά ξαφνικά υλικότητα, η "Φόνισσα" αρχίζει να διαβάζεται διαφορετικά, γιατί η προίκα, που σήμερα μοιάζει με μια λέξη σχεδόν βγαλμένη από άλλη εποχή, παύει να είναι μια αφηρημένη κοινωνική συνθήκη και μετατρέπεται σε κάτι που μπορούσε να καθορίσει τη μοίρα μιας ολόκληρης οικογένειας.
Ο Παπαδιαμάντης είχε τρεις μικρότερες αδελφές που δεν παντρεύτηκαν ποτέ και, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, έφερε βαρέως το γεγονός ότι λόγω οικονομικής ανέχειας δεν μπορούσε να εξασφαλίσει την προίκα τους, ενώ η μεγαλύτερη αδελφή είχε ήδη πάρει ως προίκα το πατρικό σπίτι. Μέσα σε αυτό ακριβώς το οικογενειακό περιβάλλον αντιλαμβάνεται κανείς πιο καθαρά γιατί η τύχη των κοριτσιών και η θέση της γυναίκας στην κοινωνία επιστρέφουν τόσο επίμονα στη "Φόνισσα" και γιατί η πεποίθηση της Φραγκογιαννούς ότι τα κορίτσια γεννιούνται για να βασανιστούν δεν προκύπτει μέσα σε κοινωνικό κενό, όσο ακραία και αποκρουστική κι αν γίνεται η δική της απάντηση σε αυτή την πραγματικότητα.
Αυτή ακριβώς την εμμονή επέλεξε να διατηρήσει και ο Μάρκελλος Χρυσικόπουλος στη δραματουργική επεξεργασία του έργου, κρατώντας, όπως μας εξήγησε, "όλες τις εμμονές του Παπαδιαμάντη", ανάμεσά τους και την προίκα, την οποία θεωρεί βασικό κίνητρο της υπόθεσης, ενώ ταυτόχρονα εστιάζει περισσότερο στον εσωτερικό κόσμο της Φραγκογιαννούς και στις πράξεις της. "Προσπάθησα να φανταστώ τι θα ήταν αυτό που θα κρατούσε ο Παπαδιαμάντης στο έργο, αν του βάζαμε και μουσική, σε μια παράσταση χωρίς διάλειμμα. Το έκοψα σε σημεία, φροντίζοντας να κρατήσω όλους τους βασικούς αφηγηματικούς σταθμούς (δηλαδή όλους τους φόνους που έχει μέσα στο λογοτεχνικό έργο) και όλες τις εμμονές του συγγραφέα. Αυτές περιστρέφονται κυρίως γύρω από την προίκα, που εκείνη την εποχή ήταν θεσμοθετημένο ζήτημα, ήταν νόμος, και αποτέλεσε και την κινητήριο δύναμη πίσω από τη Φόνισσα. Δηλαδή, όλα γίνονται τελικά γιατί ο κόσμος δεν μπορεί να υποστηρίξει το να έχει γυναίκες στην οικογένεια", εξηγεί ο μαέστρος Μάρκελλος Χρυσικόπουλος σχετικά με το δραματουργικό "μοντάζ" (εντός πολλών εισαγωγικών η λέξη) που χρειάστηκε να κάνει.
Από το σπίτι του Παπαδιαμάντη, η διαδρομή συνεχίστηκε αυτή τη φορά κυριολεκτικά πάνω στα ίχνη της ηρωίδας του, μόνο που για να τα ακολουθήσουμε έπρεπε να μπούμε σε καΐκι και να δούμε τη Σκιάθο από τη θάλασσα. Περάσαμε από το Κακόρεμα, το Κάστρο, τη Βρύση των Πουλιών, τη Σπηλιά και φτάσαμε στον Άγιο Σώστη, στο εμβληματικό "πέραμα" όπου, σύμφωνα με την περιγραφή του Παπαδιαμάντη, ένας λεπτός λαιμός άμμου ένωνε τον βράχο του ερημητηρίου με τη στεριά, ώσπου τα κύματα τον κατάπιναν. Βλέποντας το πραγματικό σημείο όπου τοποθετείται το τέλος της Φραγκογιαννούς ανάμεσα σε δύο επιβλητικούς βράχους, η περίφημη φράση πως πέθανε "μεταξύ της θείας και της ανθρωπίνης δικαιοσύνης" παύει να λειτουργεί μόνο ως σπουδαία λογοτεχνική κατακλείδα και αποκτά σχεδόν γεωγραφική ακρίβεια.
Λίγες ώρες αργότερα, στην αυλή της Μονής Ευαγγελιστρίας, μέσα στην ησυχία του σκιαθίτικου δειλινού και σε έναν χώρο που επίσης υπάρχει μέσα στο παπαδιαμαντικό σύμπαν, αυτό το ταξίδι κατέληξε στην παράσταση, όπου η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη δεν υποδύεται με τον συμβατικό τρόπο τη Φραγκογιαννού, αλλά αφηγείται αποσπάσματα του έργου ακολουθώντας τη μουσική του Γιώργου Κουμεντάκη, υπό τη διεύθυνση του Μάρκελλου Χρυσικόπουλου. Η νέα αυτή μουσικοθεατρική παραγωγή είναι μια συνεπτυγμένη εκδοχή για σύνολο δωματίου της ομώνυμης όπερας του Γιώργου Κουμεντάκη, που έκανε πρεμιέρα πριν από 12 χρόνια στο Μέγαρο Μουσικής, σημειώνοντας τεράστια επιτυχία. Η μεταγραφή της όπερας του Κουμεντάκη για μικρό μουσικό σύνολο έγινε από τον μουσικολόγο Γιάννη Σαμπροβαλάκη, και η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη ερμήνευσε αποσπάσματα του κειμένου, με τη συνοδεία δώδεκα μουσικών του Ergon Ensemble.
Με μια επιβλητική και λιτή αφήγηση ενσάρκωσε όλα τα πρόσωπα του έργου, όπως τις κόρες της και τα μικρά κορίτσια που σκοτώνει η Φόνισσα επιβεβαιώνοντας για ακόμη μια φορά το χωρίς τέλος ρεπερτόριο της. Η ίδια περιέγραψε ως βασική δυσκολία όχι τη γλώσσα του Παπαδιαμάντη, με την οποία ήταν ήδη εξοικειωμένη, αλλά τον ακριβή συγχρονισμό με τη μουσική, ώστε μέσα στην ίδια αφήγηση να χωρέσουν τόσο η αγριότητα των φόνων όσο και ο λυρισμός των τοπίων και των συναισθημάτων, δύο στοιχεία που στο έργο συνυπάρχουν αδιάκοπα.
Και ίσως τελικά εκεί να βρισκόταν το πραγματικό ενδιαφέρον αυτής της εμπειρίας: στο ότι μέσα σε μία ημέρα η "Φόνισσα" έπαψε να είναι μόνο ένα κείμενο που γνωρίζουμε, μια ηρωίδα που προσπαθούμε να ερμηνεύσουμε ή μια ακόμη θεατρική μεταφορά ενός κλασικού έργου και μετατράπηκε σε έναν ολόκληρο τόπο που μπορούσες να διασχίσεις, από το οικογενειακό σπίτι και την ιστορία της προίκας έως τη θάλασσα, τον βράχο του Αγίου Σώστη και το μοναστήρι.
Όσο περισσότερο πλησίαζες αυτούς τους πραγματικούς τόπους, τόσο δυσκολότερο γινόταν να αντιμετωπίσεις τη Φραγκογιαννού σαν ένα απλό λογοτεχνικό τέρας, χωρίς αυτό βέβαια να σημαίνει ότι οι πράξεις της μπορούν να δικαιολογηθούν. Γιατί ίσως η μεγάλη δύναμη του Παπαδιαμάντη βρίσκεται ακριβώς εκεί, στο ότι περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα εξακολουθεί να μας αναγκάζει να κοιτάμε κατάματα όχι μόνο το έγκλημα, αλλά και την κοινωνία που βρίσκεται πίσω του.
Η "Φόνισσα" θα παρουσιαστεί στις 5 Οκτωβρίου στη Θεσσαλονίκη, στο Βασιλικό Θέατρο, και από τις 23 έως τις 25 Οκτωβρίου 2026 στην Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου.
Διαβάστε Επίσης
