Ο Τιάγκο Ροντρίγκες έρχεται στη Στέγη: Γιατί οι παραστάσεις του είναι μια εμπειρία που χρειαζόμαστε τώρα;

Τον αγαπήσαμε για τη δύναμη των λέξεων και τον τρόπο που μπλέκει το προσωπικό με το πολιτικό. Τώρα, ο Πορτογάλος Τιάγκο Ροντρίγκες, καλλιτεχνικός διευθυντής της Αβινιόν, έρχεται στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση για τις παραστάσεις "By Heart" και "Η απόσταση", επιβεβαιώνοντας πως είναι ένας κορυφαίος σκηνοθέτης κι ένας δημιουργός που αντιλαμβάνεται τη σκηνή ως το τελευταίο καταφύγιο της ανθρωπιάς μας. Αυτή την αίσθηση τη βιώσαμε έντονα και πρόσφατα, μέσα από τον καθηλωτικό "Χορό των εραστών"· μια παράσταση που με την ευαισθησία και τον ρυθμό της έφερε δάκρυα στα μάτια μας, υπενθυμίζοντάς μας πώς ο έρωτας και η απώλεια γίνονται οικουμενική ποίηση.

Σε συζήτηση μας, ο Ροντρίγκες μάς κάλεσε να αναστοχαστούμε τις σχέσεις που καθορίζουν την ύπαρξή μας. Για εκείνον, η μνήμη δεν είναι ένα σκονισμένο αρχείο, μια στατική πληροφορία που απλώς ανασύρουμε. "Η μνήμη είναι κάτι που συνεχώς δημιουργούμε", ανέφερε χαρακτηριστικά. Είναι μια δυναμική διαδικασία όπου παίρνουμε το υλικό του παρελθόντος και του δίνουμε σχήμα στο παρόν.

Ακόμα και η κριτική του για τα social media είχε μια απρόσμενη τρυφερότητα: τα χαρακτήρισε "τρομερά ανθρώπινα" εργαλεία, ακριβώς επειδή αντανακλούν την επείγουσα ανάγκη μας να παράγουμε μνήμη τη στιγμή που συμβαίνει το γεγονός. Ωστόσο, μας προειδοποίησε: το αρχείο μπορεί να είναι ψυχρό ή ακόμα και κατασκευασμένο από τους "νικητές" της ιστορίας. Η μνήμη, όμως, είναι η δική μας υποκειμενική αλήθεια, αυτή που απαιτεί να αμφιβάλλουμε, να επανεξετάζουμε και να διεκδικούμε την αυθεντικότητα της πληροφορίας.

Ο κύκλος της αφήγησης

Μέσα από τα δύο έργα που φέρνει τώρα στην Αθήνα, το "By Heart" και την "Απόσταση", παρακολουθούμε την ίδια την εξέλιξη της ζωής του. Αν και η "Απόσταση" προηγείται ημερολογιακά στη σκηνή της Στέγης, το "By Heart" λειτουργεί ως η πνευματική του ρίζα, το σημείο μηδέν από όπου ξεκίνησαν όλα. Επιλέγουμε, λοιπόν, να ξεκινήσουμε την παρουσίαση των έργων μας από εκεί, γιατί στο "By Heart" ο Ροντρίγκες μας συστήνεται ως ο απόλυτος "αποδέκτης" της μνήμης.

Όταν δημιούργησε το "By Heart" (11 & 12/5), ήταν ένας νέος πατέρας, ένας "αποδέκτης" ιστοριών από τη γιαγιά του που ήταν ακόμα στη ζωή. Σήμερα, έχοντας χάσει τη γιαγιά του και βλέποντας την κόρη του να μεγαλώνει, μετατρέπεται ο ίδιος σε "δότη" ιστοριών. Μετατρέπει τη μνήμη σε μια πολιτική κραυγή ενάντια στην εξωτερική ανάθεση του πολιτισμού μας σε απρόσωπες δυνάμεις ή μηχανές αναζήτησης.

"Μπορούν να σου πάρουν το σπίτι, την οικογένεια, την ελευθερία, αλλά σίγουρα δεν μπορούν να σου πάρουν αυτό που έχεις ριζώσει μέσα στο μυαλό σου"

Το "By Heart" είναι μια παράσταση-μανιφέστο που δέκα χρόνια μετά την πρώτη της παρουσίαση παραμένει μια εγγύηση πολιτισμού για τους δύσκολους καιρούς. Η σκηνή είναι σχεδόν άδεια· υπάρχουν μόνο δέκα καρέκλες και μερικά καφάσια με βιβλία, που περιμένουν τους δέκα εθελοντές θεατές να πάρουν τη θέση τους δίπλα στον δημιουργό. Καθώς ο Ροντρίγκες ξετυλίγει ένα χρονικό προσωπικών και συλλογικών ιστοριών, διδάσκοντας ταυτόχρονα —στα ελληνικά— ένα σονέτο του Σαίξπηρ, το θέατρο μετατρέπεται στην πιο ασφαλή κρυψώνα για την ελευθερία της σκέψης.

"Η παράσταση είναι η απεικόνιση της αναζήτησης αυτού του μοναδικού βιβλίου που θα είχε στη μνήμη της η γιαγιά μου, όταν τα μάτια της θα την πρόδιδαν" εξηγεί ο ίδιος, συνδέοντας την προσωπική του απώλεια με την ιστορική αντίσταση της Ναντέζντα Μάντελσταμ, η οποία δίδασκε τα ποιήματα του συζύγου της σε ομάδες ανθρώπων για να γλιτώσουν από την κρατική λήθη. Για τον Ροντρίγκες, η ποίηση δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά ένα εργαλείο για να μάθουμε απέξω τον κόσμο. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει, "τα κείμενα που έχω ερμηνεύσει κατοικούν μέσα μου και δεν φεύγουν ποτέ· είναι διακριτικοί ένοικοι που μπορεί ανά πάσα στιγμή να ξυπνήσουν". 

Η διεθνής κριτική έχει αποθεώσει την παράστση, με τη Le Figaro να κάνει λόγο για έναν "ποιητή και οραματιστή που κινητοποιεί το κοινό χωρίς δίχτυ ασφαλείας", ενώ η εφημερίδα Público τονίζει πως η διαδικασία αυτή αποθεώνει τον λόγο ως την ύστατη δυνατότητα για την κατάκτηση της ελευθερίας. Στο τέλος της παράστασης, όπως σημειώνει το Time Out Lisboa, η ομάδα των δέκα αγνώστων επί σκηνής έχει πλέον διαμορφώσει ένα ισχυρό "εμείς". Η περιπέτεια του 20ού αιώνα και οι ζωές σπουδαίων συγγραφέων όπως ο Πάστερνακ, ο Μπράντμπερι και ο Στάινερ, μπλέκονται με την ειλικρινή ομολογία ενός καλλιτέχνη που μας υπενθυμίζει ότι, αν δέκα άνθρωποι ξέρουν ένα ποίημα από στήθους, καμία λογοκρισία και καμία τυραννία δεν μπορεί να το αφανίσει. 

 

Στην "Απόσταση" (7-10/5), ο Τιάγκο Ροντρίγκες στήνει ένα διαπλανητικό χρονικό για το έτος 2077. Ένας πατέρας στη φλεγόμενη Γη και μια κόρη στον Άρη χωρίζονται από 225 εκατομμύρια χιλιόμετρα, αλλά κυρίως από ένα υπαρξιακό χάσμα: εκείνος αρνείται να εγκαταλείψει το παρελθόν, ενώ εκείνη αγκαλιάζει ένα άγνωστο μέλλον.

"Θέλω να καταλάβω αν οι νέοι του σήμερα και του μέλλοντος θα βλέπουν τον κόσμο (ή τους κόσμους) τόσο διαφορετικά από εμάς και τους προγόνους μας, ώστε να δυσκολεύονται να μας κατανοήσουν"

Μέσα από φωνητικά μηνύματα που διασχίζουν το χάος, το έργο στοχάζεται πάνω στην κλιματική κρίση και τη σύγκρουση των γενεών. Πρόκειται για μια συγκινητική ελεγεία που μας θυμίζει ότι η αγάπη στην πιο αγνή της μορφή είναι η ελευθερία να αφήνεις τον άλλον να χαράξει τη δική του πορεία, ακόμα και σε έναν άλλον πλανήτη. Σε μια περιστροφική σκηνή, η απόσταση γίνεται ο καθρέφτης μιας απρόσμενης εγγύτητας, αποδεικνύοντας ότι το αθέατο νήμα της στοργής μπορεί να ενώσει δύο κόσμους σε έναν.

Η πολιτική της μνήμης

Μια από τις πιο συγκλονιστικές στιγμές της συζήτησης ήταν όταν ο Ροντρίγκες αναφέρθηκε στη μνήμη ως το απόλυτο εργαλείο επιβίωσης. Θύμισε ιστορίες ανθρώπων σε γκούλαγκ και στρατόπεδα συγκέντρωσης που κράτησαν τη λογική τους απαγγέλλοντας ποιήματα ή περιγράφοντας ο ένας στον άλλον πίνακες του Λούβρου από μνήμης. "Μπορούν να μας πάρουν τα σπίτια, τις οικογένειες, την ελευθερία, αλλά όχι αυτό που κρατάμε μέσα μας", είπε, παραθέτοντας τον Τζορτζ Στάινερ. Για τον σκηνοθέτη, το να μαθαίνεις κάτι "απέξω" (by heart) είναι η έσχατη πράξη ελευθερίας απέναντι σε κάθε δικτατορία- ακόμα και στη "δικτατορία της βιολογίας", όπως η γήρανση και η φθορά που αντιμετώπισε η γιαγιά του.

 

Αυτή η εσωτερική πνευματική αντίσταση, ωστόσο, μεταφράζεται σε μια ηχηρή πολιτική φωνή. Ως ο άνθρωπος που κρατά πλέον τα ηνία του εμβληματικού Φεστιβάλ της Αβινιόν, ο Ροντρίγκες αρνείται τον ρόλο του απόλυτου κριτή που ορίζει τι είναι "σπουδαίο". Για εκείνον, το Φεστιβάλ είναι ένας ζωντανός οργανισμός δημιουργίας και όχι ένα στεγνό πρόγραμμα επιτυχιών. "Δεν αποφασίζω μόνος μου τι είναι σπουδαίο", εξήγησε με ταπεινότητα, τονίζοντας ότι η θητεία του στην Αβινιόν δεν είναι μια άσκηση εξουσίας, αλλά μια προέκταση της φιλοσοφίας του: η τέχνη πρέπει να παραμένει προσβάσιμη και να προκαλεί την περιέργεια για το άγνωστο.

Με αυτή την ιδιότητα, δεν δίστασε να στηλιτεύσει τη σιωπή των Ευρωπαίων ηγετών απέναντι στον σύγχρονο αυταρχισμό. Επικαλούμενος τον μύθο του Τσόρτσιλ, ο οποίος εν μέσω πολέμου αρνήθηκε να περικόψει τις δαπάνες για τον πολιτισμό αναρωτώμενος "τότε για ποιο λόγο πολεμάμε;", ο σκηνοθέτης υπογράμμισε το κρίσιμο διακύβευμα: μια Ευρώπη που επενδύει αποκλειστικά σε όπλα και σύνορα, παραμελώντας την παιδεία και τις τέχνες, καταλήγει να υπερασπίζεται απλώς έδαφος και όχι την ίδια τη δημοκρατία.

Για τον Ροντρίγκες, το θέατρο είναι η δύναμη της συλλογικής φαντασίας. Προτιμά, όπως είπε, να αγγίζει τις ζωές 300 ανθρώπων που μοιράζονται το "μυστήριο" σε μια αίθουσα, παρά να είναι ένα προϊόν μαζικής κατανάλωσης. Και είναι ακριβώς αυτή η επιμονή του στην ποιότητα και την εγγύτητα που τον κάνει τόσο πολύτιμο. Λίγο πριν σβήσουν τα φώτα στη Στέγη, το μήνυμά του παραμένει ξεκάθαρο: Όσο υπάρχουν λέξεις που ψιθυρίζονται "από στήθους" και άνθρωποι που επιμένουν να μοιράζονται το ίδιο σκοτάδι για να βρουν ένα κοινό φως, η ανθρωπιά μας θα έχει πάντα ένα ασφαλές καταφύγιο.

Masterclass και Συζήτηση με το κοινό

Στις 9 Μαΐου, ο Τιάγκο Ροντρίγκες ανοίγει τις πόρτες της θεατρικής "κουζίνας" του στη Στέγη, για να μοιραστεί τον τρόπο που οι ιδέες του γίνονται παραστάσεις, πώς η αλήθεια μπερδεύεται με τη μυθοπλασία και πώς οι ηθοποιοί γίνονται συν-δημιουργοί. Το masterclass απευθύνεται σε επαγγελματίες του θεάτρου, με προτεραιότητα σε θεατρικούς συγγραφείς, δραματουργούς, σκηνοθέτες, ηθοποιούς, περφόρμερ και συγγραφείς (περισσότερα εδώ). 

Τη Δευτέρα 11 Μαΐου, μετά το πέρας της παράστασης " By Heart " μη χάσετε την ευκαιρία να συμμετάσχετε σε μια ανοιχτή συζήτηση με τον Τιάγκο Ροντρίγκες. Είναι η στιγμή που η σκηνή γίνεται μια μεγάλη "στρογγυλή τράπεζα", όπου οι λέξεις του δημιουργού συναντούν τις δικές μας σκέψεις, σε μια σπάνια αναμέτρηση με το "μαζί" και το "από στήθους".