© Λεωνίδας Τούμπανος
Βρίσκεσαι πια μακριά από την Αθήνα, σε ένα σπίτι στο βουνό. Αυτή η καθημερινότητα επηρέασε τη δουλειά σου;
Είναι κάτι που δεν το είχα σχεδιάσει έτσι. Βρέθηκα εκεί αρχικά για οικογενειακούς λόγους, αλλά τελικά έμεινα. Το σπίτι είναι ψηλά στο βουνό, μέσα στο πράσινο, με ησυχία που δεν τη βρίσκεις εύκολα στην πόλη. Είναι ένας τόπος που σε αναγκάζει να σταματήσεις, να ακούσεις και να σκεφτείς αλλιώς. Δουλεύω εξαιρετικά εδώ. Η φύση, τα κενά της ημέρας, η απόσταση από τον θόρυβο… όλα αυτά ανοίγουν χώρο για ιδέες. Είναι σαν να σου επιτρέπει ο τόπος να δημιουργήσεις πιο καθαρά.
Εκεί γεννήθηκε και η...μουσική "Λυσιστράτη";
Όχι ακριβώς. Η "Λυσιστράτη" υπήρχε μέσα μου πολλά χρόνια. Το λιμπρέτο το έχω γράψει από τη δεκαετία του ’90. Αλλά εκεί, σε αυτό το σπίτι, βρήκε τον δρόμο της για να ολοκληρωθεί και να πάρει τη μορφή που έχει σήμερα. Όλο το έργο είναι τραγουδιστό. Έχει στοιχεία από μοντέρνα όπερα μέχρι παραδοσιακές φόρμες. Ήθελα να εκμεταλλευτώ τις φωνές των ηθοποιών και να φτιάξω ένα ζωντανό, πολυφωνικό σύμπαν.
Γιατί η αττική κωμωδία έχει ακόμα δύναμη;
Γιατί γεννήθηκε μέσα σε φως. Ο αττικός ήλιος, το τοπίο, η ενέργεια — όλα αυτά δίνουν μια δύναμη ζωής ακόμα και μέσα στο χάος. Η κωμωδία δεν είναι φυγή από την πραγματικότητα· είναι τρόπος να αντέξεις την πραγματικότητα.
Τι σημαίνει για σένα ο Αριστοφάνης ως δημιουργός και πώς βλέπεις την κωμωδία του σήμερα;
"Για μένα, τα έργα του Αριστοφάνη δεν είναι απλώς θεατρικός λόγος· είναι παρτιτούρες. Έχουν έναν εγγενή ρυθμό και μια μουσικότητα που επιβάλλουν μια πολύ συγκεκριμένη δομή στην ερμηνεία. Πέρα όμως από τη φόρμα, αυτό που με συγκλονίζει στον Αριστοφάνη είναι το ιστορικό του βάρος. Η κωμωδία του δεν εξαντλείται στο χιούμορ· είναι η καταγραφή του τέλους ενός μεγάλου πολιτισμού."
Η σχέση μου με τον Αριστοφάνη είναι βαθιά και ουσιαστική, καθώς η γνώση των αρχαίων ελληνικών μού επέτρεψε να τον μελετήσω στο πρωτότυπο, ανακαλύπτοντας στοιχεία που συχνά χάνονται στη μετάφραση. Για μένα, τα έργα του δεν είναι απλώς θεατρικός λόγος· είναι παρτιτούρες. Έχουν έναν εγγενή ρυθμό και μια μουσικότητα που επιβάλλουν μια πολύ συγκεκριμένη δομή στην ερμηνεία. Πέρα όμως από τη φόρμα, αυτό που με συγκλονίζει στον Αριστοφάνη είναι το ιστορικό του βάρος. Η κωμωδία του δεν εξαντλείται στο χιούμορ· είναι η καταγραφή του τέλους ενός μεγάλου πολιτισμού. Ο Αριστοφάνης έζησε και αποτύπωσε την παρακμή της εποχής του, μετατρέποντας το γέλιο σε μια ύψιστη πράξη αντίστασης απέναντι στη φθορά. Σήμερα, νιώθω ότι υπάρχει μια αντίστοιχη αίσθηση στην ατμόσφαιρα. Παρά τις δυσκολίες της εποχής μας, η ιστορία μάς διδάσκει ότι οι κύκλοι γυρίζουν. Η ανθρωπότητα έχει την τάση να προχωρά και ο Αριστοφάνης μάς υπενθυμίζει ότι, ακόμα και στο χείλος της παρακμής, η κωμωδία παραμένει το πιο ζωντανό εργαλείο επιβίωσης.
Τι ήταν το πιο δύσκολο στη διασκευή;
Το πιο δύσκολο κομμάτι ήταν αναμφίβολα η συμπύκνωση. Το αρχικό κείμενο ήταν τεράστιο και η πρόκληση ήταν στο να διατηρηθεί η ουσία του, καθιστώντας το παράλληλα σκηνικά λειτουργικό. Όταν ένα έργο είναι τραγουδιστό, οι ρυθμοί αλλάζουν και ο χρόνος διαστέλλεται, απαιτώντας μια εντελώς διαφορετική οικονομία λόγου. Σε αυτή τη λεπτή ισορροπία, καθοριστική ήταν η συμβολή της θεατρολόγου Ευανθίας Στιβανάκη.
Η σχέση σου με τη "Λυσιστράτη" έχει μια μεγάλη ιστορία, που συνδέεται με το ανέβασμα του 1986. Η σημερινή παράσταση πατάει πάνω σε εκείνα τα ίχνη;
Πρέπει να ξεκαθαρίσω ότι η σημερινή παράσταση δεν έχει καμία σχέση με εκείνη του 1986. Πρόκειται για μια εντελώς νέα δημιουργία. Το λιμπρέτο πήρε τη σημερινή του μορφή μέσα από μια πολύτιμη συλλογική διαδικασία, όπου ο Γιώργος Χατζιδάκις και ο Λάκης Λαζόπουλος —ο οποίος έγραψε τους στίχους για το "Όλα γι’ αυτή την πόλη"— συνέβαλαν καθοριστικά στη δόμηση του έργου. Η Λίνα Νικολακοπούλου είναι αναπόσπαστο κομμάτι της καλλιτεχνικής μου διαδρομής. Στη νέα αυτή "Λυσιστράτη" ακούγονται εμβληματικά κομμάτια σε στίχους της, όπως τα "Πάμε Κοπέλες", "Το Νήμα" και το "Χορικό της Συμφιλίωσης". Επιλέξαμε να εντάξουμε στοιχεία από παλιότερες συνεργασίες μας που έχουν αγαπηθεί βαθιά, τα οποία, σε συνδυασμό με το ολοκαίνουργιο υλικό, δίνουν τον σωστό "κραδασμό" στην παράσταση. Έτσι, ο τεράστιος όγκος του αρχικού κειμένου μεταμορφώθηκε σε μια συμπαγή, ζωντανή και απόλυτα σύγχρονη μουσική δραματουργία.
Μίλησε μας για την ομάδα των συνεργατών σου και τους ρόλους. Υπάρχουν κάποιοι ιδιαίτεροι χαρακτήρες στην παράσταση...
Το καστ δημιουργήθηκε σχεδόν… μόνο του. Δεν ήταν αποτέλεσμα στρατηγικής επιλογής, αλλά μια στιγμή όπου οι σωστοί άνθρωποι ήρθαν την κατάλληλη στιγμή, φέρνοντας μαζί τους αφοσίωση και μια σπάνια συλλογική ενέργεια. Ήθελα ο κόσμος της παράστασης να ανοίξει, να αποκτήσει χρώμα και μια οικουμενική πολυφωνία. Γι' αυτό, πέρα από τους κεντρικούς άξονες, όπως η Λένα Ουζουνίδου στον ρόλο της Λυσιστράτης και η Δήμητρα Γαλάνη ως Θεά Αθηνά, θα δούμε μορφές από διαφορετικούς κόσμους και πολιτισμούς.
Η παράσταση εμπλουτίζεται με ιδιαίτερους χαρακτήρες: από την Ινδή της Έλενας Καφούρου και τη Μινωίτισσα της Γεωργίας Αμοργιαννιώτη, μέχρι τη "Μπάμπουσκα" Κορυφαία της Πένυς Ξενάκη και τη Λαμπιτώ της Αργυρούς Καπαρού. Την πολυφωνία συμπληρώνουν λαϊκοί και συμβολικοί τύποι: ο Κώστας Μπουγιώτης ως Απόλλων-κομπέρ, ο Κώστας Βενετσάνος ως ένας βέρος Αθηναίος, ο Σάκης Καραθανάσης ως λαϊκός τραγουδιστής και ο Θεολόγος Παπανικολάου ως Ιεροψάλτης. Αυτή η μίξη συνεχίζεται με τη Σοφία Κουνιά (Κλεονίκη), τη Στέλλα Κρούσκα (Μυρίνη), τον Χριστόφορο Σταμπόγλη (Πρόβουλος) και τον Χρήστο Γεροντίδη (Κινησίας), ενώ χαρακτήρες όπως ο Κήρυκας του Σπύρου Πινκερίδη, η Κοπέλα της Βενετίας Καναβέλλη και οι "Κουκλάρες" των Μαριλένα Μόσχου και Μαρία Παπαδοπούλου συνθέτουν το μωσαϊκό. Μάλιστα, η διπλή υπόσταση κάποιων ηρώων, όπως του Γιώργου Στιβανάκη και του Κωνσταντίνου Τσονόπουλου που κινούνται ανάμεσα σε Θηβαίες και λαϊκές φιγούρες, ενισχύει αυτή την αίσθηση ενός κόσμου που βρίσκεται σε διαρκή κίνηση.
Είναι ωραία έκπληξη η παρουσία της Δήμητρας Γαλάνη.
Η Δήμητρα ως θεά Αθηνά λέει ένα υπέροχο τραγούδι για την πόλη της Αθήνας. Μου κάνει την τιμή να συμμετέχει σε αυτήν την παράσταση. Με τη Δήμητρα μας συνδέουν πολλά και θα κάνουμε πολύ ωραία πράγματα μαζί. Σχεδιάζουμε κάτι ακόμα με ερωτικά ποιήματα, κάτι πολύ ωραίο.
Πώς είναι η σκηνική προσέγγιση;
Το σκηνικό είναι απλό, αλλά με έντονες αναφορές στην αρχαιότητα. Έχουμε εμπνευστεί από αρχαιολογικές εικόνες και τις έχουμε μετασχηματίσει. Τις έχουμε ξεσηκώσει από αγγεία και τις έχουμε κάνει και λιγάκι πιο shocking. Το κάνει ένας διεθνής Έλληνας νεότατος και ταλαντούχος, ο Takis. Στην παράσταση μεγάλο ρόλο παίζει το σώμα, η κίνηση, ο ρυθμός. Η χορογραφία είναι του Θοδωρή Πανά, οι φωτισμοί της Στέλλας Κάλτσου.
Πώς γεννιέται η μουσική μέσα σε μια δουλειά;
Η μουσική είναι ο πυρήνας της παράστασης. Υπάρχουν τραγουδιστικοί μονόλογοι, σύνολα, και ένα πολύ δυνατό τελετουργικό φινάλε. Η μουσική δεν συνοδεύει – αφηγείται. Όσο για το πώς γεννιέται...; Μέσα από τους άλλους. Για παράδειγμα, ένα παίξιμο ηθοποιού μπορεί να σου γεννήσει όλη τη μουσική μιας ταινίας. Η τέχνη είναι διάλογος, όχι μοναχική πράξη.
Πώς παντρεύεται η πολιτική αιχμηρότητα της "Λυσιστράτης" με τη φόρμα ενός λαϊκού θεάματος; Είναι αυτός ο τρόπος σου για να επικοινωνήσεις το μήνυμα του Αριστοφάνη σε ένα ευρύτερο κοινό;
"Η παράσταση μας είναι λαϊκό θέαμα με την ουσιαστική έννοια. Ένα θέαμα που απευθύνεται σε όλους. Ο Αριστοφάνης ήταν ο πρώτος μεγάλος δημιουργός λαϊκού θεάματος. Ελπίζω ο θεατής, φεύγοντας να έχει ζήσει κάτι συλλογικό."
Η Λυσισιτράτη είναι επίκαιρη απολύτως αν σκεφτείς πως οι ανθρώπινες συμπεριφορές δεν έχουν αλλάξει. Αυτό που λέω και στους ηθοποιούς είναι να βρουν τους "αντίστοιχους” ανθρώπους μέσα στο κοινό. Να παίξουν για το σήμερα. Η παράσταση μας είναι λαϊκό θέαμα με την ουσιαστική έννοια. Ένα θέαμα που απευθύνεται σε όλους. Ο Αριστοφάνης ήταν ο πρώτος μεγάλος δημιουργός λαϊκού θεάματος. Ελπίζω ο θεατής, φεύγοντας να έχει ζήσει κάτι συλλογικό. Να έχει γελάσει, να έχει συγκινηθεί, να έχει νιώσει ότι συμμετέχει σε κάτι ζωντανό. Αν λειτουργήσουν όλα όπως τα οραματιζόμαστε, να γεννηθεί κάτι πραγματικά πρωτόγνωρο.
Υπάρχουν ηθοποιοί που ξεχωρίζεις για το ταλέντο ή την τεχνική αρτιότητα;
Υπάρχουν πολύ καλοί ηθοποιοί σήμερα, αλλά ηθοποιούς όπως η Παξινού και ο Καρακατσάνης δεν συναντάς εύκολα. Εκείνοι ήταν κάτι παραπάνω από ηθοποιοί- ήταν "μέντιουμ". Δεν έπαιζαν απλώς έναν ρόλο, γίνονταν αγωγοί. Αυτό δεν είναι μόνο τεχνική· είναι κάτι έμφυτο, κάτι σχεδόν μεταφυσικό. Η τεχνική είναι απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί. Υπάρχει ένα στοιχείο που δεν διδάσκεται. Κάτι που συμβαίνει και μεταφέρει μια ενέργεια στον θεατή. Αυτό κάνει τη διαφορά ανάμεσα στο καλό και στο σπουδαίο.
Στην παράσταση υπάρχουν σκηνές που ανατρέπουν την προσδοκία του θεατή;
Βεβαίως. Παίρνω γνωστές κωμικές καταστάσεις και τις πηγαίνω αλλού. Για παράδειγμα, έχω φτιάξει μια σκηνή σαν "συνέδριο" στους Δελφούς, όπου γυναίκες δίνουν οδηγίες πώς να "ανάψουν" τους άντρες και οι άντρες απαντούν πώς θα αντισταθούν. Έχει χιούμορ, αλλά περνάει και σύγχρονα θέματα.
Και η περίφημη σκηνή του πειρασμού;
Εκεί παίζω με την ανατροπή. Ξεκινάει αστεία, σχεδόν φαρσικά- και τελειώνει δραματικά. Αυτό είναι το σοκ. Δύο άνθρωποι που θέλουν να ενωθούν και δεν μπορούν. Και στέκονται απέναντι στο κοινό, γυμνοί συναισθηματικά.
Πίσω από το γέλιο της "Λυσιστράτης" κρύβεται μια βαθύτερη μελαγχολία; Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στην πολιτική σάτιρα και την ανθρώπινη απόγνωση;
"Η δική μας "Λυσιστράτη" είναι πράγματι μια κραυγή απόγνωσης, όχι μόνο μια πράξη αντίστασης. Αντανακλά την εποχή μας-μια εποχή που διψά για ουσιαστική επαφή, αλλά δυσκολεύεται να τη βρει. Αυτή η διάσταση είναι βαθιά πολιτική, όπως ακριβώς ήταν και την εποχή του Πελοποννησιακού Πολέμου."
Η δική μας "Λυσιστράτη" είναι πράγματι μια κραυγή απόγνωσης, όχι μόνο μια πράξη αντίστασης. Αντανακλά την εποχή μας-μια εποχή που διψά για ουσιαστική επαφή, αλλά δυσκολεύεται να τη βρει. Αυτή η διάσταση είναι βαθιά πολιτική, όπως ακριβώς ήταν και την εποχή του Πελοποννησιακού Πολέμου. Για να δώσω αυτό το στίγμα, έχω ενσωματώσει στην παράσταση ακόμα και στοιχεία από την περίφημη ομιλία του Ξενοφώντα Ζολώτα, χρησιμοποιώντας εκείνες τις οικουμενικές ελληνικές λέξεις που υπογραμμίζουν τη διαχρονικότητα του προβλήματος. Ωστόσο, δεν παύουμε να υπηρετούμε την κωμωδία. Η ισορροπία είναι λεπτή: η κωμωδία στο τέλος νικάει, αλλά είναι μια νίκη με βάθος. Η οδηγία μου προς τους ηθοποιούς είναι σαφής: "Μην κλάψετε εσείς". Τους ζητώ να κρατήσουν τον κόμπο στον λαιμό, ώστε να αφήσουν τον χώρο στο κοινό να συγκινηθεί οργανικά. Δεν με ενδιαφέρει να εκβιάσω το συναίσθημα· θέλω να γεννηθεί μόνο του μέσα στην αίθουσα. Η σάτιρα παραμένει το όχημα, αλλά ο προορισμός είναι μια αλήθεια που πονάει και λυτρώνει ταυτόχρονα.
Πώς βλέπεις το σήμερα σε σχέση με την τέχνη;
Υπάρχουν πολλά ταλέντα και ενδιαφέροντα πράγματα, αλλά υπάρχει και μια αίσθηση κόπωσης και επιφανειακότητας. Πολλά πράγματα γίνονται γρήγορα και χάνονται γρήγορα. Η ουσία θέλει χρόνο. Ζούμε σε μια εποχή που τα πράγματα γίνονται γρήγορα και χάνονται εξίσου γρήγορα, ενώ η πραγματική ουσία απαιτεί χρόνο για να αναπνεύσει. Αυτός είναι και ο λόγος που επιλέγω να απέχω από την τηλεόραση. Αποφεύγω την παθητική κατανάλωση γιατί θέλω να έχω τον πλήρη έλεγχο της πληροφορίας και της έμπνευσής μου. Στο τέλος της ημέρας, η ποιότητα της τέχνης μας εξαρτάται από το πόσο συνειδητά επιλέγουμε τι βλέπουμε και πού αφιερώνουμε την προσοχή μας.
Θα σε ξαναδούμε να παίζεις ως ηθοποιός;
Όχι. Δεν θέλω πια. Θέλω να δημιουργώ το επόμενο. Να γράφω, να σκηνοθετώ, να προχωράω. Δεν θέλω να μένω στα έτοιμα.
Λες συχνά ότι κάθε δουλειά είναι μια "γενική δοκιμή". Τι σημαίνει αυτό για σένα;
Καμία δουλειά δεν είναι τελική. Κάθε έργο είναι μια πρόβα για το επόμενο. Έτσι προχωράς, έτσι εξελίσσεσαι. Ακόμα και οι "Εκκλησιάζουσες" που έκανα στο θέατρο, ήταν για μένα μια πολύ καλή γενική δοκιμή.
Μίλησες πριν για τη σύνδεση του κοινού με τους ήρωες. Πόσο σημαντικό είναι αυτό;
Είναι το παν. Λέω στους ηθοποιούς: κάτω υπάρχουν άνθρωποι που σας μοιάζουν. Αν δεν βρείτε αυτή τη γέφυρα, δεν υπάρχει θέατρο. Και ξέρεις κάτι; Η "ουτοπία” του Αριστοφάνης είναι πιο αληθινή από τον σημερινό μας ρεαλισμό.
Αυτό συνδέεται και με τη δική σου στάση ζωής;
Δεν ήθελα ποτέ να εφησυχάσω. Το "δεδομένο" σε ταΐζει, αλλά μπορεί και να σε κοιμίσει. Εγώ θέλω να είμαι σε εγρήγορση- ειδικά σε μια τόσο δύσκολη εποχή, για τη χώρα και για τον κόσμο.
Αν μεταφέρουμε το μήνυμα της "Λυσιστράτης" στο σήμερα, ποιος μπορεί να φέρει την αλλαγή;
Από τα σπίτια θα ξεκινήσει. Από εκεί χαλάει, από εκεί φτιάχνεται. Να εμπιστεύεστε τις μάνες. Όταν η μάνα είναι δυνατή, το σπίτι στέκεται όρθιο.
Ωστόσο, ζούμε σε μια εποχή έντονης επιφανειακότητας…
Ναι, και τα social media το ενισχύουν. Όλα γίνονται για λίγες ώρες προβολής. Αυτό δεν είναι ουσία. Και πολλές φορές το σοβαρό θέμα καταλήγει κουτσομπολιό.
Παρ’ όλα αυτά, δείχνεις αισιοδοξία.
Δεν έχουμε την πολυτέλεια να μην είμαστε αισιόδοξοι. Υπάρχουν στιγμές που γυρνάω από πρόβα εξαντλημένος. Αλλά συνεχίζεις. Γιατί αυτό που κάνουμε είναι και καταφύγιο.
Πόσο σημαντική είναι η εμπιστοσύνη στις συνεργασίες σου;
Πηγαίνω χωρίς καχυποψία. Αν κάτι πάει στραβά, θα το δω τότε. Δεν μπορώ να δημιουργήσω αλλιώς.
Από πού πηγάζει αυτή η στάση;
Από το σπίτι μου. Μεγάλωσα σε ένα περιβάλλον γεμάτο ζωή- καυγάδες, αγάπη, δουλειά, τραπέζια ανοιχτά. Στο στρωμένο τραπέζι πάντα υπήρχαν επιπλέον σερβίτσια, χώρος και για άλλους ανθρώπους.
Τι είναι αυτό που θέλεις περισσότερο τη στιγμή της πρεμιέρας;
Να μην έχει κανείς αγωνία. Να είναι όλοι ελεύθεροι πάνω στη σκηνή. Να γίνει γιορτή. Να το χαρούν.
Τελικά, τι κρατάς από όλα αυτά;
Ότι η τέχνη είναι ανάγκη. Όχι πολυτέλεια. Ότι η κωμωδία μπορεί να πει τις πιο σοβαρές αλήθειες. Και ότι, ακόμα και σε δύσκολες εποχές, δεν έχουμε την πολυτέλεια να χάσουμε την ελπίδα. Η ελπίδα δεν είναι αφέλεια — είναι στάση ζωής.
Προπώληση εισιτηρίων: more.com
Διαβάστε Επίσης
