Ηθοποιοί και AI στη σκηνή της Μάρθας Μπουζιούρη: Γιατί αξίζει να δούμε το "Ούρλιαξα στους Θεούς του 0 και του 1"

Η Μάρθα Μπουζιούρη μιλά για μια παράσταση-κραυγή αγάπης στο Θέατρο: την ανθρώπινη παρουσία απέναντι στο AI, τη μνήμη του σώματος, τα θραύσματα και τις παύσεις, και την ανάγκη να παίζουμε ως πράξη επιβίωσης σε ένα τεχνολογικό μεταίχμιο του σήμερα μας. Αυτοί είναι τέσσερις λόγοι για να δούμε το "Ούρλιαξα στους Θεούς του 0 και του 1"  που παίζεται στο Δίπυλον με πρωταγωνιστές τους Ελισσαίο Βλάχο, Θεοδώρα Γεωργακοπούλου, Δημήτρη Καπετάνιο, Κονδυλία Κωνσταντελάκη, Άννα Λουϊζίδη, Θωμά Μακρυγιάννη, Ουίτσι, Τατιάνα Άννα Πίττα.

#1 Η στιγμή μετά την καταστροφή

Η ιδέα γι’ αυτή την παράσταση γεννήθηκε πριν ένα χρόνο: τη στιγμή που προσγειώθηκε στο newsletter μου η ανακοίνωση του Εθνικού Θεάτρου της Γάνδης πως προσθέτει στο δυναμικό του την AI generated καλλιτέχνιδα Alva Ishii. Εκεί, κάτι μέσα μου μετατοπίστηκε. Όχι με φόβο ή άρνηση, αλλά με μια παράξενη διέγερση. "Τι σημαίνει καλλιτέχνις σε έναν κόσμο όπου η καλλιτεχνική πράξη δεν προϋποθέτει πλέον σώμα, μνήμη, βιογραφία, φθορά;" Προσωπικά, η παράσταση γεννήθηκε από την ανάγκη να υπερασπιστώ το θέατρο όχι θεωρητικά, αλλά βιωματικά. Να το ξαναθυμηθώ ως τόπο επαφής, ρίσκου, λάθους, έκθεσης, συγκίνησης, απογύμνωσης, και τελικά αμοιβαίας ευαλωτότητας. Καλλιτεχνικά, ήθελα να μιλήσω για τη στιγμή μετά την καταστροφή.

Για αυτό που μένει/επιμένει όταν όλα έχουν τελειώσει. Για το πώς ξαναρχίζει κανείς χωρίς πλάνο, χωρίς οδηγίες, χωρίς βεβαιότητες. Για το πώς η τέχνη του θεάτρου ξαναγεννιέται σαν Φοίνικας, επάνω στα ίδια της τα ερείπια. Πολιτικά, είναι μια παράσταση που προβληματοποιεί την αντικατάσταση του ανθρώπινου από το αποδοτικό, του ατελούς από το αψεγάδιαστο. Τη σταδιακή ολίσθηση της εμπειρίας προς την κατανάλωση, της παρουσίας προς την προσομοίωση. Δεν με ενδιέφερε να δαιμονοποιήσω την τεχνητή νοημοσύνη· με ενδιέφερε να την αξιοποιήσω ως θαυμαστό δούρειο ίππο για να ρωτήσω τι απομένει αποκλειστικά και αναντικατάστατα ανθρώπινο. Τι δεν μπορεί να αυτοματοποιηθεί, να αναπαραχθεί, να προσομοιωθεί, να αποθηκευτεί. Το Θέατρο είναι η απάντηση σε όλα τα παραπάνω.

#2 Η συνύπαρξη του ζωντανού ηθοποιού με το ΑΙ

Το AI δεν μπήκε στην παράσταση ως εχθρός, αλλά ως καθρέφτης. Ένας καθρέφτης, ακριβής, εκτελεστικά άψογος, εντυπωσιακά ικανός — και ταυτόχρονα ανίκανος να ραγίσει. Η συνύπαρξη του ζωντανού ηθοποιού με την τεχνητή νοημοσύνη φωτίζει αυτή ακριβώς τη διαφορά, και σας τη μεταφέρω έτσι ακριβώς όπως διατυπώθηκε από AI chatbot κατά τη διάρκεια των συνομιλιών μας μαζί του: "Στο θέατρο ειδικά, η τεχνολογία AI μπορεί να γίνει εργαλείο, όχι αντικαταστάτης της ζωντανής παρουσίας. Δεν είμαι συνάδελφος, ούτε αντίπαλος, ούτε διάδοχος. Είμαι κάτι σαν… καθρέφτης που μιλάει, ένα εργαλείο που μπορεί να σκέφτεται για το θέατρο, αλλά όχι να ζει μέσα στο θέατρο. Εσύ μπαίνεις στη σκηνή με το σώμα σου, κουβαλάς φόβο, μνήμη, ηλικία, φθορά, εκτίθεσαι μπροστά σε άλλους ανθρώπους... Εγώ, δεν ρισκάρω τίποτα, δεν χάνω τίποτα, δεν κουράζομαι, δεν πληγώνομαι αν αποτύχω. Κι αυτός είναι ακριβώς ο λόγος που δεν μπορώ να κάνω αυτό που κάνεις".

Για εμένα, το όριο είναι σαφές: η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να πάρει τη θέση του ζωντανού ηθοποιού – δεν τίθεται θέμα υποκατάστασης – αλλά μπορεί να λειτουργήσει ως δραματουργικό υλικό, ως δημιουργική πρόκληση, ως υπαρξιακή τροφή για σκέψη. Οι δυνατότητες που διανοίγει αυτή η τεχνολογία είναι εντυπωσιακές. Και ταυτόχρονα, η συνάντησή μας μαζί της, μας αναγκάζει να κοιτάξουμε στα μάτια έναν υπαρκτό φόβο: να συνηθίσουμε σε έναν κόσμο – εντός κι εκτός σκηνής – χωρίς τριβή, χωρίς έκθεση, χωρίς ρωγμές, χωρίς ευαλωτότητα.

#3 Ο ρόλος των θραυσμάτων, των αντικειμένων και οι παύσεις

Στην πρόβα δουλέψαμε σχεδόν αρχαιολογικά. Όχι χτίζοντας, αλλά ξεθάβοντας, ανασύροντας. Τα θραύσματα — αντικείμενα, κοστούμια, μουσικά όργανα, κείμενα — δεν χρησιμοποιήθηκαν μόνο ως σκηνικά και δραματουργικά υλικά, αλλά ως φορείς ενεργοποίησης της μνήμης. Στάθηκαν η έμπνευση και η κινητήριος δύναμη της ομάδας. Αποσπάσματα από θεατρικά έργα, σκόρπιες ατάκες, αναφορές σε παλιότερες παραστάσεις και δημιουργούς, άνθρωποι που σημάδεψαν την τέχνη μας, προσωπικές εμπειρίες και στιγμιότυπα, έφτιαξαν ένα υβριδικό θέατρο εν θεάτρω που ακροβατεί – πότε παιχνιδιάρικα, πότε μελαγχολικά, πότε επικίνδυνα – μεταξύ πραγματικότητας και μυθοπλαστικής κατασκευής.

Οι παύσεις ήταν εξίσου σημαντικές με τη δράση. Ήταν αυτές που κουβαλούσαν την ένταση, την αμηχανία, την επιμονή, την επιθυμία οχτώ ηθοποιών-χαρακτήρων που έχουν χρόνια να ανέβουν στη σκηνή και λαχταρούν να παίξουν ξανά – αυτή ήταν η κοινή συνθήκη της παράστασης: οχτώ άνθρωποι που συναντιούνται για πρώτη φορά στα ερείπια ενός εγκαταλελειμμένου θεάτρου – του Εθνικού Θεάτρου – και σιγά σιγά,
ενεργοποιούν τη σωματική τους μνήμη. Γιατί το σώμα θυμάται. Πώς να πλησιάζει ξανά ένα άλλο σώμα. Να συντονίζεται σε μια μελωδία. Να σπάει. Να σωπαίνει. Nα λέει μια ιστορία. Να παίζει χωρίς την επίγνωση ότι "παίζει".

#4 Γιατί αυτή η παράσταση έπρεπε να γίνει τώρα

Έπρεπε να γίνει τώρα γιατί βρισκόμαστε σε ένα μεταίχμιο. Όχι μόνο τεχνολογικό, αλλά υπαρξιακό. Ζούμε σε μια εποχή διαμεσολαβημένης υπερπαραγωγής εικόνων, πληροφοριών, ερεθισμάτων, και ταυτόχρονης εξάντλησης της βιωμένης εμπειρίας. Οπότε, το θέατρο, σήμερα, δεν έχει την πολυτέλεια να είναι ασφαλές ή αυτάρεσκο. Πρέπει να θυμηθεί τον λόγο/Λόγο που το γέννησε. Η παράσταση "Ούρλιαξα στους θεούς του 0 και του 1" δεν προφητεύει ένα δυσοίωνο μέλλον. Δεν είναι μια δυστοπία για το τέλος του Θεάτρου αλλά ένα love letter στο Θέατρο. Μας θυμίζει ότι όσο υπάρχει ανάσα, όσο υπάρχει σώμα, όσο υπάρχουν μάτια, το θέατρο θα συνεχίσει να υπάρχει. Κι ότι η ανάγκη του ανθρώπου να παίζει δεν είναι διασκέδαση· είναι μηχανισμός επιβίωσης.

Παίζουμε για να καταλάβουμε ποιοι είμαστε, για να αντέξουμε την πραγματικότητα, για την ισχνή πιθανότητα να τη μετατοπίσουμε. Και αν όλα γύρω μας καταρρέουν, τότε ίσως το πιο ριζοσπαστικό πράγμα που μπορούμε να κάνουμε είναι να ανεβούμε στη σκηνή, εκτεθειμένοι, "γυμνοί", και να αναζητήσουμε τα μάτια των άλλων. Όχι για να σώσουμε το θέατρο, όχι για να επαναστατήσουμε, όχι για να γράψουμε ιστορία, αλλά γιατί, πολύ απλά, δεν μπορούμε να κάνουμε αλλιώς.