"Νίκος Ξυλούρης - Ο Αρχάγγελος της Κρήτης": Ένα αφιέρωμα στον μεγάλο 'Ψαρονίκο'

Έχουν περάσει 23 χρόνια και ακόμα θυμάμαι το βραδάκι στον Λυκαβηττό, σε μια συναυλία αφιέρωμα στον Νίκο Ξυλούρη. Κάποια στιγμή η σύζυγός του, η Ουρανία, ανέβηκε στη σκηνή. Μίλησε για εκείνον με μια γλυκιά, ήρεμη δύναμη, και τότε φύσηξε ένα δυνατό αεράκι — σαν να ανάσαινε ολόκληρος ο λόφος. "Ο Νίκος είναι εδώ μαζί μας…" είπε. Κι εκείνη η φράση, μαζί με έναν ξαφνικό άνεμο, έμειναν χαραγμένα μέσα μου σαν μια σχεδόν μεταφυσική στιγμή παρουσίας. Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου να ακούει κρητική μουσική, τα τραγούδια του Ξυλούρη ήταν για μένα πηγή συγκίνησης και βαθιάς εσωτερικής ανάτασης. Ως λάτρης της κρητικής παράδοσης, αναγνωρίζω πάντα στην ποίησή του την ένταση, το πάθος, το άγγιγμα του ιερού. Σαν να τραγουδούσε όχι μόνο για τον τόπο του, αλλά για όλους μας. 

Με αυτήν ακριβώς την ανάγκη να "παρουσιάσουν τον Νίκο όπως τον ένιωθαν", οι συντελεστές της παράστασης "Νίκος Ξυλούρης - Ο Αρχάγγελος της Κρήτης", σε σκηνοθεσία Νικορέστη Χανιωτάκη στο θέατρο Ήβη (από 3/12), συνεργάστηκαν στενά: από τη φιλολογική έρευνα και το κείμενο της Ζαχαρένιας Πετράκη, μητέρας του σκηνοθέτη, έως τη μουσική καθοδήγηση, το αρχειακό υλικό και την ερμηνευτική συμμετοχή της Άλκηστης Πρωτοψάλτη και του Αιμιλιανού Σταματάκη, ο οποίος υποδύεται τον Νίκο Ξυλούρη. Καθένας τους έφερε τη δική του ματιά, το δικό του βίωμα, τη δική του σχέση με τον Ξυλούρη, σε αυτή την παραγωγή των Αθηναϊκών Θεάτρων.

Το αποτέλεσμα είναι μια παράσταση που δεν μένει στην αφήγηση της ζωής του, αλλά επιχειρεί να αγγίξει τον πυρήνα του μύθου που έχει χτιστεί γύρω από την προσωπικότητα και το ταλέντο του. Και πάνω σε αυτήν τη γέφυρα, ο σκηνοθέτης καταθέτει τη δική του προσωπική μαρτυρία: "Σε μια εποχή αντιποιητική, σε καιρούς σκοτεινούς, συναντάμε μια μορφή φωτεινή, μια φωνή αμόλυντη. Συναντάμε τον Ψαρονίκο, τον Αρχάγγελο απ’ τα Ανώγεια, το αηδόνι όλης της Ελλάδας. Η επανασύνδεση με τις ρίζες μου, με την Κρήτη, έγινε με τον πλέον ιδανικό τρόπο: εξιστορώντας τη ζωή του Νίκου Ξυλούρη". 

Από τα παιδικά του χρόνια στα Ανώγεια, μέσα στα δύσκολα χρόνια της Κατοχής, μέχρι την εντυπωσιακή του άνοδο στις αθηναϊκές μπουάτ, ο Ξυλούρης παρουσιάζεται ως μια προσωπικότητα που τραγουδούσε για να δώσει φωνή στις ανάγκες, τις πληγές και τα όνειρα ενός ολόκληρου λαού. Η μουσική του έσμιγε την υπερηφάνεια με την ευγένεια, την παράδοση με την αμφισβήτηση. Δεν είναι τυχαίο ότι αναδείχθηκε σε σύμβολο αντίστασης κατά της χούντας. Στο επίκεντρο της παράστασης βρίσκονται τα τραγούδια του, ενορχηστρωμένα εκ νέου από τον Ανδρέα Κατσιγιάννη, τα οποία ερμηνεύονται ζωντανά. Παράλληλα, ζωντανεύουν στη σκηνή προσωπικότητες όπως η Τζένη Καρέζη, ο Κώστας Καζάκος, ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, ο Σταύρος Ξαρχάκος και ο Χρήστος Λεοντής, που στήριξαν και μοιράστηκαν την πορεία του Ξυλούρη.

Η συμβολή της Ουρανίας Ξυλούρη, συντρόφου και θεματοφύλακα της μνήμης του, υπήρξε καθοριστική: το έργο στηρίζεται σε μαρτυρίες που αποκαλύπτουν την προσωπική διάσταση του καλλιτέχνη. Τον άνθρωπο που πίστευε στην αγάπη, στην απλότητα, στην καθαρότητα, που μπόρεσε να μεταμορφώσει τα ριζίτικα σε σύμβολο ελευθερίας. Η κυκλοφορία των "Ριζίτικων" του 1971, με τη μουσική επεξεργασία του Γιάννη Μαρκόπουλου, σημάδεψε ανεξίτηλα τη σχέση του Ξυλούρη με τον ελληνικό λαό. Το "Πότε θα κάνει ξαστεριά" έγινε σύνθημα, κάλεσμα. 

Στην καρδιά της δημιουργικής πορείας, ο Νικορέστης Χανιωτάκης μοιράζεται το πιο προσωπικό του κομμάτι: "Δεν ήταν το ταλέντο του στη λύρα και στο τραγούδι αυτό που θέσαμε ως προτεραιότητα. Ήταν το μεγαλείο της καρδιάς του. Αυτός είναι ο φάρος μας. Μετά από πέντε χρόνια έρευνας, με αναζήτηση, χαρά, πόνο, δάκρυ, γέλιο, με αγάπη". Οι πρωταγωνιστές πλαισιώνονται από τους ηθοποιούς Μιχάλη Αεράκη, Γιάννη Ασκάρογλου, Ξανθή Γεωργίου, Νίκο Γκέλια, Γιάννη Καλαντζόπουλο, Γιάννη Μαθέ, Μέμο Μπεγνή, Λίζυ Ξανθοπούλου, Ελευθερία Πάλλα, Γιάννη Πέτρου, Αναστασία Τσιλιμπίου, Γιώργο Φλωράτο. 

Η προσδοκία για την παράσταση κορυφώνεται όταν ο Χανιωτάκης αποκαλύπτει πόσο ανθρώπινη υπήρξε η διαδικασία των προβών: "Η οικογένειά μου μεγάλωσε. Έχω πλέον μαμά μου και την Ουρανία και αδερφή μου και τη Ρηνιώ. Είναι από τις φορές που λέω: "αχ, τι κρίμα που τελείωσαν οι πρόβες”. Τώρα όμως έφτασε η στιγμή να ενωθούμε με το κοινό. "Να τραγουδάμε για να σμίξουμε τον κόσμο”". Για όσους αγαπούν την κρητική μουσική –και ίσως ακόμη περισσότερο για όσους έχουν αφήσει τη φωνή του Ξυλούρη να τους σημαδέψει– αυτή η παράσταση υπόσχεται πολλά. 

Προπώληση εισιτηρίων: more.com