Είναι "Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας. Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος" η έκθεση της χρονιάς;

  Για όσες ανήκουν στη γενιά συν πλην 50, η ανακοίνωση της επετειακής έκθεσης της Συλλογής Κωστάκη στην Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου, σε συνεργασία με το MOMUS – Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης – Συλλογή Κωστάκη, τριάντα χρόνια μετά την πρώτη μεγάλη παρουσίαση της Συλλογής στην Ελλάδα, έγινε δεκτή με νοσταλγία, χωρίς να λείπουν τα περιπαικτικά σχόλια ("30 χρόνια; μήπως έκαναν λάθος και είναι 20;!") ανάμεσα σε φίλους και γνωστούς με τους οποίους είχαμε δει ως φοιτητές μια έκθεση που έμελλε να αποτελέσει τομή στην ιστορία της τέχνης και των θεσμών της, όπως σωστά επισημαίνει η διευθύντρια της Πινακοθήκης Συραγώ Τσιάρα στο επιμελητικό της σημείωμα.  

 

Η έκθεση που πραγματοποιήθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη από τον Οκτώβριο του 1995 μέχρι τον Απρίλιο του 1996 με τίτλο "Ρωσική Πρωτοπορία 1910 – 1930. Η Συλλογή Γ. Κωστάκη”, με την επιστημονική επιμέλεια της Άννας Καφέτση και την καλλιτεχνική διεύθυνση της Μαρίνας Λαμπράκη-Πλάκα είχε εξαιρετική απήχηση, με τους επισκέπτες όλων των ηλικιών να ανέρχονται περί τις 100.000 σύμφωνα με σχετικό δημοσίευμα της εφημερίδας Κέρδος στις 30 Μαρτίου 1996, την καθημερινή προσέλευση να υπολογίζεται περί τους 1.000 επισκέπτες και τα Σαββατοκύριακα να εκτοξεύεται στις 3.000, σύμφωνα με άρθρο της εφημερίδας Ελεύθερος Τύπος στις 14 Μαρτίου 1996 με τίτλο "Κοσμοσυρροή στην Πινακοθήκη για τη Συλλογή Κωστάκη. Ουρές για τη Ρωσική Πρωτοπορία". 

 

Όπως θυμόμαστε όσες την είχαμε δει αλλά και όπως επιβεβαιώνουν τα δημοσιεύματα που μπορεί κανείς να ξεφυλλίσει και επιτόπου στη νέα έκθεση, η προσέλευση επιβεβαίωσε το ενδιαφέρον που υπήρχε και στην Ελλάδα για τη μοντέρνα τέχνη και αποτέλεσε μια εμφατική χειρονομία όχι μόνο για την εκπαίδευση του κοινού και για την ανάγκη επένδυσης της πολιτείας στον σύγχρονο πολιτισμό που υπήρξε καθοριστική για τη μετέπειτα τύχη της συλλογής και για την ίδρυση των μουσείων σύγχρονης τέχνης στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη.

Ανάμεσα στο πείραμα, την τεχνολογική πρόοδο και την ουτοπία

 

Επιστρέφοντας στο σήμερα, υποδεχόμενες τους δημοσιογράφους σε ειδική παρουσίαση, οι επιμελήτριες της επετειακής έκθεσης "Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας. Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος. Έργα από τη Συλλογή Κωστάκη του MOMUS” που εγκαινιάζεται στις 15 Απριλίου, αλλά κατά πάσα πιθανότητα θα ανοίξει τις πόρτες της για το κοινό μέσα στη Μεγάλη Εβδομάδα, Συραγώ Τσιάρα και Μαρία Τσαντσάνογλου, Καλλιτεχνική Διευθύντρια MOMUS-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη, εστίασαν στην πρόθεση να παρουσιαστεί η συλλογή μέσα από τα ερωτήματα του σήμερα, όχι με χρονολογικό πλέον και αναλυτικό τρόπο, όπως στην εξαντλητική και πολύτιμη μελέτη - αναφοράς της Άννας Καφέτση, αλλά αντλώντας από την πολυετή έρευνα που έχει γίνει στη Θεσσαλονίκη, τη μόνιμη στέγη της συλλογής, η οποία έχει αναδείξει πολλές και ενδιαφέρουσες επιμέρους πτυχές της.  

 

Επέλεξαν, έτσι, τρεις θεματικές, Πόλη, Φύση και Σύμπαν, σε διάλογο με μία τέταρτη τον Άνθρωπο, εξετάζοντας έτσι μέσα από πάνω από 300 έργα από τη Συλλογή και το αρχείο Κωστάκη τη σχέση του Ανθρώπου με τον κατασκευασμένο (Πόλη), τον οργανικό (Φύση) και τον ανεξερεύνητο χώρο (Σύμπαν), φωτίζοντας τις καλλιτεχνικές αναζητήσεις της ρωσικής πρωτοπορίας ανάμεσα στο πείραμα, την τεχνολογική πρόοδο και την ουτοπία. 

 

Με ιστορικά, λιγότερο ή περισσότερο εμβληματικά έργα, να συνομιλούν με τεκμήρια που αναβιώνουν την ατμόσφαιρα της εποχής, από το εμβληματικό κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ "Ο Άνθρωπος με την Κινηματογραφική Μηχανή" (1929) του Τζίγκα Βερτόφ που σε υποδέχεται στην είσοδο, μέχρι φωτογραφίες, αφίσες, σημειωματάρια και πορσελάνινα σερβίτσια, όπως του Βασίλι Καντίνσκι, που συνέχιζαν με νέα ματιά την παράδοση του πρώην αυτοκρατορικού και μετέπειτα Κρατικού Εργοστασίου Πορσελάνης του Πέτρογκραντ και έφεραν από κάτω το παλιό τσαρικό έμβλημα πλάι στο σφυροδρέπανο, η έκθεση "Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας. Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος" έρχεται να μεταφέρει κάτι από τη μοναδική δυναμική των καλλιτεχνών που δραστηριοποιούνταν στη Ρωσική Αυτοκρατορία και τη Σοβιετική Ένωση την περίοδο από τις αρχές του 20ού αιώνα έως και την δεκαετία του 1920, "όλα τα ρηξικέλευθα κινήματα, τις ομάδες και τους μεμονωμένους καλλιτέχνες που, μέσα στον γενικότερο επαναστατικό τρόπο σκέψης της εποχής, άλλαξαν την αντίληψη για την αισθητική, τη φόρμα και τη σχέση της τέχνης με τη ζωή".  

 

Καλλιτέχνες που, όπως επεσήμανε η Τσαντσάνογλου, πειραματίστηκαν ποικιλοτρόπως, τόλμησαν να επανεφεύρουν τόσο την τέχνη όσο και την ίδια τη ζωή, ενσάρκωσαν την επαναστατική προοπτική ως τρόπο σκέψης και δράσης ευρύτερα και, στη δεκαετία του 1930, φιμώθηκαν από το σταλινικό καθεστώς, τα έργα τους απαγορεύτηκαν, κάποιοι εξορίστηκαν, φυλακίστηκαν ή εκτελέστηκαν. Καλλιτέχνες τα έργα των οποίων ο οραματιστής συλλέκτης Γιώργος Κωστάκης, μεθοδικά επί τριάντα χρόνια, αναζήτησε και αποκάλυψε σώζοντάς τα από τη λήθη και την καταστροφή και συμβάλλοντας ουσιαστικά στην καταγραφή ενός άγνωστου έως τότε κεφαλαίου της παγκόσμιας ιστορίας της τέχνης.  

 

Ξεκινώντας από τη "Μελέτη για το Μνημείο της Ρόζα Λούξεμπουργκ” (1919-1920) του Ελ Λισίτσκι και τη "Δυναμική Πόλη” του Γκούσταβ Κλουκίς, ο οποίος εκτελέστηκε στη Μόσχα το 1938, που μας υποδέχονται έξω από το ημι-περίκλειστο "περίπτερο" που έχουν σχεδιάσει για την έκθεση οι Nadja Korbut-Kiril Ass, εισάγοντάς μας δυναμικά στην επακόλουθη ενότητα Πόλη και το κίνημα του Κονστρουκτιβισμού και μέχρι να φτάσουμε στις "κοσμικές εικόνες" του Ιβάν Κλιουν και το εμβληματικό "Μαύρο Τετράγωνο” του Καζιμίρ Μαλέβιτς, η έκθεση εκτυλίσσεται σε διαφορετικές ατμόσφαιρες πηγαίνοντας πέρα από τις κυρίαρχες εικόνες που έχει στο μυαλό του κανείς ακούγοντας πλέον "ρωσική πρωτοπορία”.  

 

Ο κυρίαρχος ρόλος των γυναικών, η ολιστική αντίληψη για την τέχνη, εφαρμοσμένη και μη, ο καθοριστικός ρόλος της εκπαίδευσης με τη δραστήρια εμπλοκή των ίδιων των καλλιτεχνών της πρωτοπορίας στον χώρο της εκπαίδευσης και της δημόσιας αισθητικής, οι έννοιες της συλλογικότητας και της κοινωνικής αλληλεγγύης ως αφετηρία της τέχνης και της ουτοπίας, είναι μερικά μόνο από τα χαρακτηριστικά της ρωσικής πρωτοπορίας που αναδεικνύονται σε αυτή την ιστορική αλλά και αισθητηριακή διαδρομή. 

"Εμπρός για τον κομμουνισμό", "Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφότητα", "Όποιος δεν εργάζεται δεν θα φάει", διαβάζουμε στις αφίσες στις Λιουμπόβ Ποπόβα - σειρά πολιτικών συνθημάτων για το έργο "Γη σε Αναβρασμό" του Βσέβολοντ Μέγιερχολντ, κεντρική φυσιογνωμία στο θέατρο του Κονστρουκτιβισμού που πειραματιζόμενος πιο μεθοδικά με την τέχνη της κίνησης,  "θεωρούσε ότι το θέατρο δεν ήταν απλώς ψυχαγωγία αλλά μια τέχνη σχηματοποιημένη, ακόμη και αφηρημένη, όπου κάθε κίνηση, κάθε χειρονομία του ηθοποιού μεταδίδει με σαφήνεια ιδέες και συναισθήματα στους θεατές". 

Είτε επρόκειτο για το σχεδιασμό κοστουμιών και σκηνικών για το θέατρο, είτε για τις στολές εργατών, τις στάσεις λεωφορείων, τις επιγραφές καταστημάτων ή τα τραμ, η "παραγωγική" εφαρμοσμένη τέχνη του Κονστρουκτιβισμού έβλεπε τη σύνδεση τέχνης και ζωής ως βασικό κομμάτι της αποστολής της.  

  

 

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ενότητες είναι αυτή της Φύσης που αποκτά μέσα από τα σημερινά δεδομένα νέα επικαιρότητα και ουσία. Κεντρική μορφή ο Μιχαήλ Ματιούσιν, ζωγράφος, μουσικός και καθηγητής στο Κρατικό Ινστιτούτο Καλλιτεχνικής Παιδείας (GINKhUK) του Πέτρογκραντ, ο οποίος διηύθυνε το Τμήμα Οργανικής Παιδείας, έναν όρο που εισήγαγε το 1923 και βασιζόταν στην αντίληψη ότι ο κόσμος αποτελεί ένα δομημένο σύστημα με δικούς του νόμους, αδιάκοπη κίνηση και βιολογικό ρυθμό, ακόμη και σε ό,τι αφορά την ανόργανη ύλη όπως το κρύσταλλο ή η πέτρα. Η οργανική κατεύθυνση του Ματιούσιν αντλεί την έμπνευσή της από τη γυναίκα του, την ποιήτρια, συγγραφέα και ζωγράφο Γιελένα Γκουρό, η οποία πέθανε πρόωρα το 1913, σε ηλικία 36 ετών, αφήνοντας πίσω ένα σημαντικό εικαστικό και συγγραφικό έργο.

 

Μέσα από την παρατήρηση της φύσης σε σχέση με το χρώμα, το φως, την κίνηση και τον ήχο και με πλήρη ενεργοποίηση των πέντε αισθήσεων, οι μαθητές του  Ματιούσιν, όπως τα αδέλφια Μπορίς, Μαρία, Ξένια και Γιούρι Έντερ καθώς και ο Νικολάι Γκρίνμπεργκ, κατέγραφαν συμπεράσματα πειραμάτων ως προς τις μεταμορφώσεις της. Οι καλλιτέχνες αυτοί πραγματοποιούσαν εργαστηριακές βιολογικές έρευνες σε συνδυασμό με μαθήματα μουσικής και ασκήσεις συγκέντρωσης για την καλλιέργεια των αισθήσεων, επιδιώκοντας αυτό που ο Ματιούσιν αποκαλούσε "διευρυμένη όραση". 

Μεταγράφοντας τους ήχους σε οπτικές συνθέσεις, ζωγραφίζοντας στο φως, στο λυκόφως ή στο σκοτάδι, παρατηρώντας τον τρόπο που η εικόνα ενός φυσικού περιβάλλοντος μεταβάλλεται ανάλογα με τις αλλαγές του φωτός και της θερμοκρασίας, καταγράφοντας τις μεταβολές του τοπίου σε διαφορετικές ώρες και εποχές, υπό ποικίλες συνθήκες φωτισμού και θερμοκρασίας, οι καλλιτέχνες του Πέτρογκραντ της δεκαετίας του 1920, ενσαρκώνουν μια διαφορετική αντίληψη της πρωτοπορίας από εκείνους που στη Μόσχα, την ίδια περίοδο, είχαν στραφεί σε εντελώς διαφορετικές θεωρίες με επικρατέστερες αυτές που τεκμηρίωναν το κίνημα του Κονστρουκτιβισμού.  

 

Η ιστορική έκθεση του 1995

Η έκθεση της Συλλογής Κωστάκης που εγκαινιάστηκε το 1995 στην Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου, σε επιμέλεια της Άννας Καφέτση, αποτέλεσε όπως αναφέρει η Συραγώ Τσιάρα, "ορόσημο όχι μόνο γιατί αποκάλυψε στο πλατύ κοινό τον πλούτο και την ποικιλομορφία των καλλιτεχνικών πειραματισμών στη Ρωσική Αυτοκρατορία και τη νεαρή Σοβιετική Ένωση, την εποχή πριν και μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, αλλά κυρίως διότι η παρουσίαση της περίφημης Συλλογής Κωστάκη στην Αθήνα στάθηκε το εφαλτήριο για ραγδαίες, μεταμορφωτικές εξελίξεις στην ιστορία των μουσειακών θεσμών στη χώρα μας και σηματοδότησε μια πρωτοφανή επένδυση σε πολιτισμικό κεφάλαιο.

Μόλις ένα χρόνο μετά, με τον νόμο 2557/1997, το Υπουργείο Πολιτισμού με επικεφαλής τον Ευάγγελο Βενιζέλο ιδρύει ταυτόχρονα δύο νέα νομικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου: το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), με έδρα την Αθήνα, και το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΚΜΣΤ), με έδρα τη Θεσσαλονίκη, προκρίνοντας μια περισσότερο σύνθετη και ουδόλως αναμενόμενη απάντηση στο αίτημα της καλλιτεχνικής και επιστημονικής κοινότητας για τη δημιουργία μουσείου σύγχρονης τέχνης στη χώρα, διατυπωμένο ήδη από τη δεκαετία του 1960. Με  αυτή την καίρια πολιτική πρωτοβουλία αντιμετωπίστηκε ένα σοβαρό θεσμικό κενό ως προς τη στέγαση, μελέτη, συλλογή, διάσωση, τεκμηρίωση και προβολή της νεότερης και σύγχρονης τέχνης από δημόσιους φορείς στη χώρα μας. 

 

Τρία χρόνια μετά, το 2000, η Συλλογή Κωστάκη περιήλθε στην ιδιοκτησία του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης με αγορά που πραγματοποιήθηκε κατόπιν σύναψης δανείου με την εγγύηση του ελληνικού δημοσίου, δάνειο που αποπληρώθηκε σε δέκα χρόνια. Επρόκειτο για τη σημαντικότερη επένδυση που πραγματοποιήθηκε ποτέ με σκοπό την απόκτηση έργων τέχνης από την ελληνική πολιτεία. Μια ιδιωτική συλλογή, μοναδική στον κόσμο για τη σημασία, την τεκμηριωμένη προέλευση και την πληρότητά της, η οποία είχε περιέλθει μετά τον θάνατο του συλλέκτη το 1990 στους κληρονόμους του, αγοράστηκε κατόπιν εκτίμησης της οικονομικής της αξίας από διεθνή ομάδα ειδικών και αποδόθηκε ως δημόσιο αγαθό στην ελληνική κοινωνία και το διεθνές κοινό, με προσωρινή τότε στέγη το ανακαινισμένο σύμπλεγμα της Μονής Λαζαριστών στη Δυτική Θεσσαλονίκη." 

 

Χωρίς να υποτιμούμε τη σημερινή αξία μιας έκθεσης της Συλλογής Κωστάκη στην Αθήνα, τόσο για εκπαιδευτικούς λόγους όσο και γιατί είναι μια ωραία έκθεση που αξίζει να δείτε, δεν μπορούμε να μην αναρωτηθούμε (και να θέσουμε ως ερώτημα - τροφή για σκέψη) ποιός θα ήταν ο πιο εντυπωτικός τρόπος να μιλήσεις για τη ρωσική πρωτοπορία μέσα στο σύγχρονο συγκειμένο αλλά και ποιά θα ήταν σήμερα, τηρουμένων των αναλογιών, μια αντίστοιχα επιδραστική μεγάλη έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη όχι μόνο για τη Συλλογή Κωστάκη αλλά και γενικότερα, μια έκθεση - αναφοράς για τις επόμενες γενιές.    

Η αγορά 1.277 έργων της Συλλογής Κωστάκη, της σημαντικότερης συλλογής στο είδος της εκτός Ρωσίας, ολοκληρώθηκε από το ελληνικό δημόσιο τον Μάρτιο του 2000 και με απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού περιήλθε στο νεοϊδρυθέν τότε Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Θεσσαλονίκης, το οποίο τον Νοέμβριο του 2018 μετεξελίχθηκε στον Μητροπολιτικό Οργανισμό Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης (MOMUS). Μετά την ολοκλήρωση της αγοράς, η οικογένεια του Γιώργου Κωστάκη δώρισε στο μουσείο το αρχείο του συλλέκτη που αποτελείται από περισσότερα από 2.000 πολύτιμα αντικείμενα (χειρόγραφα, εκδόσεις, φωτογραφίες, αφίσες, τετράδια καλλιτεχνών, ζωγραφικά σχέδια, κ.ά.) Η Συλλογή και το αρχείο Κωστάκη έχουν μεγάλη κινητικότητα, είναι παγκοσμίως μοναδικά και συμβάλλουν καθοριστικά στην κατανόηση αυτού του μεγάλου κεφαλαίου της ιστορίας του μοντερνισμού.

 

Η επιμελήτρια της έκθεσης, Άννα Καφέτση, υποστήριξε πολλαπλά την παιδαγωγική και επικοινωνιακή λειτουργία της Εθνικής Πινακοθήκης παρέχοντας δεκάδες ξεναγήσεις σε ομάδες επισκεπτών. Τα τηλεοπτικά ντοκουμέντα που συμπεριλαμβάνονται στην έκθεση Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας καταγράφουν τη μαζική προσέλευση και την αθρόα ανταπόκριση του κοινού στις ξεναγήσεις.

Χωρίς να υποτιμούμε τη σημερινή αξία μιας έκθεσης της Συλλογής Κωστάκη στην Αθήνα, τόσο για εκπαιδευτικούς λόγους όσο και γιατί είναι μια ωραία έκθεση που αξίζει να δείτε, δεν μπορούμε να μην αναρωτηθούμε (και να θέσουμε ως ερώτημα - τροφή για σκέψη) ποιός θα ήταν ο πιο εντυπωτικός τρόπος να μιλήσεις για τη ρωσική πρωτοπορία μέσα στο σύγχρονο συγκειμένο αλλά και ποιά θα ήταν σήμερα, τηρουμένων των αναλογιών, μια αντίστοιχα επιδραστική μεγάλη έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη, όχι μόνο για τη Συλλογή Κωστάκη αλλά και γενικότερα, μια έκθεση - αναφοράς για τις επόμενες γενιές.  

 

Ο αφοσιωμένος συλλέκτης Γιώργος Κωστάκης

Οι επιμελήτριες της έκθεσης επεσήμαναν το πόσα χρωστάμε στον Γιώργο Κωστάκη και το πόσο αξίζει να το θυμίζουμε κάθε φορά. Γεννημένος στη Μόσχα το 1913, και έχοντας δουλέψει ως οδηγός στην ελληνική πρεσβεία και στη συνέχεια στην καναδική πρεσβεία, ο Κωστάκης συνόδευε ξένους διπλωμάτες στις επισκέψεις τους σε παλαιοπωλεία και οίκους τέχνης. Χωρίς να έχει ιδιαίτερη καλλιτεχνική παιδεία και επαφή με τη μοντέρνα τέχνη, προικισμένος όμως με ένα σπάνιο ένστικτο, εντυπωσιάστηκε όταν αντίκρισε το 1946 έναν πίνακα της Olga Rozanova. 

 

Τότε άρχισε να ξετυλίγεται η μυθιστορηματική και ιδιόμορφη προσωπικότητα του αφοσιωμένου συλλέκτη που συγκέντρωνε έργα της Πρωτοπορίας όταν κανείς δεν έδινε σημασία σ’ εκείνη την περίοδο, αναγνωρίζοντας ενστικτωδώς την αξία τους. Αγόραζε en block έργα τέχνης και συγκέντρωνε αρχειακά ντοκουμέντα από τους καλλιτέχνες ή τους συγγενείς τους, δημιούργησε ένα "ανεπίσημο" μουσείο μοντέρνας τέχνης στο διαμέρισμά του στη Μόσχα όπου δεχόταν τακτικά επισκέψεις διεθνών προσωπικοτήτων. 

Σε πολλές περιπτώσεις αντιμετώπισε ιδιαίτερες δυσκολίες, διότι το σταλινικό καθεστώς είχε θέσει σε απαγόρευση τα έργα της ρωσικής πρωτοπορίας, επιβάλλοντας στην τέχνη το δόγμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Ο ίδιος πίστευε ότι η παραγνώριση της τέχνης της "ρωσικής πρωτοπορίας" ήταν ένα τραγικό λάθος και ότι "οι άνθρωποι θα την χρειάζονταν και θα την εκτιμούσαν κάποια μέρα". 

Το 1977 ο Κωστάκης έφυγε από τη Μόσχα με τη συλλογή, αφήνοντας στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ ως δωρεά 834 έργα. Μετά την πρώτη έκθεση της συλλογής του στο Kunstmuseum Düsseldorf το 1977 και ιδίως μετά την έκθεση στο μουσείο Guggenheim της Νέας Υόρκης το 1981, η συλλογή του περιόδευσε σε εκθέσεις στα σημαντικότερα μουσεία της Ευρώπης, των ΗΠΑ και του Καναδά. Ο Γιώργος Κωστάκης πέθανε στην Αθήνα το 1990.

 

 

Πόσο δόκιμος είναι ο όρος "Ρωσική Πρωτοπορία";

Οι καλλιτέχνες που δραστηριοποιούνταν στη Ρωσική Αυτοκρατορία και τη Σοβιετική Ένωση την περίοδο από τις αρχές του 20ού αιώνα έως και την δεκαετία του 1920 δεν χρησιμοποιούσαν τον όρο "ρωσική πρωτοπορία" για να περιγράψουν τα πειράματα και τις καινοτομίες που εισήγαγαν στις τέχνες. Η λέξη "αβανγκάρντ" πρωτοχρησιμοποιήθηκε για να δηλώσει την εμπροσθοφυλακή ενός στρατού. Εν συνεχεία ο όρος (ελληνική μετάφραση: "πρωτοπορία") εφαρμόστηκε για πρώτη φορά σε σχέση με τις τέχνες στη Γαλλία στις αρχές του 19ου αιώνα· η χρήση αυτή αποδίδεται στον Henri de Saint-Simon. Αν και ο όρος "ρωσική πρωτοπορία" χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά με ειρωνική χροιά από τον Ρώσο κριτικό Alexander Benois το 1910, έγινε ευρέως διαδεδομένος τη δεκαετία του 1960 από δυτικούς ιστορικούς τέχνης σε μια προσπάθεια να βρουν έναν όρο που περικλείει όλα τα ρηξικέλευθα κινήματα, τις ομάδες και τους μεμονωμένους καλλιτέχνες που, μέσα στον γενικότερο επαναστατικό τρόπο σκέψης της εποχής, άλλαξαν την αντίληψη για την αισθητική, τη φόρμα και τη σχέση της τέχνης με τη ζωή. 

Ο όρος "ρωσική πρωτοπορία" δεν αποτελεί επ' ουδενί τρόπω εθνικό προσδιορισμό. Είναι ένας γεωγραφικός προσδιορισμός που μας βοηθά να κατανοήσουμε ότι στη Μόσχα και την Αγία Πετρούπολη (παλαιότερες ονομασίες: Πέτρογκραντ, Λένινγκραντ) βρήκαν πρόσφορο, φιλόξενο και δημιουργικό έδαφος καλλιτέχνες από τη Ρωσία, τη Βαλτική, την Ουκρανία και τον Καύκασο και έλαβαν μέρος σε έναν εξαιρετικά ευρηματικό, ευφάνταστο και εμπνευσμένο διάλογο για τις τέχνες που διακόπηκε απότομα με την επιβολή του σοσιαλιστικού ρεαλισμού και τις διώξεις των καλλιτεχνών στις αρχές της δεκαετίας του 1930. Η τέχνη αυτή επέδρασε στη δεκαετία του 1920 και σε καλλιτέχνες που ζούσαν σε άλλες πόλεις  όπως η Τιφλίδα, το Κίεβο, η Οδησσός, το Χάρκοβο, η Τασκένδη, το Ερεβάν, το Μπακού. Για τον λόγο αυτό μπορούμε να εξειδικεύσουμε τις γεωγραφικές περιοχές και να χρησιμοποιήσουμε παράλληλα τους όρους "ουκρανική πρωτοπορία", "γεωργιανή πρωτοπορία", "κεντρο-ασιατική πρωτοπορία" κ.λπ., πάντα λαμβάνοντας υπ' όψιν ότι το πείραμα της πρωτοπορίας των τριών πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα στη Ρωσική Αυτοκρατορία και τη Σοβιετική Ένωση είχε έναν ισχυρό πολυεθνικό χαρακτήρα.

 

Η έκθεση φιλοξενεί έργα των καλλιτεχνών: 

Babichev Aleksei, Bobrov Vassilii, Bubnova Varvara, Chashnik Ilya, Chekrygin Vassilii, Drevin Aleksandr, Ender Boris, Ender Ksenia, Ender Maria, Ender Yuri, Filonov Pavel, Grinberg Nikolai, Guro Yelena, Ioganson Karel, Kandinsky Vassily, Klucis Gustav, Kliun Ivan, Kruchenykh Aleksei, Kudriashov Ivan, Ladovsky Nikolai, Lissitzky El, Malevich Kazimir, Mayakovsky Vladimir, Matiushin Mikhail, Miller Grigori, Miturich Petr, Morgunov Aleksei, Nikritin Solomon, Puni Ivan, Plaksin Mikhail, Popova Liubov, Redko Kliment, Rodchenko Aleksandr, Rozanova Olga, Semashkevich Roman, Sofronova Antonina, Stepanova Varvara, Suetin Nikolai, Sulimo-Samuilo Vsevolod, Tatlin Vladimir, Udaltsova Nadezhda, Vialov Konstantin, Volkov Aleksandr.

 

Γενική Διεύθυνση: Συραγώ Τσιάρα

Επιμέλεια έκθεσης: Συραγώ Τσιάρα, Γενική Διευθύντρια ΕΠΜΑΣ, Μαρία Τσαντσάνογλου, Καλλιτεχνική διευθύντρια MOMUS-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη 

Αρχιτεκτονικός Σχεδιασμός: Nadja Korbut-Kiril Ass

Συντονισμός Παραγωγής: Ειρήνη-Δάφνη Σάπκα (ΕΠΜΑΣ), Αγγελική Χαριστού (MOMUS)

Οπτική Ταυτότητα: DpS Athens: Δημήτρης Παπάζογλου, Αριστομένης Τζάνος