© Αντώνης Κάππας / Χριστίνα Στυλιαρά
Είχα χρόνια να πάω στο Μουσείο Βορρέ, αν και μια σειρά κρούσεις από φίλες που είχαν συμμετάσχει τελευταία σε κάποιο από τα σεμινάριά του με είχαν κάνει να το βάλω εκ νέου στις προτεραιότητες. Οπότε, τα εγκαίνια της έκθεσης "Αναδρομικά: Επιλογές από τη συλλογή του Μουσείου Βορρέ" που επιχειρεί μια σύγχρονη ανάγνωση της συλλογής του σε επιμέλεια της Εβίτας Τσοκάντας, ήρθαν στην κατάλληλη στιγμή.
Οι δύο πλευρές του (Μουσείου) Βορρέ
Το Μουσείο Βορρέ που ίδρυσε στην Παιανία ο Ίων Βορρές επιστρέφοντας μετά την ολοκλήρωση των σπουδών του στον Καναδά, στην Ελλάδα, έχει δύο πρόσωπα, όπως και ο ιδρυτής του. Από τη μία να διατηρήσει την καλλιτεχνική κληρονομιά της χώρας, συλλέγοντας αντικείμενα λαϊκής τέχνης τα οποία ο Βορρές ενέταξε με έναν ιδιοσυγκρασιακό τρόπο στην αρχιτεκτονική και τη διακόσμηση του σπιτιού του, και από την άλλη να συλλέξει και να προωθήσει τη σύγχρονή του καλλιτεχνική δημιουργία, κάτι το οποίο αντανακλάται στην πλουραλιστική συλλογή του.
Οι δύο αυτές "αποστολές”, όπως βιώθηκαν από τον Ίωνα Βορρέ κατά τη διάρκεια της ζωής του, συνθέτουν σήμερα έναν πολυδιάστατο πολιτιστικό χώρο που ενσωματώνει με αρμονία την παραδοσιακή λαϊκή κληρονομιά της Ελλάδας με τη σύγχρονη τέχνη.
Το Μουσείο ιδρύθηκε το 1983 από τον Ίων Βορρέ, εκτείνεται σε περισσότερα από 11 στρέμματα και στεγάζεται σε ένα σύμπλεγμα κτιρίων συνολικής επιφάνειας 4.500 τ.μ. που περιβάλλεται από υπέροχες εκτενείς αυλές και κήπους. Το μουσείο προσφέρει στους επισκέπτες μια μοναδική εμπειρία εξερεύνησης μέσα από μονοπάτια ιστορίας, τέχνης και πολιτισμού.
Το "Πυργί", ένα ιδιοσυγκρασιακό αρχειοτάξιο λαϊκής τέχνης
Μια σειρά μονοπάτια σε καλούν να περιηγηθείς στους μεσογειακούς κήπους - χάρμα, ενώ το πολύ ενδιαφέρον καφέ ανάμεσα στα δέντρα είναι από μόνο του προορισμός για όσους θέλουν να μπουν σε ήρεμη, εκδρομική διάθεση χωρίς να φύγουν από την Αθήνα.
Ο τρόπος που το συγκρότημα συνδυάζει την παραδοσιακή ελληνική και τη σύγχρονη αρχιτεκτονική έχει από μόνος του ενδιαφέρον καθώς περιηγείσαι στα επισκέψιμα διαμερίσματα του σπιτιού, τα οποία συνδέονται με τους αμιγώς εκθεσιακούς χώρους του μουσείου. Το "Πυργί", η πτέρυγα που φιλοξενεί τη συλλογή λαϊκής τέχνης, και φιλοξενούσε το σπίτι του Βορρέ, αποτελεί σήμερα ένα αρχειοτάξιο τεχνικών που τείνουν να εξαφανιστούν, ένα ξεχωριστό πάτσγουορκ. Το σπίτι ήταν, όπως μας διηγούνται οι εγγονοί του Βορρέ, Νεκτάριος και του Αναστάσης, αποτέλεσμα του μεγάλου σοκ, όπως έλεγε ο ίδιος, που βίωσε όταν, επιστρέφοντας από τον Καναδά, βρέθηκε σε μια Αθήνα που άλλαζε ραγδαία, ζούσε σε διαμερίσματα με σουηδικά έπιπλα και άφηνε τη λαϊκή τέχνη να εξαφανιστεί. Εξού και η απόφασή του να εγκατασταθεί στην Παιανία, ένα μικρό χωριό που δεν το έβρισκες τότε στον χάρτη, και να δημιουργήσει ψηφίδα ψηφίδα το μωσαϊκό πολιτιστικής κληρονομιάς που συναντάμε σήμερα.
Μια σειρά μονοπάτια σε καλούν να περιηγηθείς στους μεσογειακούς κήπους - χάρμα, ενώ το πολύ ενδιαφέρον καφέ ανάμεσα στα δέντρα είναι από μόνο του προορισμός για όσους θέλουν να μπουν σε ήρεμη, εκδρομική διάθεση χωρίς να φύγουν από την Αθήνα.
Το Μουσείο Βορρέ φιλοξενεί, επίσης, τη συλλογή του Ιδρύματος Γιάννη και Ζωής Σπυροπούλου. Η πτέρυγα Γιάννης Σπυρόπουλος φιλοξενεί πάνω από 250 έργα του σημαντικού Έλληνα ζωγράφου της αφαίρεσης.
Ξαναβλέποντας τη συλλογή και τη σύγχρονη τέχνη αλλιώς
Η συλλογή σύγχρονης τέχνης του Μουσείου Βορρέ αριθμεί 1300 περίπου έργα από 600 καλλιτέχνες (με παλιότερο έργο ένα του Νίκου Εγγονόπουλου του 1939 και πιο πρόσφατο του Ηλία Παπαηλιάκη του 2025) και αντικατοπτρίζει τα μεταπολεμικά και μοντέρνα καλλιτεχνικά ρεύματα της Ελλάδας. Εστιάζει στον 20ό αιώνα και περιλαμβάνει έργα μερικών από τους πιο διακεκριμένους σύγχρονους Έλληνες καλλιτέχνες, αλλά και λιγότερο ευρέως αναγνωρισμένες περιπτώσεις.
"Θεωρώ πολύτιμο να μπορούμε να κάνουμε ένα βήμα έξω από τον αέναο και διαρκώς επιταχυμένο κύκλο παραγωγής νέων έργων και εκθέσεων που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη τέχνη ώστε να βυθιστούμε σε ετεροχρονισμένες αναγνώσεις ιστορικών έργων που μπορούν να μας αποκαλύψουν τις καταγωγικές σχέσεις της τέχνης του σήμερα στο πρόσφατο παρελθόν”.
Όπως μας επισημαίνει η Εβίτα Τσοκάντα υποδεχόμενή μας στην έκθεση "Αναδρομικά: Επιλογές από τη συλλογή του Μουσείου Βορρέ" η επίσκεψη στο Μουσείο Βορρέ, εκτός από το ενδιαφέρον που έχουν ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός του Μιχάλη Φωτιάδη, αλλά και η ανάγλυφη, επίτοιχη εγκατάσταση του Κοσμά Ξενάκη, η λαογραφική συλλογή -που υπήρξε η συλλεκτική αφετηρία του ιδρυτή- και ο κατάφυτος κήπος, προσφέρει μια ευκαιρία να εκτεθούμε σε σύγχρονη τέχνη έξω και πέρα από το συνηθισμένο της αστικό πλαίσιο και πιο κοντά στο φυσικό τοπίο, όπου οι ρυθμοί εκ των πραγμάτων είναι διαφορετικοί. "Θεωρώ πολύτιμο να μπορούμε να κάνουμε ένα βήμα έξω από τον αέναο και διαρκώς επιταχυμένο κύκλο παραγωγής νέων έργων και εκθέσεων που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη τέχνη ώστε να βυθιστούμε σε ετεροχρονισμένες αναγνώσεις ιστορικών έργων που μπορούν να μας αποκαλύψουν τις καταγωγικές σχέσεις της τέχνης του σήμερα στο πρόσφατο παρελθόν”, μας λέει χαρακτηριστικά.
Με το φακό του σήμερα
Έχοντας πλήρη ελευθερία από τους αδελφούς Βορρέ ως προς την κατεύθυνση, η Εβίτα Τσοκάντα επέτρεψε στη συλλογή να της αποκαλύψει τον χαρακτήρα της ώστε να οδηγηθεί στην επιμελητική προσέγγιση. Η ιστορική πλαισίωση της έκθεσης "Αναδρομικά” εστίασε, όπως μας λέει, στα 50 χρόνια που ξεκινούν μετά τον εμφύλιο πόλεμο και περιλαμβάνουν την ανασυγκρότηση της χώρας, τη δικτατορία, την αποκατάσταση της δημοκρατίας, τη μεταπολίτευση και τελικά τον ορίζοντα της ευρωπαϊκής ενοποίησης. "Ξεκινώντας ωστόσο την πλοήγηση στη συλλογή, είχα πλήρη συνείδηση ότι το βλέμμα μου είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την εποχή στην οποία ζω και εργάζομαι. Το ενδιαφέρον μου άρα εξ’ ορισμού προσδιορίστηκε από τα θέματα που με απασχολούν ευρύτερα σαν επιμελήτρια σύγχρονης τέχνης. Συνεπώς θέλησα να εντοπίσω έργα που να καταπιάνονται με κοινωνικά ζητήματα που μας προβληματίζουν, τόσο κοινωνικά όσο και καλλιτεχνικά, μέχρι και σήμερα, ώστε η έκθεση -παρότι απαρτίζεται από ιστορικά έργα- να συνομιλεί με το παρόν.
Φερ ειπείν για μια ενότητα της έκθεσης ξεχώρισα έργα που απεικονίζουν τις επιπτώσεις της ραγδαίας εξέλιξης της τεχνολογίας που σημειώθηκε ιδιαίτερα από τη δεκαετία του ’50 και μετά. Αντίστοιχα σήμερα, πολλοί καλλιτέχνες καταπιάνονται στο έργο τους με το δίπολο σαγήνης και φόβου απέναντι στις επιπτώσεις που έχει η τεχνητή νοημοσύνη στην ανθρώπινη δημιουργία. Όχι τυχαία, κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής περιόδου, όπως άλλωστε και σήμερα, παρατηρείται στον αντίποδα της τεχνολογίας μια αναγέννηση της χειροτεχνίας απτών υλικών, όπως της κεραμικής, με όρους νεωτερικότητας.”
"Η έκθεση Αναδρομικά περιλαμβάνει ώριμα έργα αναγνωρισμένων καλλιτεχνών, όπως ο Νίκος Νικολάου, η Χρύσσα, ο Πάνος Βαλσαμάκης, ο Χρήστος Καπράλος, ο Γιάννης Μόραλης και ο Γιάννης Τσαρούχης που επιδεικνύουν το κύρος της συλλογής. Ως επιμελήτρια με ενδιαφέρουν ιδιαίτερα οι λιγότερο προφανείς επιλογές του συλλέκτη που μας αποκαλύπτουν ενδεχομένως και διαφορετικές πτυχές του οράματός του για τη συλλογή. Είναι λοιπόν ευκαιρία για το κοινό να ανακαλύψει τη δουλειά καλλιτεχνών όπως η Λιλή Αρλιώτη, η Φρόσω Μιχαλέα, η Χριστίνα Ζερβού και αρκετών ακόμα. Ταυτόχρονα, για ένα κοινό που είναι πιο εξοικειωμένο με τη σύγχρονη τέχνη, στη έκθεση περιλαμβάνονται και κάποια πρώιμα έργα γνωστών καλλιτεχνών, όπως ο Απόστολος Γεωργίου και ο Γιώργος Λάππας, που προδίδουν τις αφετηρίες αλλά και τις μετέπειτα κατευθύνσεις τους.”
Η πολυφωνία της συλλογής
"Μέσω της έρευνας της συλλογής επιβεβαιώθηκε ότι, όπως και σήμερα, έτσι και στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, δεν υπάρχει μια ενιαία ελληνική εικαστική σκηνή."
Μελετώντας τη συλλογή η Εβίτα Τσοκάντα εντόπισε το κυρίαρχο χαρακτηριστικό της: την πολυφωνία. "Η συλλογή Βορρέ δεν καθορίστηκε από συγκεκριμένο μέσο, από την κλίμακα των έργων, από κάποια τεχνοτροπία αλλά ούτε από τους συνήθεις διαχωρισμούς μικροπολιτικής που συχνά περιορίζουν τις αγοραστικές επιλογές. Θεωρώ πως ο συλλέκτης Ίων Βορρές θέλησε να συγκεντρώσει με συμπεριληπτικό τρόπο το σύνολο της εικαστικής παραγωγής της εποχής του. Μέσω της έρευνας της συλλογής επιβεβαιώθηκε ότι, όπως και σήμερα, έτσι και στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, δεν υπάρχει μια ενιαία ελληνική εικαστική σκηνή. Τείνουμε να βλέπουμε συγκεκριμένες αφηγήσεις ιστορικής τέχνης που συχνά αποκλείουν μεγάλες ενότητες έργων. Ωστόσο σε κάθε πιθανή στιγμή συνυπάρχουν πρακτικές καλλιτεχνών που δεν συνομιλούν απαραίτητα μεταξύ τους ούτε ιδεολογικά ούτε μορφολογικά.
Οι αφηγήσεις της ιστορίας που πρεσβεύουν μία και μοναδική εκδοχή της ιστορίας της τέχνης δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα την πραγματικότητα. Άλλωστε η μουσειολογία τα τελευταία χρόνια κινείται προς μια κατεύθυνση αναγνώρισης των έως πρόσφατα τυφλών σημείων της και εφαρμόζει μια πιο δημοκρατική, συμπεριληπτική και πολυφωνική προσέγγιση που καλλιεργεί τον διάλογο έναντι της απολυτότητας. Η πολυφωνία των έργων που βλέπει κανείς στην έκθεση Αναδρομικά έχει στόχο να αποδώσει με συνέπεια όχι μόνο τον χαρακτήρα της συλλογής του μουσείου αλλά και την πραγματικότητα της ελληνικής εικαστικής τέχνης του πρόσφατου παρελθόντος που εν πολλοίς θεωρώ πως ισχύει και σήμερα. Τέλος, ομολογώ ότι με εξιτάρει ως θεατής να δω τις δυναμικές που μπορούν να αναπτυχθούν όταν στον ίδιο εκθεσιακό χώρο στέκουν δίπλα-δίπλα έργα του Νίκου Εγγονόπουλου, του Γιάννη Κουνέλλη και της Άσπας Στασινοπούλου.”
Μια ιστορία διεκδικήσεων
Περιηγούμενες στην έκθεση και τις σχετικές ενότητες έχουμε την αίσθηση ότι βλέπουμε μια εκδοχή της ελληνικής και αθηναϊκής αστικής ιστορίας της εποχής μέσα από τα έργα των καλλιτεχνών. Ήταν αυτός ο στόχος της επιμελήτριας; "Βλέπουμε ακριβώς αυτό, μια εκδοχή της αφήγησης, επιτρέποντας χώρο να προκύψουν πολλές ακόμα διαφορετικές αφηγήσεις, ενδεχομένως και αντικρουόμενες. Η έκθεση δεν επιχειρεί να απεικονίσει μια ενιαία αφήγηση της πρόσφατης ελληνικής ιστορίας αλλά να αντιπροτείνει, μέσα από την τέχνη της περιόδου, μια ιστορία μεταβαλλόμενων συντεταγμένων. Τα ίδια τα έργα των καλλιτεχνών άλλωστε καταδεικνύουν ότι στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, η εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας και τέχνης δεν ακολούθησε γραμμική πορεία, αλλά διαμορφώθηκε μέσα από συνεχείς ταλαντώσεις: ανάμεσα στην ενδοσκόπηση και την εξωστρέφεια, τη συνοχή και τη σύγκρουση.
Μέσα στο χρονικό πλαίσιο που αποτυπώνει η συλλογή, απέφυγα την παραδοσιακή χρονολογική παρουσίαση των έργων. Προτίμησα να οργανώσω τα έργα σε θεματικές ενότητες: αβεβαιότητα και σκεπτικισμός, σώμα και έμφυλες ταυτότητες, άνθρωπος και μηχανή, πόλη και φύση και, τέλος, οι διεκδικήσεις που εκφράστηκαν στη δημόσια σφαίρα. Άρα σε κάθε ενότητα βλέπουμε έργα που πραγματεύονται ίδια ζητήματα με διαφορετικά μέσα (ζωγραφική, γλυπτική, χαρακτική και μεικτές τεχνικές), αλλά και διαφορετικές εικαστικές γλώσσες (αναπαραστατικά, αφαιρετικά και εννοιολογικά).
Τέλος, τα έργα της έκθεσης πραγματεύονται αγωνίες που σήμερα μοιάζουν επείγουσες, αποκαλύπτοντας τις καταβολές τους και τελικά τη βαθύτερη ιστορική τους συνέχεια. Θεωρώ πως οι θεματικές ενότητες καθοδηγούν σε μια πιο σύγχρονη ανάγνωση της συλλογής που αναδεικνύει τη συνάφειά της με το σήμερα.”
Εκεί όπου τέμνονται η Εθνική Πινακοθήκη και το ΕΜΣΤ
"Το σύνολο της συλλογής του Μουσείου Βορρέ καλύπτει μια χρονική περίοδο που ξεκινά τη δεκαετία του 1930 και φτάνει έως την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα. Άρα αντιστοιχεί στα χρονικά σημεία όπου τέμνονται οι συλλογές της Εθνικής Πινακοθήκης και του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. Συνεπώς η συλλογή Βορρέ περιλαμβάνει δείγματα της εικαστικής παραγωγής αυτών των περίπου 80 χρόνων που θεσμικά, χωροταξικά αλλά και συνειδησιακά έχουμε αποστασιοποιήσει. Φυσικά για να είναι διαχειρίσιμες δυο εθνικές συλλογές τέτοιου μεγέθους, ο διαχωρισμός ήταν απαραίτητος ώστε να υπάρχει σε κάθε περίπτωση η κατάλληλη χωρική και επιστημονική υποδομή, οπότε καλώς έχουν διαχωριστεί. Θα ήταν λάθος να συγκρίνουμε μια ιδιωτική συλλογή με αυτές εθνικών μουσείων, τουλάχιστον σε μέγεθος. Όμως, μια μικρότερη σε έκταση συλλογή έχει την ευελιξία να παρουσιάζει έργα της δεκαετίας του ’40 δίπλα σε έργα της δεκαετίας του ’80. Επιτρέπει άρα να δούμε μια ιστορική συνέχεια στα θέματα που απασχολούν και τις μορφές που αποτυπώνουν οι Έλληνες καλλιτέχνες.
Στην έκθεση Αναδρομικά: Επιλογές από τη Συλλογή του Μουσείου Βορρέ παρακολουθούμε τους τρόπους με τους οποίους η εικαστική παραγωγή στην Ελλάδα απεικονίζει την κοινωνική πάλη με τα αναδυόμενα θέματα της εποχής, ενώ συγκροτεί παράλληλα την εικαστική γλώσσα ενός έθνους σε μετάβαση.”
Τα έργα κλειδιά ανά ενότητα
Ζητήσαμε από την επιμελήτρια να μας ξεναγήσει στα βασικά σημεία της αφήγησης.
"Η εισαγωγή της έκθεσης περιλαμβάνει έργα που απεικονίζουν και διαπραγματεύονται μορφές της διάχυτης αβεβαιότητας που χαρακτηρίζει τα πενήντα χρόνια κατά τα οποία η χώρα βρισκόταν σε διαρκή μετάβαση. Τα έργα της ενότητας καταγράφουν την υπαρξιακή αγωνία, την επαναδιαπραγμάτευση τους παρελθόντος και τον σκεπτικισμό απέναντι στους θεσμούς. Για παράδειγμα αναφέρω το έργο της Ηρώς Κανακάκη, Παράσταση (1974). Η Κανακάκη πέρασε κάποια χρόνια της ζωής της στην εξορία λόγω της πολιτικής της δράσης στη νεολαία Λαμπράκη και την ΕΦΕΕ στη διάρκεια της δικτατορίας και αργότερα αυτοεξόριστη στο Λονδίνο όπου ταξίδεψε για να συνεχίσει τις σπουδές της και να εξασφαλίσει ελευθερία έκφρασης για το έργο της. Η ίδια φιλοτέχνησε το πρώτο εξώφυλλο του περιοδικού ΑΝΤΙ, η κυκλοφορία του οποίου απαγορεύτηκε από το καθεστώς. Το έργο της λειτουργεί ως μεταφορά για την αναστολή της δυσπιστίας και κριτικής σκέψης που ήταν προϋποθέσεις για την επιβίωση στις πολιτικές συνθήκες της εποχής.
Στην ενότητα Σώμα - Έμφυλες ταυτότητες, θα ξεχώριζα τις έξι θεατρικές μάσκες από τους Γιάννη Τσαρούχη, Γιάννη Μόραλη, Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα, Αλέκου Φασιανού, Διονύση και Βασίλη Φωτόπουλου. Η αναφορά στην εκτενή απασχόληση Ελλήνων καλλιτεχνών με τη σκηνογραφία και την ενδυματολογία δίνει αφορμή για να δούμε τη θεατρική μάσκα ως εικαστικό αντικείμενο. Η μάσκα στο θέατρο ιστορικά επέτρεπε ηθοποιούς να υποδυθούν περισσότερους ρόλους, κατά κύριο λόγο άντρες ηθοποιούς να υποδύονται γυναικείους ρόλους. Εκθεσιακά, οι μάσκες εκκινούν μια αναστοχαστική επισκόπηση του φεμινιστικού κινήματος και την αμφισβήτηση των στερεοτύπων αναφορικά με τους έμφυλους ρόλους.
Στην τρίτη ενότητα που απαρτίζεται από έργα που οικειοποιούνται την αισθητική της μηχανοποίησης και εκφράζουν την αγωνία για την αλματώδη εξέλιξη της τεχνολογίας, αξίζει να δούμε το έργο του Oiseau (1976) από τη σειρά Naturmatic του Βαλέριου Καλούτση, τον οποίο απασχόλησε ιδιαίτερα η επίπτωση της τεχνολογίας στη φύση.
Στην ενότητα Πόλη - Φύση, θα αναφέρω το έργο του Νίκου Κεσσανλή, Πυρκαγιά στην Αττική (1982). Να θυμίσω πως το φαινόμενο των πυρκαγιών στη χώρα αρχίζει να παρατηρείται τη δεκαετία του ’60 και να πυκνώνει κατά τη δεκαετία του ’80.
Τέλος, στην ενότητα που παρουσιάζει τις κοινωνικές διεκδικήσεις στη δημόσια σφαίρα, θα αναφέρω το πορτραίτο της Angela Davis (1972) από τον σημαντικό χαράκτη Τάσσου από τη σειρά έργων του Μαύρο-Άσπρο 2. Πρόκειται για μια σπάνια απεικόνιση διαπραγμάτευσης φεμινιστικών διεκδικήσεων και φυλετικών ζητημάτων στην ελληνική τέχνη της δεκαετίας του ’70.
Άγνωστα "διαμαντάκια”
Ένα από τα highlights της έκθεσης Αναδρομικά για το πιο εξειδικευμένο κοινό είναι η επαφή με τα έργα καλλιτεχνών που δεν γνωρίζουμε και σε ορισμένες περιπτώσεις μονοπωλούν το ενδιαφέρον. Ποιές είναι όμως για την Τσοκάντα αυτές οι όχι τόσο προβεβλημένες περιπτώσεις τις οποίες ήθελε να αναδείξει;
"Έκρινα επιμελητικά σημαντικό να συμπεριλάβω στην έκθεση ονόματα καλλιτεχνών που θεωρώ πως είτε χρήζουν μεγαλύτερης εκθεσιακής προβολής είτε αξίζουν να συστηθούν ακόμα και στο πιο ενημερωμένο κοινό της σύγχρονης τέχνης. Στην πρώτη κατηγορία κατατάσσω το μνημειακό έργο του Δημήτρη Ντοκατζή (1958-2017), ενός καλλιτέχνη που βρέθηκε στο μεταίχμιο δυο γενιών – από τους τελευταίους καλλιτέχνες που πρόλαβαν να συμμετάσχουν σε έκθεση του Δεσμού- και, ενώ έδρασε και στις δύο δεν καταχωρήθηκε σε καμία. Αντίστοιχα θα αναφέρω το Χάρη Γαβρήλο (1957-1995), ενός ζωγράφου ενεργού τη δεκαετία του ’80 και ως τα μέσα του ‘90 που πέθανε πρόωρα έχοντας όμως προλάβει να αφήσει το αποτύπωμά του στους μαθητές του, τη νεότερη γενιά ζωγράφων στην οποία συγκαταλέγεται και ο Στέλιος Φαϊτάκης. Αξίζει να αναφερθώ στο έργο της χαράκτριας Τόνιας Νικολαΐδη (1927-2011) που ανέπτυξε μια ιδιαίτερα ποιητική γλώσσα με λιτές μορφές και έντονα χρώματα. Η τελευταία παρουσίαση του έργου της έγινε το 2011 από το ΜΙΕΤ. Ο Δημήτρης Περδικίδης (1922-1989) είναι ένας ζωγράφος της διασποράς, μεγάλος αριθμός των οποίων εκπροσωπούνται στη συλλογή Βορρέ. Ο Περδικίδης έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην Ισπανία, την οποία εκπροσώπησε τη δεκαετία του ’60 στις Μπιενάλε του Σάο Πάολο και της Βενετίας. Το έργο του παρέμεινε στρατευμένο με σαφή κοινωνικά μηνύματα που αντλούσε θέματα από την επικαιρότητα της εποχής του.
Τέλος θα αναφέρω μια ανακάλυψη που έκανα στη συλλογή που θεωρώ αξίζει την προσοχή μας. Πρόκειται για το έργο του Παλαιολόγου Θεολόγου (1930-2017), ενός ζωγράφου από τη Νέα Ιωνία Βόλου με μικρασιατική καταγωγή. Ενώ δεν κατάφερε να σπουδάσει στην ΑΣΚΤ, συνέχισε να εξελίσσει τη ζωγραφική του μέχρι το τέλος της ζωής του διδάσκοντας στα καλλιτεχνικά εργαστήρια του Βόλου. Στο σύντομο διάστημα που πέρασε στην Αθήνα υπήρξε ιδρυτικό μέλος του Κέντρου Εικαστικών Τεχνών, του πρώτου αυτοδιαχειριζόμενου χώρου τέχνης της πόλης στην οδό Τοσίτσα στα Εξάρχεια. Το 1959, η ατομική έκθεση που πραγματοποίησε στο τουριστικό περίπτερο του Βόλου, αποκαθηλώθηκε από την Ασφάλεια. Έντονα πολιτικοποιημένος, κυνηγήθηκε για τις αριστερές του πεποιθήσεις έχοντας εξοριστεί επανειλημμένα στον Άη-Στράτη, στη Γυάρο και στη Λέρο.
Η ευθύνη του συλλέκτη
Κλείνοντας την περιήγησή μας ζητάμε από την επιμελήτρια να μας μιλήσει για το ρόλο των συλλεκτών σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα αντλώντας από περιπτώσεις όπως ο Βορρές και φτάνοντας στις μέρες μας. Πόσο σημαντικός είναι για τους/τις καλλιτέχνες/ιδες και ευρύτερα και ποιές προκλήσεις εμπεριέχει;
"Ο σημαντικός ρόλος των συλλεκτών σύγχρονης τέχνης είναι ιστορικά αδιαμφισβήτητος τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Σε πρώτο επίπεδο η οικονομική στήριξη ενός καλλιτέχνη μέσω της αγοράς έργου τέχνης, το κύρος που προσδίδει η ένταξη ενός έργου σε μια συλλογή, η φροντίδα της ασφάλισης και συντήρησής του, και η δυνατότητα δανεισμού του σε εκθέσεις είναι προϋποθέσεις για να συνεχίσει να λειτουργεί ο μηχανισμός του κόσμου της τέχνης.
Στον πυρήνα όμως της συλλεκτικής διαδικασίας – που είναι από μόνη της μια μορφή επιμέλειας – βρίσκονται ηθικά διλλήματα, ο χειρισμός των οποίων δυνητικά διαμορφώνει τους όρους με τους οποίους οι καλλιτέχνες εργάζονται, τον τρόπο με τον οποίο οργανισμοί και μουσεία διοικούνται, την πρόσβαση του κοινού σε εκθέσεις και τελικά την επιλογή των πολιτισμικών αγαθών που διατηρούνται στο χρόνο. Με μια πιο προσεκτική ματιά, γίνεται προφανές πως η συλλογή τέχνης δεν είναι απλά μια ιδιοσυγκρασιακή απόκτηση έργων ούτε και μια ανιδιοτελής φιλανθρωπική δραστηριότητα αλλά ένας περίπλοκος ιστός εξουσίας, ευθύνης και επιρροής.
"Στην Ελλάδα, είμαστε ιδιαίτερα τυχεροί που συλλέκτες διατηρούν δημόσιο τον χαρακτήρα των συλλογών τους και συχνά ενεργοποιούνται χρηματοδοτικά και συμμετέχουν στη διοίκηση θεσμών της σύγχρονης τέχνης, συμπληρώνοντας τις ελλείψεις που η πολιτεία δεν είναι σε θέση να καλύψει."
Θα μετατοπίσω το κέντρο βάρους της ερώτησης στην κεντρική πρόκληση που αντιμετωπίζει το πεδίο της σύγχρονης τέχνης ευρύτερα. Αναφέρομαι φυσικά στην υποχρηματοδότηση. Οφείλουμε να θυμόμαστε πως ο πολιτισμός ήταν και παραμένει δημόσιο αγαθό και άρα η διαχείριση του απαιτεί τη χάραξη και εφαρμογή μιας συστηματικής πολιτικής στρατηγικής. Στην Ελλάδα, είμαστε ιδιαίτερα τυχεροί που συλλέκτες διατηρούν δημόσιο τον χαρακτήρα των συλλογών τους και συχνά ενεργοποιούνται χρηματοδοτικά και συμμετέχουν στη διοίκηση θεσμών της σύγχρονης τέχνης, συμπληρώνοντας τις ελλείψεις που η πολιτεία δεν είναι σε θέση να καλύψει. Η ανάληψη μιας τέτοιας ευθύνης όμως πρέπει να συνοδεύεται από την πλήρη κατανόηση της και τον ευθυγραμμισμό με κοινούς στόχους τη διατήρηση της αυτονομίας, της διαφάνειας και της αμεροληψίας. Η διαφύλαξη του πεδίου της σύγχρονης τέχνης σε καιρούς έντονης επισφάλειας προαπαιτεί την καλλιέργεια αμοιβαίας εμπιστοσύνης ανάμεσα σε όλους τους φορείς του.”
Παράλληλες δράσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα
Η έκθεση Αναδρομικά: Επιλογές από τη συλλογή του Μουσείου Βορρέ δεν αποτελεί μια μεμονωμένη επιμελητική πρόταση, αλλά εντάσσεται στη στρατηγική επαναπροσδιορισμού του Μουσείου Βορρέ, με στόχο την ουσιαστική επανασύνδεσή του με το κοινό – τόσο της Παιανίας όσο και της ευρύτερης Αθήνας. Μέσα από ένα πλέγμα καλλιτεχνικών και εκπαιδευτικών δράσεων, όπως το πρόγραμμα καλλιτεχνικής φιλοξενίας (artist residency), τα εκπαιδευτικά προγράμματα για όλες τις ηλικίες, σε σχεδιασμό και επιμέλεια της Μυρτώς Λάβδα, καθώς και τις μουσικές εκδηλώσεις και περφόρμανς που υλοποιεί, επιχειρεί να ενεργοποιήσει εκ νέου το πολιτισμικό απόθεμα του μουσείου και να το καταστήσει ζωντανό τόπο συνάντησης και δημιουργίας.
Στον χώρο του μουσείου παρουσιάζονται ήδη προβολές αρχειακού οπτικοακουστικού υλικού – από το Αρχείο της ΕΡΤ –, τις οποίες οι επισκέπτες μπορούν να παρακολουθήσουν ως μέρος της εκθεσιακής εμπειρίας, ενώ το προσεχές διάστημα θα πραγματοποιηθεί ένα ευρύτερο πρόγραμμα δράσεων, όπως εκπαιδευτικά εργαστήρια, συναυλίες, προβολές ταινιών και ημερίδες, οι οποίες, αντλώντας έμπνευση από το ίδιο το μουσείο, συνομιλούν ενεργά με τη θεματολογία της έκθεσης.
Πρόγραμμα εκπαιδευτικών και παράλληλων δράσεων Μαΐου
Πρόγραμμα προβολών από το Αρχείο της ΕΡΤ
Αναζητώντας τη χαμένη εικόνα: Γιάννης Τσαρούχης (1990), 28:13
Γυναικεία πορτραίτα: Γαβριέλλα Σίμωσι (1985), 28:26
Δημιουργώντας το αύριο: Γιώργος Λάππας (2000), 31:15
Εικαστικά: Χρήστος Καπράλος (1982), 25:45
Η ιστορία των χρόνων μου: Βλάσης Κανιάρης (1985), 30:05
Μονόγραμμα: Νίκος Κεσσανλής – Μέρος B΄ (ανάπλαση 2006, επεισ. 1994), 29:24
Μονόγραμμα: Τάσος – Μέρος Α΄ (1985), 34:50
Τέχνη και πολιτισμός: Χρύσα – Mια Ελληνίδα πρωτοπόρος (1990), 15:22
Διάφανοι λαβύρινθοι: Εργαστήριο κολάζ με αφορμή το έργο της Χρύσας Ρωμανού
Εργαστήριο για ενήλικες
Στο εργαστήριο θα γνωρίσουμε το έργο της Χρύσας Ρωμανού και πιο συγκεκριμένα θα εστιάσουμε στα πρώιμα κολάζ της, αλλά και σε μεταγενέστερα ντεκολαζ που κατασκεύασε σε πλεξιγκλάς. Μέσα από μια μεικτή τεχνική διαδικασία που θα συνδυάσει τη ζωγραφική, το κολάζ, τη γραφή και τη σημείωση, καθώς και τη δημιουργία επιπέδων μέσα από τη χρήση της διαφάνειας, θα εμβαθύνουμε στους τρόπους σύνθεσης και χρήσης των υλικών και την σημειολογία τους. Με αφορμή την κριτική ματιά της Χρύσας προς την κοινωνική πραγματικότητα της εποχής της θα δούμε στην πράξη πως ένα έργο μέσα από υπαινιγμούς και παραθέσεις στοιχείων μπορεί να αποτελέσει σχόλιο στην σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα.
Το εργαστήριο θα πραγματοποιηθεί από την εικαστικό Σοφία Σιμάκη.
Ημερομηνίες: Τις Κυριακές 24 και 31 Μαΐου 2026
Ώρες: 11:30-14:30
Κόστος συμμετοχής: €30 ευρώ (και για τις δύο συναντήσεις του κύκλου)
Απαραίτητη η συμμετοχή και στις δύο συναντήσεις της θεματικής ενότητας.
Πληροφορίες/Κρατήσεις
"The 365 Project”
Παράλληλα με το κυρίως εκθεσιακό πρόγραμμα του Μουσείου στο πλαίσιο του προγράμματος με τίτλο "The 365 Project”, κάθε δύο μήνες καλείται ένας/μια καλλιτέχνης, να παρουσιάσει ανάμεσα στα έργα της Πινακοθήκης του Μουσείου ένα καινούργιο έργο. Οργανώνει και επιμελείται η Όλγα Δανιηλοπούλου.
Αυτή την εποχή φιλοξενείται ο Michael Petry με το The Civil War Project. Το έργο του Βρετανού καλλιτέχνη, διαστάσεων 2 μέτρων ύψους και 10 μέτρων μήκους, αποτελεί το αποτέλεσμα ενός residency τριών εβδομάδων στο Μουσείο Βορρέ. Το έργο συνεχίζει την καλλιτεχνική του διερεύνηση σχετικά με την προσπάθεια της τρέχουσας αμερικανικής κυβέρνησης να προκαλέσει έναν ανοιχτό εμφύλιο πόλεμο, μέσω της κατάληψης πόλεων από στρατεύματα και ένοπλους μασκοφόρους που απαιτούν να ελέγχουν τα χαρτιά των πολιτών, μια εικόνα ανατριχιαστικά παρόμοια με το Βερολίνο του 1939.
Το έργο του Petry αναφέρεται στη "Γκερνίκα" του Πικάσο, ενώ παράλληλα συνδέεται με τους εμφυλίους πολέμους και τη στρατιωτική κατοχή στην ίδια την Ελλάδα. Το έργο του Petry αποτελεί επίσης έναν κουήρ διάλογο με τους μεγάλους καμουφλαζ πίνακες του Άντι Γουόρχολ, που δημιουργήθηκαν λίγο πριν τον θάνατό του. Ο Πέτρι επιλέγει να ζωγραφίζει φυσικά τις χειρονομίες του, σε αντίθεση με τη χρήση της μεταξοτυπίας από τον Γουόρχολ, και έτσι το CWP#17 εισέρχεται σε έναν διάλογο και με άλλα έργα μεγάλης κλίμακας, όπως τα "Νούφαρα" του Μονέ.
Η έκθεση του Michael Petry θα διαρκέσει μέχρι τις 30 Ιουνίου 2026.
Πληροφορίες Επίσκεψης Μουσείου Βορρέ
Ώρες Λειτουργίας Μουσείου
Σάββατο & Κυριακή: 10:00 – 14:00
Καθημερινές: με ραντεβού, για οργανωμένες ομάδες άνω των 20 ατόμων.
Το μουσείο παραμένει κλειστό τον Αύγουστο.
Tocafé
Τρίτη, Πέμπτη & Παρασκευή: 16:00 – 01:00
Σάββατο & Κυριακή: 10:00 – 16:00
Δευτέρα & Τετάρτη: Κλειστό
Μουσείο Βορρέ, Πάροδος Διαδόχου Κωνσταντίνου 1, Παιανία, Αττική 19002
Εισιτήρια: Γενική είσοδος: €5/ Μειωμένο εισιτήριο: €3 (Μαθητές, φοιτητές, άτομα άνω των 65 ετών)
www.vorresmuseum.gr
