Στα άδυτα της Εθνικής Πινακοθήκης με τη Νατάσα Μπιζά

"Το αφανές είναι ενεργό και αναπόσπαστο μέρος της μνήμης και της ιστορίας” μας λέει η Νατάσα Μπιζά καθώς περιηγούμαστε στην ατομική της έκθεση "Changing Grounds, Συμπληρωματικές αφηγήσεις στο Αρχείο της Εθνικής Πινακοθήκης”. 

Στο μεσοπάτωμα (Ενδιάμεσο Χώρο) της Εθνικής Πινακοθήκης, η έκθεση της Μπιζά σε επιμέλεια της Ελπινίκης Μεϊντάνη αποτελεί την πιο ουσιαστική μέχρι σήμερα χρήση του συγκεκριμένου χώρου, τουλάχιστον όπως μας τον είχε παρουσιάσει η διευθύντρια του μουσείου Συραγώ Τσιάρα όταν ανέλαβε. Δίνοντας δηλαδή τη δυνατότητα σε σύγχρονες/ους καλλιτέχνιδες/ες να δουλέψουν με την Πινακοθήκη παράγοντας νέα έργα σε διάλογο με τη συλλογή της στα πρότυπα και των ατομικών εκθέσεων σύγχρονης τέχνης διεθνών ιστορικών μουσείων και Πινακοθηκών. Ελπίζουμε ότι αυτή είναι η πρώτη μιας σειράς εκθέσεων και ότι το πρόγραμμα του συγκεκριμένου χώρου θα συνεχιστεί σε αυτή την κατεύθυνση.

Η συν-κινησιακή αρχειακή πρακτική της Νατάσας Μπιζά έχει ξετυλιχθεί με συνέπεια μέσα στα χρόνια βρίσκοντας τώρα στο αρχείο της Εθνικής Πινακοθήκης γόνιμο έδαφος για να αφηγηθεί ιστορίες γύρω από την εθνική ταυτότητα και την πολιτική που ακολουθούν απρόσμενες διαδρομές, φέρνοντάς τις ανακαλύψεις της κοντά σε πιο αυτοβιογραφικά και "ελάσσονα” στοιχεία που αφορούν από τις τυχαίες συνδέσεις της ίδιας της καλλιτέχνιδας με το ίδρυμα μέχρι το προσωπικό και τους δωρητές του μουσείου ή τις κουρτίνες και τα παράθυρά του.   

Ανάμεσα στα κενά 
 

Η συν-κινησιακή αρχειακή πρακτική της Νατάσας Μπιζά έχει ξετυλιχθεί με συνέπεια μέσα στα χρόνια βρίσκοντας τώρα στο αρχείο της Εθνικής Πινακοθήκης γόνιμο έδαφος για να αφηγηθεί ιστορίες γύρω από την εθνική ταυτότητα και την πολιτική που ακολουθούν απρόσμενες διαδρομές, φέρνοντάς τις ανακαλύψεις της κοντά σε πιο αυτοβιογραφικά και "ελάσσονα” στοιχεία.

Στον πυρήνα της αφήγησής της βρίσκεται η ιδέα του φωτός, η οποία εκκινεί από την περίοδο της ελληνικής δικτατορίας και τη θεσμική επιθυμία για "έλεγχο του φωτός". Επισκεπτόμενη για πρώτη φορά το αρχείο της Εθνικής Πινακοθήκης η Μπιζά σκεφτόταν όπως στην αρχή κάθε έρευνας ποιες αφηγήσεις θα συναντούσε και ποιες θα χρειαζόταν να αναζητήσει "ανάμεσα στα κενά”. Το αρχείο της Εθνική Πινακοθήκης είναι μια πολύπλευρη και σημαντική πηγή τεκμηρίων για την ιστορία της ίδιας της Πινακοθήκης που κινείται παράλληλα με την πολιτική και πολιτιστική ιστορία της Ελλάδας. Χάρη στη διευθύντρια Συραγώ Τσιάρα, την επιμελήτρια Ελπινίκη Μειντάνη, και τους εργαζόμενους της βιβλιοθήκης, μπόρεσε, όπως μας λέει, να μελετήσει απρόσκοπτα το αρχείο για σχεδόν δυόμισι χρόνια. 

Το πρώτο τεκμήριο που της τράβηξε την προσοχή ήταν μια φωτογραφία της μακέτας του κτηρίου, πάνω στην οποία υπήρχε μια  σημείωση του πρώην διευθυντή, Μαρίνου Καλλιγά. Έγραφε: "Η μακέτα του κτηρίου μετά τις αλλαγές στα παράθυρα από τον διάδοχο μου, Ανδρέα Ιωάννου". Η παρατήρηση αυτή οδήγησε τη Μπιζά να διερευνήσει περισσότερο το θέμα. Άρχισε να μελετά τα πρακτικά των συνεδριάσεων της Πινακοθήκης, το φωτογραφικό αρχείο και κάθε τεκμήριο που σχετιζόταν με τα παράθυρα και τα ανοίγματα του κτηρίου - από παραγγελίες κουρτινών και αλλαγές κουφωμάτων μέχρι στοιχεία για τον ίδιο τον Ανδρέα Ιωάννου. Η έρευνα έδειξε ότι οι αλλαγές στα παράθυρα πραγματοποιήθηκαν πράγματι από τον  Ιωάννου, ο οποίος τοποθετήθηκε στη θέση του διευθυντή αφού το καθεστώς της δικτατορίας απομάκρυνε τον Καλλιγά από τη θέση του.

Τι σημαίνει όταν ένα καθεστώς ενδιαφέρεται για την τέχνη;

"Με ενδιέφερε το φως όχι μόνο ως μέσο ορατότητας και ανάδειξης, αλλά κυρίως ως αντικείμενο ρύθμισης και ελέγχου. Το φως κατευθύνει το βλέμμα, είναι ένας τρόπος να ορίσεις τι φαίνεται, τι αποκρύπτεται και με ποιους όρους."

"Γιατί ένα στρατιωτικό καθεστώς να ενδιαφέρεται για τον έλεγχο του φωτός σε ένα χώρο τέχνης;" διαβάζουμε κάποια στιγμή στο βίντεο "Changing Grounds Οικόπεδα, Διαμερίσματα, Μέγαρα, Στρατώνες και Νεκροταφεία" (2025). Όπως μας λέει η Μπιζά την ενδιέφερε το "φως όχι μόνο ως μέσο ορατότητας και ανάδειξης, αλλά κυρίως ως  αντικείμενο ρύθμισης και ελέγχου. Το φως κατευθύνει το βλέμμα, είναι ένας τρόπος να ορίσεις τι φαίνεται, τι αποκρύπτεται και με ποιους όρους.” Ξεκινώντας από μια μικρή αρχειακή πληροφορία, που συνδέεται μετά φως, την αλλαγή στα παράθυρα, άρχισε να αναρωτιέται τι σημαίνει όταν ένα καθεστώς ενδιαφέρεται για τον χώρο της τέχνης, όχι μόνο στο παρελθόν, αλλά και διαχρονικά. Επίσης, το φως αποτελεί βασικό στοιχείο της ελληνικής ταυτότητας. Οι δύο λέξεις "ασθένεια του φωτός", που συνάντησα σε  επιστολή στον φάκελο της " Εαρινής Συμφωνίας", έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στο να εντάξω το συγκεκριμένο αρχειακό επεισόδιο στο έργο.”

"Οι μικρές ιστορίες, οι συμπτώσεις και τα αυτοβιογραφικά στοιχεία λειτουργούν ως εργαλεία μετατόπισης."

Με τη φόρμα του οπτικοακουστικού δοκιμίου, το "Changing Grοunds Οικόπεδα, διαμερίσματα, μέγαρα, στρατώνες και νεκροταφεία” (2025) παρουσιάζει τις καθοριστικές στιγμές της ιστορίας στέγασης της Πινακοθήκης, αναδεικνύει το ιστορικοπολιτικό τους πλαίσιο και ενσωματώνει ενδόμυχες αυτοβιογραφικές συνδέσεις που σχετίζονται με την αναζήτηση στέγης της Πινακοθήκης με αναπάντεχο και ενίοτε χιουμοριστικό τρόπο.  
Για τη Μπιζά "Το αρχείο συχνά εμφανίζεται ως αντικειμενικό και πλήρες, ενώ στην πραγματικότητα συγκροτείται από επιλογές, παραλείψεις και αποκλεισμούς. Οι μικρές ιστορίες, οι συμπτώσεις και τα αυτοβιογραφικά στοιχεία λειτουργούν ως εργαλεία μετατόπισης. Το αποδομούν, το συμπληρώνουν και το αποσταθεροποιούν ώστε να φανεί ότι δεν είναι κλειστό σύστημα αλλά ζωντανή διαδικασία. Εισάγοντας παράλληλες ιστορίες συνθέτονται συμπληρωματικές αφηγήσεις.”

Η προσωπική της εμπλοκή φέρνει, για εκείνη, το αρχείο σε διάλογο μαζί της, αναδεικνύοντας ότι "το αφανές είναι ενεργό και αναπόσπαστο μέρος της μνήμης και της ιστορίας”.

Το βίντεο "Εθνική Καρτερία” (2025) διηγείται την ιστορία του γλυπτού Εθνική Καρτερία του Χρήστου Καπράλου , του οποίου γύψινο εκμαγείο ανήκει στις συλλογές της Εθνικής Πινακοθήκης. Η αφήγηση εκτείνεται από την ανάθεση του έργου το 1952 από τη Γενική Διοίκηση Δωδεκανήσου  ̶  με σκοπό την τοποθέτησή του σε κεντρική πλατεία της Ρόδου, στο πλαίσιο της στρατηγικής ανάδειξης της ελληνικής ταυτότητας των νησιών μετά την πρόσφατη ενσωμάτωσή τους στην Ελλάδα  ̶  έως τη δημιουργία και τα αποκαλυπτήρια του μνημείου, τις έντονες αντιδράσεις που οδήγησαν στην απομάκρυνσή του από την αρχική  θέση, καθώς και τη μεταγενέστερη πορεία τόσο του γλυπτού όσο και της βάσης του. 

"Ήταν καθοριστικό για την έρευνα, όταν εντόπισα τη βάση του γλυπτού της Εθνικής Καρτερίας στο ίδιο σημείο στη Ρόδο όπου είχε τοποθετηθεί το 1952, αθέατη αλλά και σε κοινή θέα. Παρότι βρίσκεται στην αφάνεια και κανείς δεν γνωρίζει την προέλευση της, συμμετέχει ενεργά στην κοινωνική και πολιτική ζωή του νησιού. Στις εθνικές γιορτές, στη συνάντηση κορυφής των ηγετών της Ευρωπαϊκής Ένωσης του 1981, αλλά και κάθε Δεκέμβρη, όταν τοποθετείται εκεί το χριστουγεννιάτικο δέντρο, η θέση της παραμένει σημείο αναφοράς.”

Η έκθεση φέρνει στο προσκήνιο το αφανές με πολλαπλούς τρόπους. Είτε πρόκειται για τη βάση της Εθνικής Καρτερίας είτε για τις/ους εργαζόμενες/ους στην Εθνική Πινακοθήκη. Η ορατότητα απασχολεί σταθερά τη Μπιζά στη δουλειά της. "Το έργο Κοπή βασιλόπιτας" (2025) συμπληρώνει αυτή την προσέγγιση. Όταν ερευνούσα στο αρχείο παρατήρησα την έλλειψη τεκμηρίων σχετικών με τους ανθρώπους της πινακοθήκης, με μόνη εύρεση ένα φάκελο φωτογραφιών από την εκδήλωση κοπής  της βασιλόπιτας το 1991.” Όπως γράφει η επιμελήτρια Ελπινίκη Μεϊντάνη "η φόρμα του έργου   ̶  χαράξεις σε ορείχαλκο   ̶  ενεργοποιεί ένα πλέγμα συνειρμών. Αφενός, υποδηλώνεται η άμεση σύνδεση της φέρουσας επιφάνειας του ορείχαλκου με το φλουρί της βασιλόπιτας. Αφετέρου, τονίζεται η οργανική σχέση με το φως: το έργο δημιουργήθηκε μέσω χαράξεων στο μέταλλο με τεχνολογία ακτίνων φωτός (laser), ενώ η εμπειρία της θέασης και πρόσληψης του έργου μεταβάλλεται σε συνάρτηση με τη θέση του θεατή. Ανάλογα με την οπτική γωνία και τη γωνία πρόσπτωσης του φωτός, το έργο προσφέρει ένα παιχνίδι ανάμεσα στο ορατό και το "αόρατο": περιοχές αποκρύπτονται, εμφανίζονται μόνο ως αφηρημένες μορφές, ενώ άλλες αποκαλύπτονται, φέρνοντας στην επιφάνεια κομμάτια της πραγματικότητας.”

Το ζήτημα της ορατότητας των εργαζόμενων στην τέχνη είναι κεντρικό, πέρα από αυτή την έκθεση, και στο έργο της Μπιζά "Η Καρέκλα του φύλακα", που ξεκίνησε το 2007 και το οποίο συνεχίζει να δουλεύει μέχρι σήμερα. "Φωτογραφίζω τις καρέκλες των φυλάκων σε μουσεία, παρατηρώντας τη "θέση" των εργαζομένων μέσα στον εκθεσιακό χώρο. Μέσα από τη συστηματική καταγραφή και αρχειοθέτηση αυτών των "μη εκθεμάτων", καθημερινά λειτουργικά αντικείμενα μετατοπίζονται στο πεδίο της παρατήρησης, θέτοντας ερωτήματα για την αόρατη εργασία και για τα όρια του τι αναγνωρίζεται ως άξιο θέασης μέσα στον χώρο του μουσείου.”

Η ασθένεια του φωτός

Το καλλιτεχνικό βιβλίο "Weisskrankeit – Η ασθένεια του φωτός" αφηγείται την ιστορία της Εαρινής Συμφωνίας του Γύζη, ενός έργου της ιστορικής συλλογής της Εθνικής Πινακοθήκης.
Στο αρχείο η καλλιτέχνις εντόπισε έναν πράσινο φάκελο που περιέχει αλληλογραφία και έγγραφα της περιόδου 1922-1926 σχετικά με την απόκτηση του έργου από τον Αντώνη Μπενάκη. Μέσα από τα έγγραφα αποκαλύπτεται ένα επεισόδιο φθοράς του πίνακα.
Σύμφωνα με τις επιστολές το έργο φαίνεται να έπασχε από "Weisskrankeit, την ασθένεια του φωτός",  μια αλλοίωση που συνδέεται με τη χρήση του λευκού του μολύβδου και την έκθεση του στο φως. Ο Μπενάκης μαζί με τη δωρεά του έργου στην Πινακοθήκη το 1928 παρέδωσε και τον πράσινο φάκελο.

Όπως μας λέει η Μπιζά μέσα από την περιπέτεια του πίνακα επιχειρεί να θέσει "ερωτήματα σε σχέση με ζητήματα λειτουργίας των θεσμών, αυθεντικότητας, αξίας, αποτίμησης, και προέλευσης. Ο τίτλος του έργου συνειρμικά φέρνει σκέψεις σχετικά με το φως ως  κεντρικό στοιχείο της ελληνικής ταυτότητας, το ίδιο στοιχείο που συχνά εξιδανικεύεται, εδώ γίνεται παράγοντας φθοράς.”

"Δεν έχουν καταγραφεί, βρέθηκαν στις εκκρεμότητες”

Τα έργα "Κουρτίνα” και "15 Νοεμβρίου 1969, Η μέρα που τοποθετήθηκαν οι κουρτίνες” προσεγγίζουν το φως "τόσο στον χώρο της τέχνης όσο και στο ευρύτερο συγκείμενό της, όχι ως μονοσήμαντη αλλά ως αμφίσημη έννοια. Η καλλιτέχνιδα πραγματεύεται εδώ την έννοια του φωτός στο χωρικό και το θεσμικό πλαίσιο της τέχνης, ως μέσο θέασης και ανάδειξης αλλά και ως εργαλείο ελέγχου και επιτήρησης”. 

Όπως μας λέει η ίδια "Αυτές οι τέσσερις φωτογραφίες βρέθηκαν στο αρχείο και τράβηξαν την προσοχή μου λόγω της αισθητικής τους αρτιότητας. Η ημερομηνία που αναγράφονταν στο πίσω μέρος, σε συνδυασμό με μια μικρή παρατήρηση ότι οι κουρτίνες ήταν χωρίς στριφώματα, μου επέτρεψαν να εντοπίσω την ακριβή μέρα τοποθέτησης τους στις αίθουσες της Πινακοθήκης, μέσα από τα διοικητικά έγγραφα και τις αποφάσεις του Δ.Σ.”

"Δεν επιδιώκω να αποκαλύψω την αλήθεια, αλλά να δείξω το πώς κάτι αναγνωρίζεται ως αλήθεια και αποκτά θεσμική ισχύ. Στα έργα μου η ιστορία δεν είναι σταθερό έδαφος. Είναι ένα πεδίο που διαρκώς μετατοπίζεται και μέσα σε αυτή την αλλαγή βάσης καλείται να συμμετάσχει και ο θεατής."

Τα αρχείο δεν μιλούν από μόνα τους, εμείς τους θέτουμε ερωτήσεις. Στη συγκεκριμένη έρευνα αυτό που απασχόλησε τη Μπιζά είναι "Τι είναι αυτό που το αρχείο επιλέγει να αναδείξει ως άξιο καταγραφής και ποιο είναι το τεκμήριο που αφήνει εκτός και στέκεται αμήχανο απέναντι του. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι μια σειρά φωτογραφιών, "Το δέντρο που έπεσε τον χειμώνα του 2006" (2025). Οι επτά φωτογραφίες παρουσιάζουν την κάλυψη των παραθύρων του κτηρίου της Πινακοθήκης από ένα δέντρο του κήπου, το οποίο έπεσε ύστερα από σφοδρή κακοκαιρία. βρέθηκαν μέσα στο αρχείο, σε έναν λευκό φάκελο με τη σημείωση: "Δεν έχουν καταγραφεί, βρέθηκαν στις εκκρεμότητες”. Αυτές οι "εκκρεμότητες” αποκαλύπτουν τα όρια και τις ασυνέχειες του αρχείου.”

Ένα από τα κρίσιμα ζητήματα όταν δουλεύεις με ένα αρχείο είναι τι θα αφήσεις τελικά απέξω. Υπήρξε κάποια ιστορία που βρήκε ενδιαφέρουσα η Μπιζά αλλά δεν συμπεριέλαβε στην έκθεση; "Μου κίνησαν το ενδιαφέρον κάποιες φωτογραφίες χωρίς σαφή τεκμηρίωση - δεν μπορούσα να καταλάβω με βεβαιότητα από πού προέρχονταν ή σε ποιο πλαίσιο ανήκαν. Αυτή η αμφισημία με ενδιαφέρει ιδιαίτερα. Με ελκύουν, επίσης, πολύ οι ιστορίες των επισκέψεων και τα κοψίματα της κορδέλας των εγκαινίων, στιγμές επίσημης επιβεβαίωσης και θεσμικής αυτοπαρουσίασης. Όλα αυτά θα μπορούσαν να ανοίξουν μια άλλη,  μελλοντική έρευνα.”

Το ενδιαφέρον της Μπιζά για τα αρχεία ξεκίνησε από το μεταπτυχιακό της στην ΑΣΚΤ, όταν ήρθε σε επαφή με το αρχείο της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών για το έργο της "Σχέδιο Φύτευσης”. Εκεί συνειδητοποίησε ότι αποτελεί ένα ενεργό πεδίο ερμηνείας που θα επηρεάζει ουσιαστικά τη μεθοδολογία και τη θεματική της δουλειάς της. 
"Δουλεύοντας σε διαφορετικά αρχεία ανά τα χρόνια που ακολούθησαν, καταλήγω πως είναι για μένα ανεξάντλητες πηγές ιστοριών και ανοίγματα διαφορετικών κόσμων.”

Όπως έχει επισημάνει η Claire Bishop αναφερόμενη στις διαφορετικές εκφάνσεις της σύγχρονης αρχειακής πρακτικής και καλλιτεχνικής έρευνας παραμένει το ερώτημα κατά πόσο η ενασχόληση με τα αρχεία παράγει γνώση που αμφισβητεί την αυθεντία ή που την αναπαράγει, αν διακρίνεται από μια σαφή ηθική στάση του/της καλλιτέχνη/ιδας απέναντι στα γεγονότα και τη διαχείριση της (υπερ)πληροφορίας ή μεταφέρει αυτή την ευθύνη στον θεατή, αν επικαλείται τη γνώση της αλήθειας ή ενισχύει τη μυθοπλασία. 
Για τη Μπιζά η πρακτική της ξεκινά από την παραδοχή ότι το αρχείο δεν είναι ουδέτερο, είναι μηχανισμός εξουσίας. Γι’ αυτό την ενδιαφέρει μια κριτική ανάγνωση του. 
"Δεν επιδιώκω να αποκαλύψω την αλήθεια, αλλά να δείξω το πώς κάτι αναγνωρίζεται ως αλήθεια και αποκτά θεσμική ισχύ. Στα έργα μου η ιστορία δεν είναι σταθερό έδαφος. Είναι ένα πεδίο που διαρκώς μετατοπίζεται και μέσα σε αυτή την αλλαγή βάσης καλείται να συμμετάσχει και ο θεατής.”

Την Τετάρτη 1η Απριλίου, στις 19:00, θα πραγματοποιηθεί η παρουσίαση του καταλόγου της έκθεσης της Νατάσας Μπιζά, Changing Grounds, Συμπληρωματικές αφηγήσεις στο αρχείο της Εθνικής Πινακοθήκης, ο οποίος εκδόθηκε σε συνεργασία με τον εκδοτικό οίκο VOID. 
Τον κατάλογο θα παρουσιάσουν στον χώρο της έκθεσης η Γενική Διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, Συραγώ Τσιάρα, η επιμελήτρια της έκθεσης, Ελπινίκη Μεϊντάνη και η καλλιτέχνιδα Νατάσα Μπιζά.
Η έκθεση παρουσιάζεται στον Ενδιάμεσο Χώρο της ΕΠΜΑΣ έως τις 30 Σεπτεμβρίου 2026.