Λεωνίδας Τούμπανος©
Η λέξη "ειρήνη" ακούγεται σήμερα περισσότερο από ποτέ. Και όμως, ίσως ποτέ άλλοτε τις τελευταίες δεκαετίες δεν έμοιαζε τόσο μακρινή. Με αυτή τη σκέψη του Φοίβου Δεληβοριά ξεκινήσαμε τη συζήτησή μας, λίγο πριν εκείνος και η Βάσω Καβαλιεράτου βρεθούν στην ορχήστρα του Αρχαίου Θεάτρου Επιδαύρου με την "Ειρήνη" του Αριστοφάνη (24-25/7). Μια βαθιά υπερβατική "επίσκεψη" στο αριστοφανικό σύμπαν σε σύλληψη και σκηνοθεσία του ανατρεπτικού Νίκου Καραθάνου, όπου ο Δεληβοριάς υπογράφει τη διασκευή, το πρωτότυπο κείμενο, τα τραγούδια. Τη μουσική έγραψε μαζί με τον 'Άγγελο Τριανταφύλλου, ο οποίος είναι και συνεργάτης στη σκηνοθεσία.
Δεληβοριάς και Καβαλιεράτου, ζευγάρι και στη ζωή, συμπρωταγωνιστούν με έναν ταλαντούχο θίασο -με τους Γαλήνη Χατζηπασχάλη, Θανάση Αλευρά, Έμιλυ Κολιανδρή, Γιάννη Κότσιφα, Πάνο Παπαδόπουλο, Ζέτα Μακρυπούλια, Γιλμάζ Χουσμέν, Άλκη Μπακογιάννη, Κωνσταντίνο Κοντογεωργόπουλο, Κωνσταντίνο Ζωγράφο, Γιάννη Σαμψαλάκη, Βασίλη Παπαδόπουλο, Σπύρο Μπόσγα, Αντώνη Χρήστου- και φυσικά μια εξίσου αξιόλογη ομάδα μουσικών: ο Ανδρέας Πολυζωγόπουλος ο σπουδαίος τρομπετίστας Θοδωρής Ρέλλος, ιδρυτής και τραγουδιστής των Mode Plagal, ο υπέροχος Jan Van Angelopoulos στα τύμπανα, ο Κουβανός μπασίστας Γιόελ Σότο.
Το πνεύμα του Αριστοφάνη
"Ο Νίκος Καραθάνος είχε την ιδέα να πάρουμε την ‘Ειρήνη’ του Αριστοφάνη και να την ξαναδιαβάσουμε παρέα. Μου πρότεινε να δημιουργήσω μια δική μου εκδοχή", λέει ο Φοίβος Δεληβοριάς, που συνεργάζεται ξανά με τον Καραθάνο αλλά και με την Καβαλιεράτου μετά το "The 1821 - η επιθεώρηση". Η λέξη "επίσκεψη" δεν χρησιμοποιείται τυχαία. "Διαβάζοντας, αναλύοντας και συζητώντας, αρχίσαμε ουσιαστικά να συνομιλούμε με ολόκληρο το σύμπαν του Αριστοφάνη". Γι' αυτό και η παράσταση δεν περιορίζεται αποκλειστικά στην πλοκή της "Ειρήνης". Ενσωματώνει εικόνες, σκηνές και ιδέες που βλέπουμε και σε άλλα έργα του, επιχειρώντας να αποδώσει την ελευθερία της σκέψης του αρχαίου κωμωδιογράφου.
Βάσω Καβαλιεράτου: "Αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι ανεβάζουμε την ‘Ειρήνη’ σε μια εποχή όπου ο κόσμος μόνο ειρηνικός δεν είναι. Από μόνο του αυτό αποτελεί μια πράξη αντίστασης".
"Το γράμμα ενός έργου αφορά τους φιλολόγους. Το πνεύμα, όμως, είναι κάτι ευρύτερο, πολύ πιο ελεύθερο και πολύ πιο τρελό. 'Όταν ανεβάζεις μια παράσταση δεν προσπαθείς να αναπαραστήσεις τον πέμπτο αιώνα π.Χ. Προσπαθείς να ανακαλύψεις γιατί αυτό το έργο συγκλόνισε τους ανθρώπους της εποχής του", τονίζει ο Δεληβοριάς. "'Όταν, για παράδειγμα, βλέπεις τον Τρυγαίο να ανεβαίνει στον 'Όλυμπο πάνω σε ένα σκαθάρι, σκέφτεσαι αμέσως την ‘Οδύσσεια του Διαστήματος’. Θελήσαμε να συνομιλήσουμε με αυτές τις υπερβάσεις. Να αναρωτηθούμε πώς θα τις προσεγγίσουμε εμείς σήμερα και τι γεννούν στη δική μας φαντασία".
Αυτό είναι ίσως το στοιχείο που εντυπωσιάζει περισσότερο και τη Βάσω Καβαλιεράτου. "'Όταν συνεργάζεσαι με τον Νίκο Καραθάνο, ξεκινάς γνωρίζοντας ότι όλα είναι ανοιχτά", λέει. "Εκείνος έχει ξεκάθαρα στο μυαλό του πού θέλει να οδηγήσει την παράσταση, αλλά επιλέγει να φτάσει εκεί μέσα από μια διαδικασία γεμάτη ελευθερία, ανατροπές και δημιουργικό χάος. Δεν είναι απλώς ένας σκηνοθέτης· είναι ένας ποιητής. Πιστεύω βαθιά ότι η παράσταση θα αγγίξει τους θεατές, θα τους συγκινήσει και θα τους κάνει να γελάσουν".
Ο Δεληβοριάς, από την πλευρά του, θυμάται μήνες γεμάτους νυχτερινά τηλεφωνήματα, εβδομαδιαίες συναντήσεις και συζητήσεις: "Ο Καραθάνος είναι ένας μαγικός άνθρωπος. Δεν επαναπαύεται ποτέ. Είναι ένας δημιουργός που αναρωτιέται διαρκώς και ζει μέσα στο έργο που χτίζει καθημερινά. Κάθε στιγμή στη σκηνή είναι μια μικρή κοσμογονία. Κάθε δράση, κάθε φράση, κάθε τραγούδι γίνεται ένας ολόκληρος κόσμος".
Μια κωμωδία αντίστασης γραμμένη μέσα στον ζόφο του πολέμου
Η επικαιρότητα του Αριστοφάνη είναι κοινός τόπος και για τους δύο καλλιτέχνες. Ο Δεληβοριάς μας θυμίζει πως η "Ειρήνη" γράφτηκε το 421 π.Χ., όταν οι Αθηναίοι έχουν πια εξαντληθεί ύστερα από δεκατρία χρόνια Πελοποννησιακού Πολέμου. "Ο Αριστοφάνης αντιπαραθέτει την τρέλα απέναντι στην τρέλα", τονίζει. "Παίρνει έναν ασήμαντο άνθρωπο, έναν μικρό αμπελουργό, και τον μετατρέπει σε αναρχικό σύμβολο". Ωστόσο, διευκρινίζει ότι μετά τους δύο παγκόσμιους πολέμους και μπροστά στις εικόνες που φτάνουν καθημερινά από τη Γάζα και άλλες εμπόλεμες περιοχές, δεν αρκεί μια αφελής ανάγνωση του έργου. "Οφείλεις να πας ακόμη πιο βαθιά στη σκέψη του Αριστοφάνη και να οδηγήσεις αυτή την ποιητική ‘τρέλα’ ακόμη πιο ψηλά".
"Αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι ανεβάζουμε την ‘Ειρήνη’ σε μια εποχή όπου ο κόσμος μόνο ειρηνικός δεν είναι. Από μόνο του αυτό αποτελεί μια πράξη αντίστασης", συμπληρώνει η Βάσω Καβαλιεράτου. Η ηθοποιός πιστεύει βαθιά ότι η τέχνη δεν αλλάζει τον κόσμο με άμεσο τρόπο, μπορεί όμως να μετακινήσει τον άνθρωπο μέσα στον ζόφο που μας περιβάλλει.
Μια "επίσκεψη" στον Αριστοφάνη με γυναικείο DNA
Μέσα σε αυτή την αναζήτηση γεννήθηκε και μία από τις σημαντικότερες δραματουργικές επιλογές της παράστασης: η μετατροπή του Τρυγαίου σε Τρυγαία. "Θα έλεγα πως η παράσταση έχει γυναικείο DNA και αυτή η μετατροπή κάνει την ‘επίσκεψή’ μας ακόμη πιο ολοκληρωμένη", εξηγεί ο Δεληβοριάς. "Υπάρχει μια καταπληκτική σκηνή στην ‘Ειρήνη’ που μας ενέπνευσε βαθιά. 'Όταν ο Τρυγαίος επιστρέφει στη Γη, παρουσιάζει τη Θεωρία στη Βουλή και λέει πως από εδώ και πέρα αυτή θα είναι το ‘φουρνάκι της ζωής’. Σηκώνει τη φούστα της και δείχνει αυτό από το οποίο γεννιούνται όλα. Αυτόν τον γυναικείο καπνό που βγαίνει ανάμεσα στα πόδια".
Για τη Βάσω Καβαλιεράτου, αυτή η μετατόπιση αποτελεί την καρδιά της παράστασης. Η ίδια ερμηνεύει δύο πρόσωπα που βρίσκονται στις δύο αντίθετες όψεις της ιστορίας: την κόρη της Τρυγαίας, ένα παιδί που μεγαλώνει μέσα στη βία του πολέμου, και τη θεά Οπώρα, σύμβολο της αφθονίας, της γονιμότητας και της ευδαιμονίας. "Η ιστορία θα ειπωθεί μέσα από γυναίκες, μέσα από μάνες, μέσα από κόρες, μέσα από θεές. Ο σκηνοθέτης πιστεύει βαθιά ότι η γυναίκα είναι εκείνη που μπορεί να αλλάξει τα πράγματα". Η ηθοποιός συμμερίζεται αυτή την αισιοδοξία, χωρίς να αγνοεί τις αντιφάσεις της εποχής. "Οι γυναίκες είμαστε πολύ δυνατά πλάσματα. Δυστυχώς, εξαιτίας της πατριαρχίας και του τρόπου που λειτουργεί αυτός ο κόσμος, η γυναίκα έχει καταπιεστεί επί αιώνες. Πιστεύω όμως ότι τα τελευταία χρόνια γίνονται βήματα προς μια διαφορετική κατεύθυνση, αν και έχουμε πολύ δρόμο μπροστά μας".
Φοίβος Δεληβοριάς: "Φοράς τα κουρέλια σου, ανεβαίνεις σ' ένα σκαθάρι που τρέφεται με κοπριά και ξεκινάς ταξίδι προς τον ουρανό για να μιλήσεις για τα πιο σοβαρά πράγματα. Αυτό έκανε ο Αριστοφάνης".
Η συζήτηση επιστρέφει ξανά και ξανά στην έννοια της αντίστασης. Για τον Δεληβοριά, το θέατρο υπήρξε ανέκαθεν μια πράξη πολιτικής ευθύνης. "Πάντα αυτό ήταν το θέατρο και ιδιαίτερα η κωμωδία", λέει. "Φοράς τα κουρέλια σου, ανεβαίνεις σ' ένα σκαθάρι που τρέφεται με κοπριά και ξεκινάς ταξίδι προς τον ουρανό για να μιλήσεις για τα πιο σοβαρά πράγματα. Αυτό έκανε πάντοτε ο Αριστοφάνης: χρησιμοποιούσε την πιο ακραία φαντασία για να μιλήσει για τα πιο επώδυνα ζητήματα της εποχής του". Υπενθυμίζει, μάλιστα, ότι ο αρχαίος κωμωδιογράφος πλήρωσε προσωπικά το θάρρος του, δεχόμενος διώξεις και επιθέσεις επειδή τόλμησε να στραφεί δημόσια ενάντια στους πολεμοκάπηλους της εποχής του.
"Εμείς οι καλλιτέχνες είμαστε τυχεροί που έχουμε τη δυνατότητα, μέσα από τη δουλειά μας, να προσπαθούμε καθημερινά να μετακινήσουμε, έστω και λίγο, τα πράγματα προς το καλύτερο", λέει η Καβαλιεράτου. "'Έχω την αίσθηση πως όλοι μας, ενώ βιώνουμε ολοένα και μεγαλύτερες δυσκολίες, έχουμε κάπως αποκοιμηθεί. Ξέρουμε τι συμβαίνει γύρω μας, αλλά δυσκολευόμαστε να αντιδράσουμε. Πιστεύω ότι το έργο αυτό του Αριστοφάνη μπορεί να γεννήσει αυτή τη φόρα και τη διάθεση για δράση".
Οι συντελεστές
Συνεργάτιδα στη δραματουργία είναι η 'Έρι Κύργια. Τα σκηνικά της παράστασης υπογράφει η Εύα Μανιδάκη, τα κοστούμια ο Άγγελος Μέντης. Τους φωτισμούς επιμελείται η Ελίζα Αλεξανδροπούλου, την κίνηση η Αμάλια Μπένετ και τη χορογραφία ο Αλέξανδρος Σταυρόπουλος.
Στο μουσικό κομμάτι, ο Δεληβοριάς συνεργάζεται στενά με τον 'Άγγελο Τριανταφύλλου, με τον οποίο μοιράζεται κοινή αισθητική και χημεία ήδη από την εποχή της "Ταράτσας του Φοίβου". "Σε αυτή την παράσταση έχει αναλάβει όλο το ορχηστρικό μέρος και έχουμε συγκροτήσει μια πραγματικά εξαιρετική ορχήστρα, με πολύ έντονο και ιδιαίτερο χρώμα", αναφέρει. "Πιστεύω ότι έχουμε ακολουθήσει έναν αλλιώτικο δρόμο μουσικά. Ο Νίκος Καραθάνος μας προέτρεπε διαρκώς να αποφεύγουμε το κλισέ". Ο ίδιος, πέρα από τη μουσική, θα έχει και ενεργό ρόλο στη σκηνή: "Θα είμαι κάτι σαν ένας ραψωδός ο οποίος σε ορισμένες στιγμές του έργου θα παρεμβαίνει".
Η παράσταση και οι ταινίες που δεν θα χάσουν το καλοκαίρι
'Όπως μας είπε ο Φοίβος Δεληβοριάς: "Σίγουρα θα πάω στο "Obsession" του Κάρι Μπάρκερ και στην "Οδύσσεια" του Κρίστοφερ Νόλαν, αλλά η ταινία για την οποία ανυπομονώ περισσότερο είναι το "Wild Horse Nine" του Μάρτιν ΜακΝτόνα ("Τα πνεύματα του Ινισέριν”, "Αποστολή στην Μπριζ”). Είναι μια ταινία με τον Τζον Μάλκοβιτς, τον Σαμ Ρόκγουελ και τον Στιβ Μπουσέμι, τρεις ηθοποιούς που λατρεύω εξίσου. Είναι ένας δημιουργός που αγαπώ βαθιά και κάθε καινούργια δουλειά του με κάνει να ανυπομονώ. Από θέατρο, θα ήθελα πάρα πολύ να δω την "'Άλκηστη" του Δημήτρη Καραντζά. Παρακολουθώ πάντα με μεγάλο ενδιαφέρον τη δουλειά του και ακούω ότι ετοιμάζει κάτι πραγματικά ξεχωριστό".
Την ίδια παράσταση ανυπομονεί να δει και η Βάσω Καβαλιεράτου: "Είναι ένα έργο που δεν παρουσιάζεται συχνά και είμαι πολύ περίεργη να δω την προσέγγιση του Καραντζά". 'Όσο για τη μεγάλη οθόνη, μάς λέει ότι θα ήθελε πολύ να ξαναδεί την "Αμελί" του Ζαν-Πιέρ Ζενέ. "Είναι από τις ταινίες που αγαπώ πολύ και πιστεύω ότι ταιριάζει απόλυτα στην ατμόσφαιρα ενός θερινού κινηματογράφου".
Διαβάστε Επίσης
Οι ευχές τους για το καλοκαίρι του 2026
Οι ευχές του διδύμου για το φετινό καλοκαίρι αντανακλούν την ανάγκη επιστροφής στην ουσία και την ανθρωπιά. Για τον Φοίβο Δεληβοριά το πιο σημαντικό είναι να μην ξανακαούμε από τις πυρκαγιές. Μας μίλησε όμως και για το πραγματικό άρωμα του καλοκαιριού, που, για εκείνον είναι συνώνυμο του απρόβλεπτου: "η πιθανότητα να γνωρίσεις έναν ωραίο άνθρωπο, να πας σε εκείνη την παραλία που δεν πήγε ποτέ κανείς, να ξενυχτήσεις και να δεις το χάραμα με μια μοναδική παρέα, ξέροντας ότι αυτό το πράγμα δεν θα ξανάρθει ποτέ. "Σήμερα αισθάνομαι πως τα καλοκαίρια έχουν μετατραπεί σε μια πανάκριβη τουριστική μηχανή, που μας απομακρύνει από αυτά τα βιώματα".
Η Βάσω Καβαλιεράτου διατυπώνει μια ευχή που, όπως η ίδια παραδέχεται, μπορεί να ακούγεται αφελής. "Εύχομαι παγκόσμια ειρήνη (γέλια), όπως λέμε ειρωνικά και στην παράσταση". Πέρα από την πλάκα όμως, μακάρι να σταματήσει αυτή η κτηνωδία στην Παλαιστίνη και όλα τα δεινά που βιώνει αυτός ο λαός".
Ποια είναι τα επόμενά τους σχέδια;
"Αυτό που θέλω περισσότερο είναι να ολοκληρώσω έναν νέο δίσκο μέσα στον επόμενο χρόνο. Μόλις τελειώσουν οι παραστάσεις της "Ειρήνης", θα απομονωθώ για να γράψω", μας λέει ο Φοίβος Δεληβοριάς. Η Βάσω Καβαλιεράτου, από την άλλη, ξεκινά πρόβες τον Σεπτέμβριο για ένα νέο γαλλικό έργο σε σκηνοθεσία της Κόρας Καρβούνη. Θα συναντηθεί επί σκηνής με τη σκηνοθέτρια, τον Μιχάλη Συριόπουλο και τον Στάθη Κόικα στην κωμωδία "Χώρισε με ΑΕ και ΣΙΑ" του Τριστάν Πτιζιράρ. "Η πρεμιέρα προγραμματίζεται για τα τέλη Οκτωβρίου στο θέατρο Θησείον και ανυπομονώ να μπω σε αυτή τη νέα δημιουργική διαδικασία που θα επενδύσει μουσικά ο Φοίβος Δεληβοριάς".
Διαβάστε Επίσης
