"Τα σκυλιά" του Ανέστη Αζά: Μια φωνή αντίστασης απέναντι στον αυταρχισμό

Η παράσταση "Τα σκυλιά" έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Αθηνών 2024 κερδίζοντας τις εντυπώσεις για την καινοτομία, τις εξαιρετικές ερμηνείες και τη βαθιά ανθρωπιστική προσέγγιση, σε κείμενο των Μιχάλη Πητίδη, Γεράσιμου Μπέκα, Ανέστη Αζά και σύλληψη και σκηνοθεσία του τελευταίου. Ο ταλαντούχος σκηνοθέτης μιλά στο "α" για την παράσταση, για το σοκ από την κυβερνητική λογοκρισία και την απαγόρευση εξόδου του ηθοποιού του έργου, Τζεμ Ουζούμογλου, ως κίνηση εκφοβισμού και επισημαίνει πως η τέχνη μπορεί να εκφράσει τον πόνο και να αφυπνίσει συνειδήσεις. 

Πώς ένιωσες όταν έμαθες πως το καθεστώς Ερντογάν απαγόρευσε την έξοδο του ηθοποιού Cem Yiğit Üzümoğlu από την Τουρκία και τι σηματοδοτεί για εσένα αυτή η εξέλιξη;

Μούδιασα, συνειδητοποίησα ότι η ελευθερία και η δημοκρατία δεν είναι κάτι που πρέπει να θεωρούνται δεδομένα. Όσο κι αν η γειτονική χώρα ουδέποτε υπήρξε πρότυπο δημοκρατίας, το να απαγορεύει μία κυβέρνηση σε έναν καλλιτέχνη να εργάζεται στο εξωτερικό, ως μέσο εκφοβισμού και εκδίκησης, επειδή πήρε δημόσια θέση εναντίον της, είναι ακραίο. Στην ουσία του λένε "αν θέλεις να δουλεύεις και να κάνεις καριέρα, μην μιλάς εναντίον μας", είναι μια υπενθύμιση της στροφής προς τον αυταρχισμό, που δυστυχώς φαίνεται να συμβαίνει σε πολλά μέρη του πλανήτη.

Πιστεύεις ότι η απαγόρευση εξόδου του Cem ενίσχυσε τελικά το πολιτικό μήνυμα της παράστασης "Τα σκυλιά";

Η παράσταση αυτή είναι μια αλληγορία, μια καλλιτεχνική πράξη, ως αντίδραση στο αίσθημα ανημποριάς και αδυναμίας που αισθανόμαστε, απέναντι στις διάφορες υποθέσεις που έχουν συμβεί πρόσφατα και "μυρίζουν" συγκάλυψη. Ωστόσο, το όποιο πολιτικό μήνυμα της παράστασης, δεν έχει σχέση με τις τρέχουσες πολιτικές εξελίξεις, θέλω να πιστεύω ότι είναι βαθύτερο και πανανθρώπινο. Το ότι ο Τζεμ Ουζούμογλου δεν φοβήθηκε και μίλησε δημόσια απέναντι στο αυταρχικό καθεστώς που κυβερνάει εκεί, δείχνει το τεράστιο θάρρος του και την ποιότητα του ως καλλιτέχνη. Βεβαίως και είμαστε περήφανοι που ο άνθρωπος αυτός είναι βασικός μας συνεργάτης. Και εννοείται ότι είμαστε αλληλέγγυοι μαζί του. Θα προσπαθήσουμε μάλιστα, το φθινόπωρο, να πάμε στην Κωνσταντινούπολη και να παίξουμε εμείς εκεί την παράσταση, αφού δεν μπορεί να έρθει αυτός εδώ.

Υπήρξε σκέψη να ενσωματώσεις το γεγονός αυτό στο έργο με κάποιον τρόπο;

Όχι, δεν είναι ένα έργο ντοκιμαντέρ, που να πρέπει το κείμενο να προσαρμοστεί το κείμενο σε μία τέτοια εξέλιξη. Η παράσταση αυτή εμπνέεται από πραγματικά γεγονότα, αλλά είναι μία μυθοπλασία. Το κείμενο, οι αναφορές και το χιούμορ που υπάρχουν, απευθύνονται σε μεγάλο βαθμό στο ελληνικό κοινό, που "διαβάζει" πίσω από την ιστορία των σκυλιών και πολλές άλλες υποθέσεις. Δεν θα άλλαζα λοιπόν το κείμενο ή το περιεχόμενο του έργου, για να το προσαρμόσω στην επικαιρότητα. Εξάλλου ως θεατές ποτέ δεν βλέπουμε μόνο μια ιστορία, αλλά κάνουμε αναφορές και σκέψεις, πέρα από την ιστορία, βλέποντας δηλαδή κάτι στη σκηνή, φτιάχνουμε με το μυαλό μας τις νοητικές και συναισθηματικές γέφυρες με την άμεση πραγματικότητα που βιώνουμε.

Η υπόθεση του έργου αντλεί έμπνευση από μια πραγματική ιστορία. Πώς μετατρέπεται ένα αστυνομικό δελτίο σε πολιτική αλληγορία;

Η υπόθεση έχει στοιχεία που αν δεν ήταν δυστυχώς αληθινή, θα μπορούσε να είχε γραφτεί  εξαρχής, ως μια σκληρή αλληγορία. Κάποιος σε ένα γραφικό και τουριστικό μέρος κακοποίησε ένα ζώο, χωρίς ποτέ να του περάσει από το μυαλό, ότι αυτό θα μπορούσε να έχει συνέπειες. Όταν η πράξη αυτή έγινε γνωστή και προκάλεσε αντιδράσεις, τόσο ισχυρές , ώστε άρχισαν να φοβούνται ότι μπορεί να σπιλώσει τη φήμη τους και να χάσουν τουρίστες, κινητοποιήθηκε ένας ολόκληρος μηχανισμός για να "κουκουλώσει" την υπόθεση, να καλύψει τον δράστη, που προφανώς είναι κάποιο πρόσωπο με δύναμη, διαφορετικά δεν θα τον κάλυπταν, και να ρίξουν την ευθύνη σε "άγρια ζώα". Όλο αυτό, όπως αντιλαμβάνεστε, έχει όλα τα συστατικά για ένα πολιτικό δράμα. Χρειάζεται βέβαια να τολμήσεις, να το κάνεις παράσταση και να βρεις μια ποιητική θεατρική φόρμα, να αποφύγεις την εύκολη και προφανή καταγγελία.

Τι ρόλο παίζουν οι "σκύλοι-ντετέκτιβ" στη σύνθεση του πολιτικού σχολίου της παράστασης;

Μας ενδιέφερε όταν γράφαμε το έργο το ζωομορφικά στοιχείο, ως ένας τρόπος να αλλάξουμε την προοπτική της αφήγησης και ως μια αναφορά στα κόμιξ , όπου οι χαρακτήρες συχνά έχουν μορφή ζώων για να φωτίσουν αλλιώς κάποιες ανθρώπινες ιστορίες. Υπάρχει επίσης μεγάλη λογοτεχνική και κινηματογραφική παράδοση σε έργα με πρωταγωνιστές σκύλους, από τον "Ασπροδόντη" του Τζακ Λόντον μέχρι τη δημοφιλή τηλεοπτική σειρά "Επιθεωρητής Ρεξ" . Προσπαθήσαμε στη δραματουργία να συνομιλήσουμε με αυτό το είδος και αυτή την παράδοση. Έτσι οι πρωταγωνιστές είναι σκύλοι, είναι τα ίδια τα ζώα που θα προσπαθήσουν να ανακαλύψουν την αλήθεια. Η πρόκληση ήταν βέβαια, πώς το κάνεις αυτό στη σκηνή. Εκεί είμαι ευγνώμων στην καλλιτεχνική συνεισφορά του Κωνσταντίνου Μωραΐτη, που δίδαξε τον κινησιολογικό κώδικα, το body training, στους υπόλοιπους ηθοποιούς. Τα ζώα υπάρχουν μέσα από την κίνηση και όχι από άλλα εξωτερικά στοιχεία.

Αν τα "Σκυλιά" είναι μια μορφή φωνής για όσους δεν έχουν φωνή, ποιοι είναι σήμερα οι "αδύναμοι" που πρέπει να ακουστούν;

Όσες και όσοι και όσα δεν έχουν πρόσβαση στον λόγο, στο λόγο που ακούγεται και στα αφηγήματα που κυριαρχούν. Τη σύνδεση με το ποια είναι αυτά τα άτομα και οι κοινωνικές ομάδες που είναι αποκλεισμένες από το δημόσιο λόγο, ας την κάνουν οι θεατές. Πιστεύω εξάλλου στους ευφυείς θεατές.

Πιστεύεις ότι η επανάληψη ενός μηνύματος-όπως η αδικία ή η σιωπή- στη θεατρική πράξη μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνική αλλαγή;

Το θέατρο είναι ένα μέρος της ευρύτερης πολιτιστικής παραγωγής και έχει σίγουρα και εκπαιδευτική και θεραπευτική λειτουργία και υπό αυτή την έννοια μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο που σκέφτονται οι άνθρωποι. Οι κοινωνικές αλλαγές από την άλλη συμβαίνουν ως αποτέλεσμα πολλών παραγόντων και συνήθως παίρνει χρόνια για να τις αντιληφθούμε. Θα ήταν αφελές να νομίζουμε ότι μια παράσταση μπορεί να προκαλέσει κοινωνικές αλλαγές. Μπορεί όμως να εκφράσει τον πόνο και να τον απαλύνει.

Το θέατρο ντοκουμέντο συχνά καλείται να υπηρετήσει την αλήθεια. Πού χαράσσετε τη γραμμή ανάμεσα στην καταγραφή και στην καλλιτεχνική ερμηνεία;

Στη σκηνή δεν αρκεί να κάνεις μία καταγραφή, καλείσαι να βρεις τρόπους, να είναι το έργο μια αισθητική εμπειρία. Ταυτόχρονα, όπως λέει και ο Peter Weiss στο περίφημο μανιφέστο του, δεν κάνεις απλά ρεπορτάζ, καλείσαι να πάρεις θέση.

Πώς αντιδρά το ελληνικό κοινό απέναντι στο ντοκιμαντέρ-θέατρο, όταν εμπεριέχει έντονη πολιτική θέση ή κοινωνικό σχολιασμό;

Ποτέ δεν ήταν ιδιαίτερα δημοφιλές στην Ελλάδα το θέατρο της τεκμηρίωσης. Πρόκειται μάλλον για ένα είδος που ανθίζει κυρίως στις γερμανόφωνες χώρες και στη Λατινική Αμερική, με διαφορετικές βέβαια προσεγγίσεις. Τώρα το κοινό αντιδρά, όπως αντιδρά σε κάθε έργο, αν είναι καλό και σε συνεπαίρνει αντιδράς και μπορεί να σε ταρακουνήσει και να σε συγκινήσει, να κλάψεις και να γελάσεις. Αν αντίθετα είναι πληκτικό και διδακτικό και θέλει να σου κάνει κήρυγμα, συνήθως χασμουριέσαι και περιμένεις πότε θα τελειώσει. Ο Χίτσκοκ έλεγε ότι το μυαλό των θεατών τρέχει πολύ γρήγορα, ίσως πιο γρήγορα απ’ ότι νομίζουμε όταν γράφουμε ένα σενάριο ή ένα έργο, και είναι πάντα μια πρόκληση να κρατήσεις το ενδιαφέρον.

Πόσο δύσκολο είναι σήμερα να αφηγηθεί κανείς την αλήθεια μέσα από την τέχνη χωρίς να λογοκριθεί ή να παρεξηγηθεί;

Όσο δύσκολο ήταν πάντα φαντάζομαι. Ας μην ξεχνάμε ότι η ιστορία του θέατρου, όπως την ξέρουμε, ξεκινάει με μία απαγόρευση, την "Άλωση της Μιλήτου" του Φρύνιχου, ένα κείμενο που δεν σώθηκε, αν και το σκάνδαλο που προκάλεσε στην εποχή του αποτελεί θεμέλιο λίθο της θεατρικής τέχνης, τουλάχιστον στη Δυτική κουλτούρα. Το έργο απαγορεύτηκε διότι έθιγε οικεία κακά. Αυτή η αναμέτρηση με τα οικεία κακά, είναι νομίζω μία από τις βασικές λειτουργίες της τέχνης μας.

'Όλες οι θεατρικές παραστάσεις στον αναλυτικό οδηγό του athinorama.gr