Κάθε λογοτεχνικό έργο κρύβει έναν διαφορετικό κόσμο, μια ξεχωριστή διαδρομή και μια συγκίνηση που μπορεί να περάσει από τις σελίδες ενός βιβλίου στη θεατρική σκηνή. Αυτή την αναζήτηση ακολουθεί εδώ και χρόνια ο Δημήτρης Αδάμης, δημιουργώντας παραστάσεις για παιδιά και αντλώντας έμπνευση από σημαντικά έργα της ελληνικής και παγκόσμιας λογοτεχνίας. Με τις "Μαγικές Σβούρες", που ίδρυσε το 2001 μαζί με τη Δόμνα Ζαφειροπούλου, έχει διαμορφώσει τη δική του καλλιτεχνική γλώσσα, συνδυάζοντας το θέατρο με τη μουσική, τη ζωγραφική, τον χορό και την εικόνα. Φέτος, επιλέγει τον "Όλιβερ Τουίστ" του Κάρολου Ντίκενς, μια ιστορία που, παρά την απόσταση του χρόνου, φωτίζει ζητήματα βαθιά επίκαιρα. Με αφορμή τη νέα παράσταση, συζητάμε για τη λογοτεχνία στη σκηνή, την καλλιτεχνική αναζήτηση και το θέατρο που απευθύνεται στα παιδιά.
Ξεκινήσατε την πορεία σας ως ηθοποιός και στη συνέχεια περάσατε στη σκηνοθεσία και τη συγγραφή. Τι ήταν αυτό που σας κέρδισε περισσότερο στη δημιουργία παραστάσεων για παιδιά; Υπήρξε κάποια συγκεκριμένη εμπειρία που καθόρισε αυτή την επιλογή;
Σκέφτομαι πως μέσα μου ίσως οι φαινομενικά ξεχωριστές μου ιδιότητες να είναι στην πραγματικότητα μία. Ως ηθοποιός, υπακούοντας πάντα στις οδηγίες του σκηνοθέτη με τον οποίο συνεργαζόμουν, λειτουργούσα και με μια σκηνοθετική υπόσταση να με κατοικεί. Εννοώ πως έπαιρνα αποφάσεις, επέτρεπα στον δημιουργικό εαυτό μου να επιλέγει υποκριτικές διαδρομές, κάπως σαν να αυτοσκηνοθετούσα τον Δημήτρη. Έτσι και τώρα, ως σκηνοθέτης που οδηγώ την παράσταση, από τη στιγμή κιόλας που ξεκινώ τη διασκευή για τα παιδιά ή τη συγγραφή, με συλλαμβάνω να παίζω το κείμενο ως ηθοποιός, να σκοντάφτω στις δυσκολίες, να ερευνώ τους χαρακτήρες μέσα μου υποκριτικά.
Αν θα πρέπει πάντως να ορίσω μια συγκεκριμένη στιγμή που καθόρισε την επιλογή της δημιουργίας για τα παιδιά, μάλλον θα επέλεγα τη συγκίνηση που μου έδωσε ο πρώτος ήρωας που έπλασα, ο Σίτος Σιταράκις. Σαν αυτός και ο κόσμος του να αυτονομήθηκαν και να με κατέκλυσαν.
Το 2001 ιδρύσατε μαζί με τη Δόμνα Ζαφειροπούλου τις "Μαγικές Σβούρες", μια ομάδα που έχει συνδεθεί με τη θεατρική μεταφορά σημαντικών έργων της ελληνικής και παγκόσμιας λογοτεχνίας. Κοιτάζοντας πίσω, ποια θεωρείτε ότι είναι η σημαντικότερη καλλιτεχνική κατάκτηση αυτής της διαδρομής; Και πόσο έχει αλλάξει η δική σας αντίληψη για το παιδικό θέατρο μέσα σε αυτά τα χρόνια;
Και εγώ και η Δόμνα, αν μπορώ να μιλήσω και για εκείνη, αν έχουμε κατακτήσει κάτι ως καλλιτέχνες, και τονίζω το "αν", είναι η συνειδητοποίηση της ανάγκης για έρευνα. Η συνειδητοποίηση μιας συνεχούς αναζήτησης της προσωπικής ταυτότητας ως ηθοποιοί και δημιουργοί, τη στιγμή που συναντιόμαστε με την απλή αλλά και ηθική ευθύνη της παραστατικής αφήγησης μιας ιστορίας στα παιδιά.
Με βρίσκετε σε μια ευτυχή στιγμή, στην έναρξη της συνεργασίας μου με την Παιδική Σκηνή της Μαριάννας Τόλη στο Θέατρο Βασιλάκου, μια στιγμή όπου το κάλεσμά τους με έκανε να δω μπροστά. Και όντως, κοιτάζοντας προς τα πίσω, βλέπω πως αυτό που άλλαξε σε εμένα είναι η κατεύθυνσή μου σε ό,τι πιο καθαρό και άμεσο.
Μερικές φορές, όσους ασχολούμαστε με το θέατρο για παιδιά, μας ακολουθεί αυτή η φράση-κλισέ πως τα παιδιά είναι το πιο απαιτητικό κοινό. Αυτό που άλλαξε στην αντίληψή μου είναι πως μάλλον είναι χρήσιμο να αφήνω τις απαιτήσεις μου να συναντούν τις δικές τους, να τροφοδοτούνται από αυτές. Αν έτσι μπορεί να προκύψει μια νέα ώθηση.
Στο ρεπερτόριό σας συναντάμε έργα όπως ο "Δον Κιχώτης", η "Φάρμα των Ζώων", ο "Μικρός Πρίγκιπας", ο "Πινόκιο" και η "Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων". Τι αναζητάτε σε ένα λογοτεχνικό έργο προτού αποφασίσετε να το μεταφέρετε στη σκηνή; Υπάρχει κάποιο έργο που σας δυσκόλεψε ιδιαίτερα στη διαδικασία της διασκευής;
Αναζητάω το ταξίδι και τη συγκίνηση. Να επανέλθει εκείνο το ρίγος που δημιουργήθηκε και σε μένα ως παιδί ή ως ενήλικα, όταν διάβασα αυτά τα έργα. Το κάθε έργο ορθώνει απέναντί μου τη δική του δυσκολία, σαν να μου την οφείλει. Είναι μια καινούργια μάχη κάθε φορά και για διαφορετικούς λόγους. Δεν μπορώ να ξεχωρίσω κάποιο. Με δυσκόλεψαν όλα και γι' αυτό τα αγάπησα και δεν τα ξεχνώ.
Το καθένα από αυτά με οδήγησε σε διαφορετικούς, σπουδαίους δρόμους. Γνώρισα και συνδύασα και άλλες τέχνες, όπως η μουσική, η ζωγραφική και ο χορός. Κάθε έργο φέρει έναν ολόκληρο νέο κόσμο. Και αυτόν μετά τον συστήνω και στα παιδιά.
Πώς αντιλαμβάνεστε τις ιδιαιτερότητες του παιδικού θεάτρου σε σχέση με το θέατρο για ενήλικες; Ποιες προκλήσεις καλείται να αντιμετωπίσει ένας δημιουργός που απευθύνεται σε μικρούς θεατές και πώς πιστεύετε ότι εξελίσσεται το παιδικό θέατρο στην Ελλάδα;
Υπερασπίζομαι χρόνια τώρα πως όλες οι λειτουργίες του θεάτρου είναι ίδιες, όποιο κι αν είναι ηλικιακά το κοινό. Ο σεβασμός στον λόγο, οι αισθητικές επιλογές, η καθαρότητα και η σαφήνεια. Εκπαιδεύουμε τη ματιά των παιδιών όχι μόνο απέναντι σε αυτό που συμβαίνει στη σκηνή, αλλά και απέναντι στον κόσμο.
Εμείς που κάνουμε θέατρο για παιδιά στην Ελλάδα είχαμε την τύχη να δούμε να ανοίγεται, από τη Ξένια Καλογεροπούλου και άλλους που πρωτοστάτησαν τότε, πριν από τη δεκαετία του '80, ένας δρόμος που αφουγκράστηκε το παρόν των παιδιών, τις νέες θεματικές, τις βαθιές μας ιστορίες. Δεν μπορεί παρά η πορεία να είναι προς τα μπροστά. Δεν γίνεται αλλιώς.
Υπάρχει στην Ελλάδα ακόμα ένα κομμάτι θεάτρου για παιδιά που τα υποτιμά ή τους προσφέρει εύκολο θέαμα, αλλά ευτυχώς οι ενήλικες που τα συνοδεύουν είναι ολοένα και πιο ενημερωμένοι, αναγνωρίζουν τις "παγίδες" και τις αποφεύγουν. Υπάρχουν, ευτυχώς, αρκετοί δημιουργοί και νέες ομάδες που προτείνουν φρέσκες ιδέες, σύγχρονους τρόπους και χώρους με σεβασμό στο παιδί και τον συνοδό του.
Φέτος επιλέγετε τον "Όλιβερ Τουίστ" του Κάρολου Ντίκενς, ένα έργο με έντονη κοινωνική διάσταση, που γράφτηκε τον 19ο αιώνα, αλλά εξακολουθεί να συνομιλεί με ζητήματα της εποχής μας. Τι ήταν αυτό που σας έκανε να επιστρέψετε σε αυτή την ιστορία και ποια στοιχεία της θεωρείτε πιο επίκαιρα σήμερα;
Πώς θα μπορούσα αλλιώς; Ήθελα να μιλήσω για τη σκληρότητα του σήμερα και για το ότι υπάρχει ελπίδα στη μόρφωση, στην καλλιέργεια, στην υποστήριξη και στην αλληλεγγύη. Ο κόσμος του Όλιβερ ίσως εξωτερικά, ως τόπος και χρόνος, να είναι μακρινός, αλλά οι συνθήκες που τον γέννησαν είναι εδώ. Η ψαλίδα της ανισότητας, η φτώχεια, η ελλιπής παιδεία, η απειλή των πολέμων, ένας κόσμος χωρίς τον άνθρωπο... Και το αύριο των παιδιών που μοιάζει να αγωνιά και να μας περιμένει να το διορθώσουμε όσο προλαβαίνουμε.
Ο Όλιβερ μεγαλώνει μέσα στη φτώχεια, την παραμέληση και την εκμετάλλευση, ενώ στην πορεία του έρχεται αντιμέτωπος με έναν κόσμο ενηλίκων που συχνά αποτυγχάνει να προστατεύσει τα παιδιά. Πώς προσεγγίσατε σκηνοθετικά αυτή τη σκληρή πλευρά του έργου; Πώς μπορεί να αποδοθεί η κοινωνική του κριτική χωρίς να γίνει η παράσταση υπερβολικά σκοτεινή ή τραυματική για τους μικρούς θεατές;
Η παράσταση θέλουμε όλοι οι συντελεστές και κυρίως εγώ να πιστεύουμε πως μαλακώνει τη σκληρότητα, όχι κρύβοντάς την, αλλά επιστρατεύοντας απέναντί της την ισχύ της τρυφερότητας και της φροντίδας.
Και είναι μια φροντίδα που αφορά όχι μόνο τις δραματουργικές παρεμβάσεις στο περιεχόμενο και την εξέλιξη της ιστορίας, αλλά είναι πάνω απ' όλα μια φροντίδα που σκέπασε όλη τη δημιουργική διαδικασία. Τα σκηνικά, οι φωτισμοί, τα κοστούμια, η μουσική είναι εδώ για να υπενθυμίσουν μια στροφή προς τη φροντίδα, την τρυφερότητα, την έγνοια για τον άλλον. Και τελικά, πάνω απ' όλα, την αγάπη.
Στον "Όλιβερ Τουίστ" υπάρχει μια ενδιαφέρουσα αντίθεση ανάμεσα στην αθωότητα του κεντρικού ήρωα και στον κόσμο του Φέιγκιν, όπου παιδιά αναγκάζονται να επιβιώσουν μέσα από την παρανομία. Σας ενδιέφερε να αναδείξετε και τις συνθήκες που οδηγούν αυτά τα παιδιά σε τέτοιες επιλογές, πέρα από τη διάκριση ανάμεσα στο καλό και το κακό; Πόσο σημαντικό είναι να μην παρουσιάζουμε τους ήρωες μιας ιστορίας με απόλυτα στερεοτυπικούς όρους;
Η διάκριση ανάμεσα στο καλό και στο κακό υπάρχει στο έργο του Ντίκενς και, ακόμα κι αν η σκηνοθετική μου γραμμή δεν την εντείνει, διαπιστώνω καθημερινά στην παράσταση πως τα παιδιά την αναγνωρίζουν. Η σοφία όμως του Ντίκενς έρχεται να φέρει στο προσκήνιο όχι μόνο το δίκαιο του κάθε ήρωα, αλλά και τη δύναμη της συγχώρεσης, της αγάπης.
Τα ίδια τα πρόσωπα του έργου με οδήγησαν στη μη στερεοτυπική αντιμετώπισή τους, αφού τα ίδια έλιωσαν μέσα στο περίγραμμά τους, οι χαρακτήρες άλλαξαν, είδαν το δίκαιο.
Στη συγκεκριμένη παραγωγή η μουσική, η κίνηση, τα σκηνικά, τα κοστούμια και το video art αποτελούν βασικά στοιχεία της σκηνικής αφήγησης. Πώς διαμορφώσατε την αισθητική ταυτότητα της παράστασης; Τι θέλατε να αποτυπώσετε μέσα από την εικόνα και τον ήχο του Λονδίνου του Ντίκενς;
Είναι κάτι που συνηθίζω να κάνω σε όλες μου τις παραστάσεις. Είναι μάλλον ο τρόπος μου, η σκηνική γλώσσα που έχω διαμορφώσει. Θέλω να βαφτίζω την κάθε δουλειά σε έναν κόσμο εικόνων και ήχων, ακολουθώντας συνδέσεις που έχουν δημιουργηθεί κατά τη διαδικασία της προσωπικής μου έρευνας και ίσως όχι πάντα ρεαλιστικές ή ιστορικά ταυτόσημες. Εδώ, πάντως, θέλησα να μοιραστώ ένα ίχνος ομίχλης, μια πάλη ανάμεσα στο φως και τη σκιά, τη βουή, τον κρότο και τον ψίθυρο, τις σιωπές. Σαν να ακούει κανείς τους χτύπους της καρδιάς του νεαρού Όλιβερ.
Υπάρχει μια στιγμή στην παράσταση που ο Όλιβερ μένει για λίγο μόνος, σε μια γωνιά, στη σιωπή. Δεν σας κρύβω πως προέκυψε από ανάγκη να βρούμε λύση σε μια δυσκολία που είχε να κάνει με τον ρυθμό και τον χρόνο. Έχει γίνει όμως αγαπημένη μου στιγμή, καθώς συμπυκνώνει μια ησυχία και μια εσωτερική διαδρομή. Η αισθητική επιλογή έρχεται πολλές φορές και σε βρίσκει κι εκείνη. Έχω γι' αυτό θαυμασμό και ευγνωμοσύνη για τους ταλαντούχους ηθοποιούς μου.
Έπειτα από τόσα χρόνια δημιουργίας για παιδιά, τι εξακολουθεί να σας εκπλήσσει στη σχέση τους με το θέατρο; Υπάρχει κάποια αντίδραση ή κάποιο σχόλιο μικρού θεατή που θυμάστε ιδιαίτερα;
Το είπε ένας πολύ μικρός μας θεατής πριν από λίγες μέρες: "Είναι φαντικό". Εδώ ο υπολογιστής μου ήθελε να διορθώσει. Πίστεψε πως λείπει κάποια συλλαβή. Αλλά μάλλον δεν λείπει καμιά. Αυτό με εκπλήσσει. Οι καινούργιοι κόσμοι που φτιάχνονται. Που φαίνονται, υφαίνονται. Φάσματα ενός κόσμου που έρχεται με ορμή, δυνατότητα και τόλμη να αρθρώσει το δικό του. Ας μείνει αυτό.
