Karl Heinz Krauskopf©
Ένας βράχος, έκκεντρα τοποθετημένος στη σκηνή, οριοθετεί εξαρχής το σκηνικό τοπίο. Δύο άντρες συντονίζουν τα χέρια τους σε ένα τόξο: μια ορμητική αιώρηση και ένα πιο αργό κατέβασμα. Κρατούν από ένα άδειο μπουκάλι. Η επαναλαμβανόμενη κίνησή τους παράγει έναν βαθύ, ρυθμικό ήχο, ο οποίος μοιάζει να προσκαλεί τους θεατές να συντονιστούν σε μια ιδιαίτερα ευαίσθητη και ζωντανή μορφή αισθητηριακής προσοχής, σηματοδοτώντας τη μετάβαση από τον καθημερινό κόσμο στον κόσμο του θεάτρου.
Ένας τρίτος άντρας προστίθεται στον χορό τους για να τον διακόψει απότομα με ένα ορμητικό σόλο. Εναλλάσσει κοφτούς τονισμούς με παρορμητικές εκρήξεις και μετατοπίσεις στον χώρο, παραμένοντας εμφατικά παρών. Η κίνησή του -ξαφνική, γωνιώδης, χειρονομιακή, απελπισμένη, δυναμική, μετέωρη και σταθερή ταυτόχρονα- επιτρέπει να αναδυθούν καθημερινές χειρονομίες και με έναν πάντα αποκλίνον τρόπο, αναγνωρίσιμες κινητικές μορφές. Μοιάζει να διερευνά και να εκθέτει, με έναν άναρχο και παράδοξα εκφραστικό τρόπο, τις πολλαπλές δυνατότητες του χορού· ενός χορού που συνδυάζει την κίνηση με τη συγκίνηση, που δίνει την αίσθηση ότι πηγάζει από τον ίδιο τον χορευτή και εκφράζει κάτι γι' αυτόν, τουλάχιστον, εκείνον που είναι, τη στιγμή της επιτέλεσης του έργου.
Τα σόλο κυριαρχούν σε όλη τη διάρκεια του Vollmond (που μεταφράζεται πανσέληνος), όπως άλλωστε και στα περισσότερα από τα τελευταία έργα της Πίνα Μπάους. Ανάμεσά τους παρεμβάλλονται, χωρίς σαφή όρια, ντουέτα, σύντομοι μονόλογοι, ομαδικοί χοροί και σκηνές με πιο έντονο θεατρικό χαρακτήρα: μια γυναίκα που φιλά επίμονα έναν άντρα, γυναίκες και άντρες που "ανταγωνίζονται" μεταξύ τους, παράδοξα φλερτ. Τα επιμέρους αυτά επεισόδια διακόπτουν ή διαδέχονται το ένα το άλλο. Ακόμη κι όταν κάποια επανέρχονται, δεν επιτρέπουν την αναγνώριση μιας σαφούς επαναληπτικής δομής. Συνθέτουν ένα μωσαϊκό θραυσμάτων, το οποίο υπονομεύει τόσο τη γραμμική αφηγηματική εξέλιξη όσο και οποιαδήποτε διακριτή εσωτερική συνοχή που θα επέτρεπε τη συγκρότηση ξεκάθαρων νοημάτων.
Η χορογραφία μοιάζει να οργανώνεται με βάση τον ρυθμό, τον χρόνο και τη διάρκεια. Αντί για ένα κέντρο ικανό να ορίζει μια συγκεκριμένη ερμηνευτική κατεύθυνση, προτείνεται η ανάδυση πολλών ισότιμων, μικρών κέντρων. Πρόκειται για μικρούς κόσμους, ελεύθερα συνδεδεμένους με την καθημερινή ύπαρξη, που περιστρέφονται γύρω από την εμπειρία -και την αγωνία- του τι σημαίνει να αισθάνεσαι και να δρας, γύρω από όλα εκείνα που μας κάνουν ανθρώπους. Η απρόβλεπτη διαδοχή των εικόνων και των δράσεων σε συνδυασμό με την ακρίβεια της σύνθεσης διαμορφώνουν μια δραματουργία που ανακαλεί τη συνειρμική λογική των ονείρων.
Έτσι, οι υπαινικτικές συνδέσεις ανάμεσα στα συνυφασμένα επεισόδια πυροδοτούνται συνειρμικά και διαισθητικά. Αυτή η αδιάκοπη, ενίοτε καταιγιστική, διαδοχή, με τη λεπτοδουλεμένη ρυθμικότητα και τις ανάσες της -που κάποιες φορές μπορεί να κόβουν την ανάσα των θεατών- διακρίνει τα περισσότερα έργα της Μπάους. Στο Vollmond, που δημιουργήθηκε στο Βούπερταλ το 2006, αποτυπώνεται η ιδιαίτερη χορογραφική σκέψη μιας δημιουργού με ήδη τότε σαράντα χρόνια καλλιτεχνικής πορείας (33 χρόνια με την ομάδα του Βούπερταλ). Αυτή η ιδιαίτερη γλώσσα δεν παραξενεύει πια το κοινό της. Αντιθέτως, αναμένεται και καλωσορίζεται.
Το νήμα της δραματουργίας μοιάζει με εκείνο που συνδέει τις χάντρες ενός κομπολογιού, φτιαγμένου μέσα από μια διαδικασία πειραματισμού και παιχνιδιού, χωρίς δηλαδή κάποιος να έχει επιλέξει εκ των προτέρων, με αυστηρές αποφάσεις τα σχήματα, τις χάντρες ή τα χρώματα. Η ίδια η Μπάους παρομοίασε τη δραματουργία των έργων της τελευταίας δεκαετίας της με ένα "ροζάριο": μια ακολουθία που συνεχίζεται, επανέρχεται και μπορεί να αρχίσει ξανά από την αρχή, διαγράφοντας συγχρόνως μια καμπύλη, έναν κύκλο. Κάθε επεισόδιο προσθέτει κάτι στην ακολουθία, χωρίς να χάνει την ιδιαιτερότητά του.
Αν κάτι διακρίνει τη χορογραφική και δραματουργική της γλώσσα είναι η έμφαση στην υλικότητα της πράξης και η εμπιστοσύνη ότι αυτή η απτή υλικότητα μπορεί να ενεργοποιήσει αισθητηριακά όποιες συν-κινήσεις. Ό,τι συμβαίνει επί σκηνής, όσο παράδοξο κι αν είναι, με την παραδοξότητα που διακρίνει τη σύνδεση που έχουν τα όνειρα με την πραγματικότητα, είναι πρώτα απ' όλα ό,τι παρουσιάζεται. Οι σκηνές, οι χειρονομίες, ακόμη και ο λόγος, μοιάζει να μη λειτουργούν πρωτίστως συμβολικά (χωρίς αυτό φυσικά να αποκλείει ανάλογες μεταφράσεις και ερμηνείες από την πλευρά των θεατών). Η έμφαση στο ίδιο το γεγονός της αγκαλιάς, της σύγκρουσης, του ανταγωνισμού, της εκτίναξης, της ορμής, της ηδυπάθειας, της αναμονής ή του ίδιου του χορού, ενέχει μια ένταση ανεξάρτητη από την ένταξή του σε μια ή περισσότερες ιστορίες.
Η οργανικότητα και η σωματικότητα των πράξεων, η διάρκειά τους, οι ποιότητες, οι μεταβολές τους και, κυρίως, η ισχυρή παρουσία των χορευτών και των σκηνικών υλικών (βράχος, μουσική, φωτισμός, νερό) προσκαλούν τους θεατές να παραμείνουν σε εγρήγορση. Όλα είναι απολύτως ορατά, χωρίς να απαιτείται μια μονοσήμαντη εξήγηση. Ίσως πάλι η συνεχώς παρούσα αν και έκκεντρη σύνδεση της χορογραφίας της Πίνα Μπάους με την καθημερινή ζωή να ενεργοποιεί και να διατηρεί τη δίψα για την ανακάλυψη ενός νοήματος ζωής, ενώ ταυτόχρονα την υπονομεύει. Ενθαρρύνει την εγκατάλειψη κάθε προσπάθειας αποκωδικοποίησης και το να αφεθεί κανείς στη γοητεία να ακολουθήσει τους συνειρμούς, ανακαλύπτοντας, ίσως, εξίσου διαισθητικά, τις μεταμορφώσεις που λανθάνουν εκεί (μέσα του και στη σκηνή): επιθυμίες κρυμμένες μέσα σε άλλες επιθυμίες, παράπονα που κρύβουν μια καταπιεσμένη εξέγερση, ή το ρίσκο του να βγαίνεις στη βροχή ενώ είσαι ήδη βρεγμένη.
Το οικείο ίσως κρύβει κάτι απρόσμενο. Δεν είναι και σίγουρο… ίσως και όχι. Κάθε νέα δυνατότητα ανάγνωσης άλλωστε φαίνεται να μην ακυρώνει την άμεση, πρώτη εμπειρία· να αθροίζεται σε αυτήν. Χωρίς να αναφέρεται ρητά στην επικαιρότητα της εποχής του, το έργο μπορεί να παραμένει έτσι ζωντανό (και όχι μουσειακό), αφού οι μεταμορφώσεις του απαντούν σε έναν κόσμο που τότε και τώρα παραμένει σε συνεχή μετάβαση.
Ίσως η αγάπη, που επανέρχεται με διαφορετικούς τρόπους στον χορό και στους σύντομους μονολόγους της παράστασης, να αποτελεί έναν από τους βασικούς άξονες γύρω από τους οποίους περιστρέφεται η δραματουργία του Vollmond. Γυναίκες και άντρες που εκδηλώνουν μια αμοιβαία αγωνία ο ένας για τον άλλον και, ταυτόχρονα, μια βαθιά έλλειψη κατανόησης. Ένα καλειδοσκοπικό βλέμμα στην βιωμένη πράξη της αγάπης -αντί για μία προβολή στην φαντασιακή της υπόσταση. Μια αγάπη, που ενσαρκώνεται στη συσχέτιση με τον άλλον, ακόμη και παραμένει πάντοτε σε μια μόνιμα ευάλωτη κατάσταση αμφιθυμίας. Όπως λέει μια χορεύτρια:
"Τι είναι προτιμότερο: ένας μεγάλος έρωτας, με τα όλα του, ή λίγη αγάπη κάθε μέρα;" και λίγο αργότερα μια άλλη: "είμαι νέα, ακούω υποσχέσεις, βλέπω όνειρα, οι σκέψεις μου πετούν ψηλά, το σώμα μου είναι δυνατό". Δύο φράσεις συμπληρωματικές για την ταυτόχρονη αμφιβολία, αβεβαιότητα και επιθυμία αγάπη με αφετηρία την εμπιστοσύνη στις δυνατότητες και τη λαχτάρα για ζωή. Η πανσέληνος άλλωστε, όσες φορές και αν τη δούμε κλεφτά ή την ατενίσουμε επίμονα προσκαλεί τις σκέψεις μας -και τις ευχές μας- να πετάξουν ψηλά, ακόμη κι αν δεν υπόσχεται ότι οι επιθυμίες που σιωπηλά της απευθύνουμε θα εκπληρώνονται.
Διαβάστε Επίσης
