Ανεβαίνοντας προς τα Σφαγεία της Ύδρας για την έκθεση του Nari Ward "Until That Day” που διοργανώνει το ίδρυμα ΔΕΣΤΕ, ο ήλιος πέφτει στο πέλαγος, τα πολύχρωμα φορέματα από τις τελευταίες resort collections των art jetsetters ανεμίζουν και οι ήχοι από διαφορετικούς μουσικούς που συναντάς καθώς περιηγείσαι στον περίβολο εναλλάσσονται δημιουργώντας ένα ατμοσφαιρικό ηχοτοπίο. Πριν ακόμη φτάσεις στον κυρίως χώρο, ο σκελετός μιας διάτρητης συρμάτινης σημαίας στέκει σε στάση ανεμίσματος, δίπλα σε ένα τηλεφωνικό θάλαμο που μπορεί και να περάσει, απαρατήρητος, σαν ξεχασμένος από άλλη εποχή.
Κοιτώντας πιο προσεκτικά ανάμεσα στα συρμάτινα πλέγματα στο εσωτερικό του θαλάμου διακρίνεις μια σειρά γυάλινα μπουκάλια, σαν σε παλιό αυτόματο πωλητή. Μια σειρά ξύλινα κατάμαυρα, σαν "καρβουνιασμένα", τραπέζια του ντόμινο έχουν γεμίσει κόσμο που παίζει και δεν σηκώνει κεφάλι παρά μόνο για να χαιρετίσει στα ιταλικά ή τα αγγλικά κάποιον επιμελητή, γκαλερίστα ή συλλέκτη. Οι περισσότεροι είναι ξένοι και τα έχουν πει, άλλωστε, πριν λίγες μέρες, στη Βασιλεία της Ελβετίας, στα εγκαίνια της φουάρ Art Basel αλλά και στην Αθήνα σε μια σειρά εγκαινίων ιδιωτικών συλλογών (με εκκίνηση την ίδια την έκθεση Gen X: Tales from the Forgotten Generation του ιδρύματος ΔΕΣΤΕ), events σε γκαλερί και πάρτι που προηγήθηκαν, σαν να προγραμματίστηκαν ειδικά γι αυτούς, τις προηγούμενες μέρες.
Κόκκινες λωρίδες από μάνικες της πυροσβεστικής δένουν μεταξύ τους τα διαφορετικά στοιχεία της εγκατάστασης που καταλαμβάνει τον κυρίως εκθεσιακό χώρο. Μάνικες που τυλίγουν μια στοίβα από παλιές βαλίτσες που ο καλλιτέχνης βρήκε στην Αθήνα, δημιουργώντας μια εκδοχή των "χιονάνθρωπων” που έχει παρουσιάσει στο παρελθόν (οι χιονάνθρωποι του αρέσουν "γιατί λιώνουν, δεν είναι πάντα εκεί", όπως μας είπε χαρακτηριστικά). Μάνικες που δημιουργούν ακτινωτά μοτίβα στο δάπεδο, περιμετρικά του κεντρικού γλυπτού με τις βαλίτσες, μάνικες που γίνονται το φόντο για επιγραφές που μιλούν για δικαιώματα, τάξεις, ανώτερους και κατώτερους, ηθική. Μάνικες που μετατρέπονται σε "σανίδες” - δομικό υλικό για μια σειρά ηχεία που εκπέμπουν κάτι σαν ένα χαλασμένο σήμα. Μάνικες που τροφοδοτούν με θαλασσινό νερό μια άγκυρα στο μπαλκόνι, μεταμορφώνοντάς τη σε συντριβάνι πάνω από τη θάλασσα.
Assemblages που συν-κινούν
Βγαίνοντας έξω, στην οροφή του Σφαγείου έχει ξεκινήσει η συναυλία του Αφροέλληνα μουσικού Άγγελου Αγγέλου και των συνεργατών του. Ο Nari Ward καθισμένος σε ένα παγκάκι τον ακούει προσηλωμένος, κι εμείς μαζί του. Ανάμεσα στους ήχους ξεχωρίζει η ηχογραφημένη φωνή του Ward να απαγγέλει κομμάτια από την ιστορική οµιλία που απηύθυνε στον Οργανισµό Ηνωµένων Εθνών το 1963 η Α.Μ. ο Χαϊλέ Σελασιέ Α', αυτοκράτορας της Αιθιοπίας, στην οποία έκανε έκκληση για µια παγκόσµια συνεργασία των εθνών. Ο τίτλος της έκθεσης "Until That Day” προέρχεται από την επωδό της οµιλίας του Σελασιέ, την οποία μπορείς να διαβάσεις και στους τοίχους του Σφαγείου: "µέχρι να έρθει εκείνη η µέρα, το όνειρο της µακράς ειρήνης, των πολιτών του κόσµου και της επιβολής µιας διεθνούς ηθικής δεν θα είναι παρά µια φευγαλέα ψευδαίσθηση, που θα επιδιώκεται αλλά ποτέ δεν θα επιτυγχάνεται.”
Ανακαλώ το στοιχειωτικό συναίσθημα που μου είχε προκαλέσει το πρώτο έργο του Αφροαμερικανού καλλιτέχνη που είχα δει, το εμβληματικό πλέον "Amazing Grace” που είχε παρουσιαστεί στο πλαίσιο της έκθεσης της συλλογής του Δάκη Ιωάννου Everything that's interesting is new το 1996 στο Εργοστάσιο της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών. Πάνω από 300 εγκαταλελειμένα καροτσάκια μωρών και το ομώνυμο gospel της Mahalia Jackson να παίζει σε λούπα δημιουργούσαν ένα συν-αισθηματικό περιβάλλον που μιλούσε για την εγκατάλειψη, τη φθορά, το πένθος, την έλλειψη φροντίδας εν μέσω της μάστιγας του HIV/AIDS και των ναρκωτικών που έπληττε ανισοβαρώς τη μαύρη κοινότητα στο Χάρλεμ όπου ζούσε ο καλλιτέχνης. Ο Ward ξεκίνησε να δημιουργεί παρατηρώντας την αισθητική και τα υλικά των δρόμων της γειτονιάς του, τους άστεγους και περιθωριοποιημένους. Είναι καλλιτέχνης των υλικών. Τον ενδιαφέρουν τα όσα κουβαλούν αυτά, τα όσα μπορούν να μεταφέρουν, με τη μαύρη κουλτούρα και τις διεκδικήσεις της να έχουν παίξει σημαντικό ρόλο στη δουλειά του. Την ίδια στιγμή τα assemblages του πετυχαίνουν να συν-κινήσουν μιλώντας ευρύτερα για πιο οικουμενικά ζητήματα, την απώλεια, την ταυτότητα, το ανήκειν, ανεξαρτήτως του αρχικού πλαισίου αναφοράς του.
Άποψη εγκατάστασης, "NYC 1993: Experimental Jet Set, Trash and No Star," Studio 231,
New Museum, 2019
Ευγενική παραχώρηση του New Museum
Το ταξίδι του πρόσφυγα, του μετανάστη, η εμπειρία του ενδιάμεσου τόπου, η πορεία προς μια νέα πατρίδα, βιώνονται με διαφορετικούς τρόπους μέσα στα έργα της έκθεσης, όχι περιγραφικά αλλά συνειρμικά ή αλληγορικά. Από τους ανενεργούς κατά τ’ άλλα τηλεφωνικούς θαλάμους όπου μαζεύονταν άλλοτε για να τηλεφωνήσουν στους δικούς τους οι μετανάστες κάτω από την Ομόνοια ως το ντόμινο που ακόμη παίζουν σε καφενεία γύρω από τη Βικτώρια κι από τις βαλίτσες που κουβαλούν ως την άγκυρα που εγγυάται ότι θα φτάσουν κάπου με ασφάλεια. Η έννοια της σωτηρίας, της βοήθειας ήταν βασικός άξονας της έκθεσης για τoν Nari Ward, όπως μας είπε ο ίδιος στη συνομιλία του με τον επιμελητή Massimiliano Gioni που έλαβε χώρα στο κατάμεστο σινέ Γαρδένια, την επομένη εγκαινίων της έκθεσης.
Ο καλλιτέχνης θέλησε να καταπιαστεί µε την κοινωνική και πολιτική πραγµατικότητα για τους Αφρικανούς στην Ελλάδα, καλώντας τον Άγγελο Αγγέλου καθώς και Ελληνοαφρικανούς µουσικούς της Ελλάδας να παίξουν ορµώµενοι από την οµιλία του Σελασιέ, την οποία ο Bob Marley προσάρµοσε στα λόγια του τραγουδιού "War” του 1976. Η διαπίστωση του Σελασιέ ότι η ανθρωπότητα δεν θα αξιοποιήσει στο έπακρο τις δυνατότητές της αν δεν αναγνωρίσουµε και ανυψώσουµε ο ένας τον άλλο πάνω από εθνικά και φυλετικά σύνορα δεν θα μπορούσε να είναι πιο επίκαιρη σε μια εποχή που η στέρηση δικαιωµάτων, με τις αλλαγές στους νόμους για το άσυλο και τη μεταναστευτική πολιτική να δυσχαιρένουν αντί να διευκολύνουν τους ευάλωτους, η ακροδεξιά στροφή, ο εθνικισµός και η ξενοφοβία δημιουργούν ένα δυστοπικό σκηνικό.
Σημείο αφετηρίας για την υλικότητα της συγκεκριμένης εγκατάστασης, παράλληλα με το λόγο του Σελασιέ, τον οποίο ο Nari Ward είχε βρει στο πλαίσιο έρευνας για τη γενέτειρά του Τζαμάικα με αφορμή ένα καταστροφικό σεισμό, αποτέλεσε ο πυροσβεστικός σταθμός της Ύδρας. Το "ματαιόδοξο” κόκκινο χρώμα που έχει η πυροσβεστική στην Ελλάδα και η συνάντησή του καλλιτέχνη με τον βασικό πυροσβέστη του νησιού ήταν καθοριστικά για το έργο δεδομένης και της πρότερης σχέσης του με τους πυροσβεστικούς σταθμούς - το "Amazing Grace” είχε πρωτοπαρουσιαστεί σε έναν έρημο τέτοιο σταθμό ενώ αργότερα ένας άλλος στέγασε το σπίτι του. Ο Ward αναφέρθηκε στο πως βρήκε ενδιαφέρουσα σε φορμαλιστικό επίπεδο τη χρήση του κόκκινου χρώματος και της μάνικας συνδέοντάς τα με την ιδέα της σωτηρίας. Προσπαθώντας παράλληλα να σκεφτεί πώς θα μπορούσε να ενεργοποιηθεί στην Ύδρα η ομιλία του Σελασιέ στάθηκε στο τραγούδι του Bob Marley "War” που οι στίχοι του αναπαράγουν αυτούσια αποσπάσματα του συγκεκριμένου λογου. Έτσι, έμαθε από τον Δάκη Ιωάννου για τα ρεμπέτικα και βρήκε συγγένειες με τη ρέγκε, ειδικότερα ως προς την "αποστασία” που εμπεριέχουν μέσω της χρήσης χασίς και μαριχουάνας αντίστοιχα και τις ρίζες τους στις κοινότητες προσφύγων και περιθωριοποιημένων.
"Eίμαστε όλοι Αφρικανοί";
Για τον Ward ήταν σημαντικό να χρησιμοποιηθούν παλιές βαλίτσες από την Αθήνα, που "φέρουν πάνω τους κάτι που συνέβη στο παρελθόν και που μέσω της φόρμας συμβαίνει ξανά”.
Στην ομιλία του ο Ward απέφυγε να τοποθετήσει γεωγραφικά και τοποειδικά το έργο του μιλώντας με πιο οικουμενικούς όρους για τη μετανάστευση, το πως "είμαστε όλοι Αφρικανοί”, τα σύνορα, τη σύνδεση μεταξύ των ανθρώπων που πάει πέρα από τόπους και την έννοια του σπιτιού, της πατρίδας. Υλικά όπως οι μάνικες ή οι στραφταλίζουσες κουβέρτες εκτάκτου ανάγκης αποκτούν στα έργα που βλέπουμε στην Ύδρα μια πιο αφηρημένη ιδιότητα χωρίς να χάνουν δυνητικά την ικανότητα να ενεργοποιήσουν πολλαπλούς συνειρμούς. Ευρεθέντα αντικείμενα που φέρουν συλλογικές μνήμες όπως οι πολυκαιρισμένες βαλίτσες εμποτίζονται με πιο προσωπικές αναφορές, όπως τα παλιά σημειώματα της θείας του με τα οποία ο Ward έχει γεμίσει τα μπουκάλια στον τηλεφωνικό θάλαμο σε μια ανάμνηση των παιδικών του χρόνων. Όταν εκείνη τους πρόσεχε σιωπηλή γεμίζοντας με μουτζούρες και σκιτσάκια εκατοντάδες χαρτάκια, τα οποία ο καλλιτέχνης έχει φυλάξει και έχει ξαναχρησιμοποιήσει σε έργα του. Για τον Ward ήταν σημαντικό να χρησιμοποιηθούν παλιές βαλίτσες από την Αθήνα, που "φέρουν πάνω τους κάτι που συνέβη στο παρελθόν και που μέσω της φόρμας συμβαίνει ξανά”. Η άγκυρα που είδε στο μουσείο της Ύδρας, το ντόμινο που έπαιζαν όλοι στη Τζαμάικα όπου έζησε τα πρώτα χρόνια της ζωής του ή μια αρμαθιά κλειδιά που του έδωσε ένας καλλιτέχνης, είναι μερικές από τις μικρότερες ή μεγαλύτερες χειρονομίες που εντάσσει βιωματικά στην εγκατάσταση. "Κάνω ξανά και ξανά το ίδιο, σαν ένα μάντρα. Η επανάληψη είναι ένας τρόπος να απαλύνω το άγχος κατά τη διάρκεια της δημιουργίας.”
Η έκθεση Until That Day έχει όλα τα "υλικά” της τέχνης του Ward: ευρεθέντα αντικείμενα που φέρουν μνήμες, περιβάλλοντα που σε καλούν να τα "κατοικήσεις”, να περάσεις χρόνο μαζί τους, απτικότητα και μουσικότητα, ενσυναίσθηση, επείγοντα κοινωνικοπολιτικά συμφραζόμενα, τοποειδική αλλά και οικουμενική διάσταση. Για ποιό λόγο, λοιπόν, βιώνοντάς την μένεις με μια αμηχανία αντί να σε συν-κινεί; Στην περίπτωση της Ύδρας, το πλαίσιο μοιάζει να βάζει τρικλοποδιά στο όλο εγχείρημα. Σε μια εποχή που οι νεαροί Αφροέλληνες πασχίζουν να αποκτήσουν χαρτιά, που στο Σύνταγμα διαδήλωναν για τα προσφυγικά, που στο Αιγαίο τα ναυάγια των μεταναστών συνεχίζονται κανονικά με το ρόλο των αρχών να είναι το λιγότερο αμφιλεγόμενος, το να βλέπεις ένα έργο όπως του Ward να παρουσιάζεται σε ένα κοσμικό εικαστικό event για λίγους σε ένα νησί όπως η Ύδρα, μοιάζει να εξευγενίζει τα φλέγοντα ζητήματα προς τέρψη ενός περαστικού καλλιτεχνικού τουρίστα.
Η έκθεση Until That Day έχει όλα τα "υλικά” της τέχνης του Ward: ευρεθέντα αντικείμενα που φέρουν μνήμες, περιβάλλοντα που σε καλούν να τα "κατοικήσεις”, να περάσεις χρόνο μαζί τους, απτικότητα και μουσικότητα, ενσυναίσθηση, επείγοντα κοινωνικοπολιτικά συμφραζόμενα, τοποειδική αλλά και οικουμενική διάσταση. Για ποιό λόγο, λοιπόν, βιώνοντάς την μένεις με μια αμηχανία αντί να σε συν-κινεί;
Σε έργα της αφροελληνικής κοινότητας που έχουν παρουσιαστεί στο παρελθόν έχουμε ακούσει ιστορίες-γροθιά στο στομάχι από νέους που η οικογένειά τους μετρά τρεις γενιές στην Ελλάδα και δεν έχουν ακόμη ελληνική ιθαγένεια, και δεν θεωρούμε αμελητέο το να τους δίνεται βήμα έκφρασης και αυτοοργάνωσης μέσα από καλλιτεχνικά εγχειρήματα. Στην έκθεση Until That Day, όπως ο Μπομπ Μάρλεϊ έγραψε το "War” χρησιμοποιώντας αυτουσια αποσπάσματα από τον λόγο του Σελασιέ έτσι κι ο Ward έδωσε το ίδιο κείμενο στον Αγγέλου να φτιάξει τη δική του μουσική, να φέρει τη δική του εμπειρία, χωρίς να γνωρίζει ότι θα χρησιμοποιούσε και αποσπάσματα από τη δική του απαγγελία την οποία του είχε ζητήσει ο μουσικός ως αναφορά. Ο Αγγέλου ονόμασε τη σύνθεσή του "Fleeting illusion” (μια φράση που χρησιμοποιούν ο Σελασιέ και ο Μάρλεϊ) φέρνοντας ίσως στο προσκήνιο την ψευδαίσθηση της επαφής και της εγγύτητας με την πραγματικότητα του μετανάστη, του Αφροέλληνα, που δημιουργεί ένα καλλιτεχνικό έργο όπως αυτό, παρουσιασμένο στο συγκεκριμένο πλαίσιο και όχι, ας πούμε στα Κάτω Πατήσια.
"Τώρα υπάρχει παντού πόλεμος. Πόλεμος.”
"Ακόμη κι αν τα δίκτυα εγγύτητας που είχε δημιουργήσει η πανδημία έχουν πλέον ατονίσει, η ανθρώπινη φύση βρίσκει τρόπους να έρθουμε κοντά” μας είπε ο Ward. Βρίσκει όμως και τρόπους να απομακρυνθούμε. Και τη δεδομένη χρονική στιγμή τα σύνορα, τα έθνη, τα πάσης φύσεως τείχη που χωρίζουν και ορίζουν τους μέσα και τους έξω, ισχυροποιούνται εκ νέου. Αντίστοιχα οι συμμαχίες στο χώρο της τέχνης, τα δίκτυα, η απεύθυνση των εκθέσεων, το "μαζί με ποιές βλέπουμε” (όπως μας έδειξαν οι Harney και Moten στο Black Shoals/Black-Scholes: Σε μαύρα αβαθή ύδατα) αποκτά μια νέα κρισιμότητα. Όσο ωραίο κι αν είναι να αφήνεσαι σε ένα όνειρο, μια λέξη που χρησιμοποίησε ο Σελασιέ, ο Μάρλεϊ, ο Γουόρντ, η πραγματικότητα μας θέλει νηφάλιους.ες.
Βλέποντας τους καλλιτέχνες και επιμελητές - σταρ να παίζουν ντόμινο, να ανταλλάσσουν φιλοφρονήσεις και να κάνουν stories με φόντο το ηλιοβασίλεμα της Ύδρας καθοδόν για το κότερο του συλλέκτη που τους έφερε ως εδώ, σύμβολα όπως η άγκυρα, η σημαία ή οι βαλίτσες του Ward μοιάζουν να αποστραγγίζονται από τη δυναμική τους να μας εμπνεύσουν ενσυναίσθηση ή να μας μετακινήσουν - αντίθετα, προκαλούν αμηχανία ή ακόμη και θυμό. Γνωρίζοντας ότι το ίδιο πέλαγος που απολαμβάνουμε εδώ θάβει αντί να υποδέχεται τα σώματα όσων δεν λογίζονται ως άνθρωποι, "μέχρι να έρθει εκείνη η μέρα” στο μυαλό μας κολλάει ένας πιο δυσοίωνος στίχος από το τραγούδι του Μάρλεϊ: "Τώρα υπάρχει παντού πόλεμος. Πόλεμος.”
Η έκθεση Until That Day του Nari Ward παρουσιάζεται στον εκθεσιακό χώρο του Ιδρύµατος ∆ΕΣΤΕ στα πρώην σφαγεία της Ύδρας µεταξύ 23 Ιουνίου και 31 Οκτωβρίου 2026.
Διαβάστε Επίσης
